બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 60

શ્વેતમાધવમ્ આલોક્ય સમીપે મત્સ્યમાધવમ્
એકાર્ણવજલે પૂર્વં રોહિતં રૂપમ્ આસ્થિતમ્ ॥

વેદાનાં હરણાર્થાય રસાતલતલે સ્થિતમ્
ચિન્તયિત્વા ક્ષિતિં સમ્યક્ તસ્મિન્ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

આદ્યાવતરણં રૂપં માધવં મત્સ્યરૂપિણમ્
પ્રણમ્ય પ્રણતો ભૂત્વા સર્વદુઃખાદ્ વિમુચ્યતે ॥

પ્રયાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો હરિઃ સ્વયમ્
કાલે પુનર્ ઇહાયાતો રાજા સ્યાત્ પૃથિવીતલે ॥

વત્સમાધવમ્ આસાદ્ય દુરાધર્ષો ભવેન્ નરઃ
દાતા ભોક્તા ભવેદ્ યજ્વા વૈષ્ણવઃ સત્યસંગરઃ ॥

યોગં પ્રાપ્ય હરેઃ પશ્ચાત્ તતો મોક્ષમ્ અવાપ્નુયાત્
મત્સ્યમાધવમાહાત્મ્યં મયા સંપરિકીર્તિતમ્
યં દૃષ્ટ્વા મુનિશાર્દૂલાઃ સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ભગવઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામો માર્જનં વરુણાલયે
ક્રિયતે સ્નાનદાનાદિ તસ્યાશેષફલં વદ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલા માર્જનસ્ય યથાવિધિ
ભક્ત્યા તુ તન્મના ભૂત્વા સંપ્રાપ્ય પુણ્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥

માર્કણ્ડેયહ્રદે સ્નાનં પૂર્વકાલે પ્રશસ્યતે
ચતુર્દશ્યાં વિશેષેણ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥

તદ્વત્ સ્નાનં સમુદ્રસ્ય સર્વકાલં પ્રશસ્યતે
પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષેણ હયમેધફલં લભેત્ ॥

માર્કણ્ડેયં વટં કૃષ્ણં રૌહિણેયં મહોદધિમ્
ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરશ્ ચૈવ પઞ્ચતીર્થીવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

પૂર્ણિમા જ્યેષ્ઠમાસસ્ય જ્યેષ્ઠા ઋક્ષં યદા ભવેત્
તદા ગચ્છેદ્ વિશેષેણ તીર્થરાજં પરં શુભમ્ ॥

કાયવાઙ્માનસૈઃ શુદ્ધસ્ તદ્ભાવો નાન્યમાનસઃ
સર્વદ્વંદ્વવિનિર્મુક્તો વીતરાગો વિમત્સરઃ ॥

કલ્પવૃક્ષવટં રમ્યં તત્ર સ્નાત્વા જનાર્દનમ્
પ્રદક્ષિણં પ્રકુર્વીત ત્રિવારં સુસમાહિતઃ ॥

યં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે પાપાત્ સપ્તજન્મસમુદ્ભવાત્
પુણ્યં ચાપ્નોતિ વિપુલં ગતિમ્ ઇષ્ટાં ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

તસ્ય નામાનિ વક્ષ્યામિ પ્રમાણં ચ યુગે યુગે
યથાસંખ્યં ચ ભો વિપ્રાઃ કૃતાદિષુ યથાક્રમમ્ ॥

વટં વટેશ્વરં કૃષ્ણં પુરાણપુરુષં દ્વિજાઃ
વટસ્યૈતાનિ નામાનિ કીર્તિતાનિ કૃતાદિષુ ॥

યોજનં પાદહીનં ચ યોજનાર્ધં તદર્ધકમ્
પ્રમાણં કલ્પવૃક્ષસ્ય કૃતાદૌ પરિકીર્તિતમ્ ॥

યથોક્તેન તુ મન્ત્રેણ નમસ્કૃત્વા તુ તં વટમ્
દક્ષિણાભિમુખો ગચ્છેદ્ ધન્વન્તરશતત્રયમ્ ॥

યત્રાસૌ દૃશ્યતે વિષ્ણુઃ સ્વર્ગદ્વારં મનોરમમ્
સાગરામ્ભઃસમાકૃષ્ટં કાષ્ઠં સર્વગુણાન્વિતમ્ ॥

પ્રણિપત્ય તતસ્ તં ભોઃ પરિપૂજ્ય તતઃ પુનઃ
મુચ્યતે સર્વરોગાદ્યૈસ્ તથા પાપૈર્ ગ્રહાદિભિઃ ॥

ઉગ્રસેનં પુરા દૃષ્ટ્વા સ્વર્ગદ્વારેણ સાગરમ્
ગત્વાચમ્ય શુચિસ્ તત્ર ધ્યાત્વા નારાયણં પરમ્ ॥

