ब्रह्म पुराण · अध्याय 60

श्वेतमाधवम् आलोक्य समीपे मत्स्यमाधवम्
एकार्णवजले पूर्वं रोहितं रूपम् आस्थितम् ॥

वेदानां हरणार्थाय रसातलतले स्थितम्
चिन्तयित्वा क्षितिं सम्यक् तस्मिन् स्थाने प्रतिष्ठितम् ॥

आद्यावतरणं रूपं माधवं मत्स्यरूपिणम्
प्रणम्य प्रणतो भूत्वा सर्वदुःखाद् विमुच्यते ॥

प्रयाति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम्
काले पुनर् इहायातो राजा स्यात् पृथिवीतले ॥

वत्समाधवम् आसाद्य दुराधर्षो भवेन् नरः
दाता भोक्ता भवेद् यज्वा वैष्णवः सत्यसंगरः ॥

योगं प्राप्य हरेः पश्चात् ततो मोक्षम् अवाप्नुयात्
मत्स्यमाधवमाहात्म्यं मया संपरिकीर्तितम्
यं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलाः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥

भगवञ् श्रोतुम् इच्छामो मार्जनं वरुणालये
क्रियते स्नानदानादि तस्याशेषफलं वद ॥

शृणुध्वं मुनिशार्दूला मार्जनस्य यथाविधि
भक्त्या तु तन्मना भूत्वा संप्राप्य पुण्यम् उत्तमम् ॥

मार्कण्डेयह्रदे स्नानं पूर्वकाले प्रशस्यते
चतुर्दश्यां विशेषेण सर्वपापप्रणाशनम् ॥

तद्वत् स्नानं समुद्रस्य सर्वकालं प्रशस्यते
पौर्णमास्यां विशेषेण हयमेधफलं लभेत् ॥

मार्कण्डेयं वटं कृष्णं रौहिणेयं महोदधिम्
इन्द्रद्युम्नसरश् चैव पञ्चतीर्थीविधिः स्मृतः ॥

पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य ज्येष्ठा ऋक्षं यदा भवेत्
तदा गच्छेद् विशेषेण तीर्थराजं परं शुभम् ॥

कायवाङ्मानसैः शुद्धस् तद्भावो नान्यमानसः
सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो वीतरागो विमत्सरः ॥

कल्पवृक्षवटं रम्यं तत्र स्नात्वा जनार्दनम्
प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत त्रिवारं सुसमाहितः ॥

यं दृष्ट्वा मुच्यते पापात् सप्तजन्मसमुद्भवात्
पुण्यं चाप्नोति विपुलं गतिम् इष्टां च भो द्विजाः ॥

तस्य नामानि वक्ष्यामि प्रमाणं च युगे युगे
यथासंख्यं च भो विप्राः कृतादिषु यथाक्रमम् ॥

वटं वटेश्वरं कृष्णं पुराणपुरुषं द्विजाः
वटस्यैतानि नामानि कीर्तितानि कृतादिषु ॥

योजनं पादहीनं च योजनार्धं तदर्धकम्
प्रमाणं कल्पवृक्षस्य कृतादौ परिकीर्तितम् ॥

यथोक्तेन तु मन्त्रेण नमस्कृत्वा तु तं वटम्
दक्षिणाभिमुखो गच्छेद् धन्वन्तरशतत्रयम् ॥

यत्रासौ दृश्यते विष्णुः स्वर्गद्वारं मनोरमम्
सागराम्भःसमाकृष्टं काष्ठं सर्वगुणान्वितम् ॥

प्रणिपत्य ततस् तं भोः परिपूज्य ततः पुनः
मुच्यते सर्वरोगाद्यैस् तथा पापैर् ग्रहादिभिः ॥

उग्रसेनं पुरा दृष्ट्वा स्वर्गद्वारेण सागरम्
गत्वाचम्य शुचिस् तत्र ध्यात्वा नारायणं परम् ॥

न्यसेद् अष्टाक्षरं मन्त्रं पश्चाद् धस्तशरीरयोः
ओं नमो नारायणायेति यं वदन्ति मनीषिणः ॥

किं कार्यं बहुभिर् मन्त्रैर् मनोविभ्रमकारकैः
ओं नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ॥

आपो नरस्य सूनुत्वान् नारा इतीह कीर्तिताः
विष्णोस् तास् त्व् अयनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥

नारायणपरा वेदा नारायणपरा द्विजाः
नारायणपरा यज्ञा नारायणपराः क्रियाः ॥

नारायणपरा पृथ्वी नारायणपरं जलम्
नारायणपरो वह्निर् नारायणपरं नभः ॥

नारायणपरो वायुर् नारायणपरं मनः
अहंकारश् च बुद्धिश् च उभे नारायणात्मके ॥

भूतं भव्यं भविष्यं च यत् किंचिज् जीवसंज्ञितम्
स्थूलं सूक्ष्मं परं चैव सर्वं नारायणात्मकम् ॥

शब्दाद्या विषयाः सर्वे श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि च
प्रकृतिः पुरुषश् चैव सर्वे नारायणात्मकाः ॥

जले स्थले च पाताले स्वर्गलोके ऽम्बरे नगे
अवष्टभ्य इदं सर्वम् आस्ते नारायणः प्रभुः ॥

किं चात्र बहुनोक्तेन जगद् एतच् चराचरम्
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वं नारायणात्मकम् ॥

नारायणात् परं किंचिन् नेह पश्यामि भो द्विजाः
तेन व्याप्तम् इदं सर्वं दृश्यादृश्यं चराचरम् ॥