ન્યસેદ્ અષ્ટાક્ષરં મન્ત્રં પશ્ચાદ્ ધસ્તશરીરયોઃ
ઓં નમો નારાયણાયેતિ યં વદન્તિ મનીષિણઃ ॥

કિં કાર્યં બહુભિર્ મન્ત્રૈર્ મનોવિભ્રમકારકૈઃ
ઓં નમો નારાયણાયેતિ મન્ત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ ॥

આપો નરસ્ય સૂનુત્વાન્ નારા ઇતીહ કીર્તિતાઃ
વિષ્ણોસ્ તાસ્ ત્વ્ અયનં પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥

નારાયણપરા વેદા નારાયણપરા દ્વિજાઃ
નારાયણપરા યજ્ઞા નારાયણપરાઃ ક્રિયાઃ ॥

નારાયણપરા પૃથ્વી નારાયણપરં જલમ્
નારાયણપરો વહ્નિર્ નારાયણપરં નભઃ ॥

નારાયણપરો વાયુર્ નારાયણપરં મનઃ
અહંકારશ્ ચ બુદ્ધિશ્ ચ ઉભે નારાયણાત્મકે ॥

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ યત્ કિંચિજ્ જીવસંજ્ઞિતમ્
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચૈવ સર્વં નારાયણાત્મકમ્ ॥

શબ્દાદ્યા વિષયાઃ સર્વે શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ ચ
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ ચૈવ સર્વે નારાયણાત્મકાઃ ॥

જલે સ્થલે ચ પાતાલે સ્વર્ગલોકે ઽમ્બરે નગે
અવષ્ટભ્ય ઇદં સર્વમ્ આસ્તે નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥

કિં ચાત્ર બહુનોક્તેન જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં સર્વં નારાયણાત્મકમ્ ॥

નારાયણાત્ પરં કિંચિન્ નેહ પશ્યામિ ભો દ્વિજાઃ
તેન વ્યાપ્તમ્ ઇદં સર્વં દૃશ્યાદૃશ્યં ચરાચરમ્ ॥

આપો હ્ય્ આયતનં વિષ્ણોઃ સ ચ એવામ્ભસાં પતિઃ
તસ્માદ્ અપ્સુ સ્મરેન્ નિત્યં નારાયણમ્ અઘાપહમ્ ॥

સ્નાનકાલે વિશેષેણ ચોપસ્થાય જલે શુચિઃ
સ્મરેન્ નારાયણં ધ્યાયેદ્ ધસ્તે કાયે ચ વિન્યસેત્ ॥

ઓંકારં ચ નકારં ચ અઙ્ગુષ્ઠે હસ્તયોર્ ન્યસેત્
શેષૈર્ હસ્તતલં યાવત્ તર્જન્યાદિષુ વિન્યસેત્ ॥

ઓંકારં વામપાદે તુ નકારં દક્ષિણે ન્યસેત્
મોકારં વામકટ્યાં તુ નાકારં દક્ષિણે ન્યસેત્ ॥

રાકારં નાભિદેશે તુ યકારં વામબાહુકે
ણાકારં દક્ષિણે ન્યસ્ય યકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસેત્ ॥

અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ હૃદયે પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતો ઽગ્રતઃ
ધ્યાત્વા નારાયણં પશ્ચાદ્ આરભેત્ કવચં બુધઃ ॥

પૂર્વે માં પાતુ ગોવિન્દો દક્ષિણે મધુસૂદનઃ
પશ્ચિમે શ્રીધરો દેવઃ કેશવસ્ તુ તથોત્તરે ॥

પાતુ વિષ્ણુસ્ તથાગ્નેયે નૈરૃતે માધવો ઽવ્યયઃ
વાયવ્યે તુ હૃષીકેશસ્ તથેશાને ચ વામનઃ ॥

ભૂતલે પાતુ વારાહસ્ તથોર્ધ્વં ચ ત્રિવિક્રમઃ
કૃત્વૈવં કવચં પશ્ચાદ્ આત્માનં ચિન્તયેત્ તતઃ ॥

અહં નારાયણો દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
એવં ધ્યાત્વા તદાત્માનમ્ ઇમં મન્ત્રમ્ ઉદીરયેત્ ॥

ત્વમ્ અગ્નિર્ દ્વિપદાં નાથ રેતોધાઃ કામદીપનઃ
પ્રધાનઃ સર્વભૂતાનાં જીવાનાં પ્રભુર્ અવ્યયઃ ॥

અમૃતસ્યારણિસ્ ત્વં હિ દેવયોનિર્ અપાં પતે
વૃજિનં હર મે સર્વં તીર્થરાજ નમો ઽસ્તુ તે ॥

એવમ્ ઉચ્ચાર્ય વિધિવત્ તતઃ સ્નાનં સમાચરેત્
અન્યથા ભો દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સ્નાનં તત્ર ન શસ્યતે ॥