आपो ह्य् आयतनं विष्णोः स च एवाम्भसां पतिः
तस्माद् अप्सु स्मरेन् नित्यं नारायणम् अघापहम् ॥

स्नानकाले विशेषेण चोपस्थाय जले शुचिः
स्मरेन् नारायणं ध्यायेद् धस्ते काये च विन्यसेत् ॥

ओंकारं च नकारं च अङ्गुष्ठे हस्तयोर् न्यसेत्
शेषैर् हस्ततलं यावत् तर्जन्यादिषु विन्यसेत् ॥

ओंकारं वामपादे तु नकारं दक्षिणे न्यसेत्
मोकारं वामकट्यां तु नाकारं दक्षिणे न्यसेत् ॥

राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामबाहुके
णाकारं दक्षिणे न्यस्य यकारं मूर्ध्नि विन्यसेत् ॥

अधश् चोर्ध्वं च हृदये पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतः
ध्यात्वा नारायणं पश्चाद् आरभेत् कवचं बुधः ॥

पूर्वे मां पातु गोविन्दो दक्षिणे मधुसूदनः
पश्चिमे श्रीधरो देवः केशवस् तु तथोत्तरे ॥

पातु विष्णुस् तथाग्नेये नैरृते माधवो ऽव्ययः
वायव्ये तु हृषीकेशस् तथेशाने च वामनः ॥

भूतले पातु वाराहस् तथोर्ध्वं च त्रिविक्रमः
कृत्वैवं कवचं पश्चाद् आत्मानं चिन्तयेत् ततः ॥

अहं नारायणो देवः शङ्खचक्रगदाधरः
एवं ध्यात्वा तदात्मानम् इमं मन्त्रम् उदीरयेत् ॥

त्वम् अग्निर् द्विपदां नाथ रेतोधाः कामदीपनः
प्रधानः सर्वभूतानां जीवानां प्रभुर् अव्ययः ॥

अमृतस्यारणिस् त्वं हि देवयोनिर् अपां पते
वृजिनं हर मे सर्वं तीर्थराज नमो ऽस्तु ते ॥

एवम् उच्चार्य विधिवत् ततः स्नानं समाचरेत्
अन्यथा भो द्विजश्रेष्ठाः स्नानं तत्र न शस्यते ॥

कृत्वा तु वैदिकैर् मन्त्रैर् अभिषेकं च मार्जनम्
अन्तर् जले जपेत् पश्चात् त्रिर् आवृत्त्याघमर्षणम् ॥

हयमेधो यथा विप्राः सर्वपापहरः क्रतुः
तथाघमर्षणं चात्र सूक्तं सर्वाघनाशनम् ॥

उत्तीर्य वाससी धौते निर्मले परिधाय वै
प्राणान् आयम्य चाचम्य संध्यां चोपास्य भास्करम् ॥

उपतिष्ठेत् ततश् चोर्ध्वं क्षिप्त्वा पुष्पजलाञ्जलिम्
उपस्थायोर्ध्वबाहुश् च तल्लिङ्गैर् भास्करं ततः ॥

गायत्रीं पावनीं देवीं जपेद् अष्टोत्तरं शतम्
अन्यांश् च सौरमन्त्रांश् च जप्त्वा तिष्ठन् समाहितः ॥

कृत्वा प्रदक्षिणं सूर्यं नमस्कृत्योपविश्य च
स्वाध्यायं प्राङ्मुखः कृत्वा तर्पयेद् दैवतान्य् ऋषीन् ॥

मनुष्यांश् च पितॄंश् चान्यान् नामगोत्रेण मन्त्रवित्
तोयेन तिलमिश्रेण विधिवत् सुसमाहितः ॥

तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः
अधिकारी भवेत् पश्चात् पितॄणां तर्पणे द्विजः ॥

श्राद्धे हवनकाले च पाणिनैकेन निर्वपेत्
तर्पणे तूभयं कुर्याद् एष एव विधिः सदा ॥

अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु
तृप्यताम् इति सिञ्चेत् तु नामगोत्रेण वाग्यतः ॥

कायस्थैर् यस् तिलैर् मोहात् करोति पितृतर्पणम्
तर्पितास् तेन पितरस् त्वङ्मांसरुधिरास्थिभिः ॥

अङ्गस्थैर् न तिलैः कुर्याद् देवतापितृतर्पणम्
रुधिरं तद् भवेत् तोयं प्रदाता किल्बिषी भवेत् ॥

भूम्यां यद् दीयते तोयं दाता चैव जले स्थितः
वृथा तन् मुनिशार्दूला नोपतिष्ठति कस्यचित् ॥

स्थले स्थित्वा जले यस् तु प्रयच्छेद् उदकं नरः
पितॄणां नोपतिष्ठेत सलिलं तन् निरर्थकम् ॥

उदके नोदकं कुर्यात् पितृभ्यश् च कदाचन
उत्तीर्य तु शुचौ देशे कुर्याद् उदकतर्पणम् ॥

नोदकेषु न पात्रेषु न क्रुद्धो नैकपाणिना
नोपतिष्ठति तत् तोयं यद् भूम्यां न प्रदीयते ॥

पितॄणाम् अक्षयं स्थानं मही दत्ता मया द्विजाः
तस्मात् तत्रैव दातव्यं पितॄणां प्रीतिम् इच्छता ॥

भूमिपृष्ठे समुत्पन्ना भूम्यां चैव च संस्थिताः
भूम्यां चैव लयं याता भूमौ दद्यात् ततो जलम् ॥

आस्तीर्य च कुशान् साग्रांस् तान् आवाह्य स्वमन्त्रतः
प्राचीनाग्रेषु वै देवान् याम्याग्रेषु तथा पितॄन् ॥