કૃત્વા તુ વૈદિકૈર્ મન્ત્રૈર્ અભિષેકં ચ માર્જનમ્
અન્તર્ જલે જપેત્ પશ્ચાત્ ત્રિર્ આવૃત્ત્યાઘમર્ષણમ્ ॥

હયમેધો યથા વિપ્રાઃ સર્વપાપહરઃ ક્રતુઃ
તથાઘમર્ષણં ચાત્ર સૂક્તં સર્વાઘનાશનમ્ ॥

ઉત્તીર્ય વાસસી ધૌતે નિર્મલે પરિધાય વૈ
પ્રાણાન્ આયમ્ય ચાચમ્ય સંધ્યાં ચોપાસ્ય ભાસ્કરમ્ ॥

ઉપતિષ્ઠેત્ તતશ્ ચોર્ધ્વં ક્ષિપ્ત્વા પુષ્પજલાઞ્જલિમ્
ઉપસ્થાયોર્ધ્વબાહુશ્ ચ તલ્લિઙ્ગૈર્ ભાસ્કરં તતઃ ॥

ગાયત્રીં પાવનીં દેવીં જપેદ્ અષ્ટોત્તરં શતમ્
અન્યાંશ્ ચ સૌરમન્ત્રાંશ્ ચ જપ્ત્વા તિષ્ઠન્ સમાહિતઃ ॥

કૃત્વા પ્રદક્ષિણં સૂર્યં નમસ્કૃત્યોપવિશ્ય ચ
સ્વાધ્યાયં પ્રાઙ્મુખઃ કૃત્વા તર્પયેદ્ દૈવતાન્ય્ ઋષીન્ ॥

મનુષ્યાંશ્ ચ પિતૄંશ્ ચાન્યાન્ નામગોત્રેણ મન્ત્રવિત્
તોયેન તિલમિશ્રેણ વિધિવત્ સુસમાહિતઃ ॥

તર્પણં દેવતાનાં ચ પૂર્વં કૃત્વા સમાહિતઃ
અધિકારી ભવેત્ પશ્ચાત્ પિતૄણાં તર્પણે દ્વિજઃ ॥

શ્રાદ્ધે હવનકાલે ચ પાણિનૈકેન નિર્વપેત્
તર્પણે તૂભયં કુર્યાદ્ એષ એવ વિધિઃ સદા ॥

અન્વારબ્ધેન સવ્યેન પાણિના દક્ષિણેન તુ
તૃપ્યતામ્ ઇતિ સિઞ્ચેત્ તુ નામગોત્રેણ વાગ્યતઃ ॥

કાયસ્થૈર્ યસ્ તિલૈર્ મોહાત્ કરોતિ પિતૃતર્પણમ્
તર્પિતાસ્ તેન પિતરસ્ ત્વઙ્માંસરુધિરાસ્થિભિઃ ॥

અઙ્ગસ્થૈર્ ન તિલૈઃ કુર્યાદ્ દેવતાપિતૃતર્પણમ્
રુધિરં તદ્ ભવેત્ તોયં પ્રદાતા કિલ્બિષી ભવેત્ ॥

ભૂમ્યાં યદ્ દીયતે તોયં દાતા ચૈવ જલે સ્થિતઃ
વૃથા તન્ મુનિશાર્દૂલા નોપતિષ્ઠતિ કસ્યચિત્ ॥

સ્થલે સ્થિત્વા જલે યસ્ તુ પ્રયચ્છેદ્ ઉદકં નરઃ
પિતૄણાં નોપતિષ્ઠેત સલિલં તન્ નિરર્થકમ્ ॥

ઉદકે નોદકં કુર્યાત્ પિતૃભ્યશ્ ચ કદાચન
ઉત્તીર્ય તુ શુચૌ દેશે કુર્યાદ્ ઉદકતર્પણમ્ ॥

નોદકેષુ ન પાત્રેષુ ન ક્રુદ્ધો નૈકપાણિના
નોપતિષ્ઠતિ તત્ તોયં યદ્ ભૂમ્યાં ન પ્રદીયતે ॥

પિતૄણામ્ અક્ષયં સ્થાનં મહી દત્તા મયા દ્વિજાઃ
તસ્માત્ તત્રૈવ દાતવ્યં પિતૄણાં પ્રીતિમ્ ઇચ્છતા ॥

ભૂમિપૃષ્ઠે સમુત્પન્ના ભૂમ્યાં ચૈવ ચ સંસ્થિતાઃ
ભૂમ્યાં ચૈવ લયં યાતા ભૂમૌ દદ્યાત્ તતો જલમ્ ॥

આસ્તીર્ય ચ કુશાન્ સાગ્રાંસ્ તાન્ આવાહ્ય સ્વમન્ત્રતઃ
પ્રાચીનાગ્રેષુ વૈ દેવાન્ યામ્યાગ્રેષુ તથા પિતૄન્ ॥