ब्रह्म पुराण · अध्याय 40

एवं दृष्ट्वा तदा दक्षः शंभोर् वीर्यं द्विजोत्तमाः
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा संस्तोतुम् उपचक्रमे ॥

नमस् ते देवदेवेश नमस् ते ऽन्धकसूदन
देवेन्द्र त्वं बलश्रेष्ठ देवदानवपूजित ॥

सहस्राक्ष विरूपाक्ष त्र्यक्ष यक्षाधिपप्रिय
सर्वतःपाणिपादस् त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः ॥

सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठसि
शङ्कुकर्णो महाकर्णः कुम्भकर्णो ऽर्णवालयः ॥

गजेन्द्रकर्णो गोकर्णः शतकर्णो नमो ऽस्तु ते
शतोदरः शतावर्तः शतजिह्वः सनातनः ॥

गायन्ति त्वां गायत्रिणो अर्चयन्त्य् अर्कम् अर्किणः
देवदानवगोप्ता च ब्रह्मा च त्वं शतक्रतुः ॥

मूर्तिमांस् त्वं महामूर्तिः समुद्रः सरसां निधिः
त्वयि सर्वा देवता हि गावो गोष्ठ इवासते ॥

त्वत्तः शरीरे पश्यामि सोमम् अग्निजलेश्वरम्
आदित्यम् अथ विष्णुं च ब्रह्माणं सबृहस्पतिम् ॥

क्रिया करणकार्ये च कर्ता कारणम् एव च
असच् च सदसच् चैव तथैव प्रभवाव्ययौ ॥

नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च
पशूनां पतये चैव नमो ऽस्त्व् अन्धकघातिने ॥

त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलवरधारिणे
त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्नाय वै नमः ॥

नमश् चण्डाय मुण्डाय विश्वचण्डधराय च
दण्डिने शङ्कुकर्णाय दण्डिदण्डाय वै नमः ॥

नमो ऽर्धदण्डिकेशाय शुष्काय विकृताय च
विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नमः ॥

नमो ऽस्त्व् अप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च
सूर्याय सूर्यपतये सूर्यध्वजपताकिने ॥

नमः प्रमथनाशाय वृषस्कन्धाय वै नमः
नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च ॥

हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नमः
शत्रुघाताय चण्डाय पर्णसंघशयाय च ॥

नमः स्तुताय स्तुतये स्तूयमानाय वै नमः
सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने ॥

नमो होमाय मन्त्राय शुक्लध्वजपताकिने
नमो ऽनम्याय नम्याय नमः किलकिलाय च ॥

नमस् त्वां शयमानाय शयितायोत्थिताय च
स्थिताय धावमानाय कुब्जाय कुटिलाय च ॥

नमो नर्तनशीलाय मुखवादित्रकारिणे
बाधापहाय लुब्धाय गीतवादित्रकारिणे ॥

नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय बलप्रमथनाय च
उग्राय च नमो नित्यं नमश् च दशबाहवे ॥

नमः कपालहस्ताय सितभस्मप्रियाय च
विभीषणाय भीमाय भीष्मव्रतधराय च ॥

नानाविकृतवक्त्राय खड्गजिह्वोग्रदंष्ट्रिणे
पक्षमासलवार्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च ॥

अघोरघोररूपाय घोराघोरतराय च
नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च ॥

नमो बुद्धाय शुद्धाय संविभागप्रियाय च
पवनाय पतंगाय नमः सांख्यपराय च ॥

नमश् चण्डैकघण्टाय घण्टाजल्पाय घण्टिने
सहस्रशतघण्टाय घण्टामालाप्रियाय च ॥

प्राणदण्डाय नित्याय नमस् ते लोहिताय च
हूंहूंकाराय रुद्राय भगाकारप्रियाय च ॥

नमो ऽपारवते नित्यं गिरिवृक्षप्रियाय च
नमो यज्ञाधिपतये भूताय प्रसुताय च ॥

यज्ञवाहाय दान्ताय तप्याय च भगाय च
नमस् तटाय तट्याय तटिनीपतये नमः ॥

अन्नदायान्नपतये नमस् त्व् अन्नभुजाय च
नमः सहस्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च ॥

सहस्रोद्धतशूलाय सहस्रनयनाय च
नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च ॥

नमो बालार्करूपाय बालक्रीडनकाय च
नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणाय क्षयाय च ॥

तरंगाङ्कितकेशाय मुक्तकेशाय वै नमः
नमः षट्कर्मनिष्ठाय त्रिकर्मनियताय च ॥

वर्णाश्रमाणां विधिवत् पृथग्धर्मप्रवर्तिने
नमः श्रेष्ठाय ज्येष्ठाय नमः कलकलाय च ॥

श्वेतपिङ्गलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च
धर्मकामार्थमोक्षाय क्रथाय क्रथनाय च ॥

सांख्याय सांख्यमुख्याय योगाधिपतये नमः
नमो रथ्याधिरथ्याय चतुष्पथपथाय च ॥

कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने
ईशान रुद्रसंघात हरिकेश नमो ऽस्तु ते ॥

त्र्यम्बकायाम्बिकानाथ व्यक्ताव्यक्त नमो ऽस्तु ते
कालकामदकामघ्न दुष्टोद्वृत्तनिषूदन ॥

सर्वगर्हित सर्वघ्न सद्योजात नमो ऽस्तु ते
उन्मादन शतावर्त गङ्गातोयार्द्रमूर्धज ॥

चन्द्रार्धसंयुगावर्त मेघावर्त नमो ऽस्तु ते
नमो ऽन्नदानकर्त्रे च अन्नदप्रभवे नमः ॥

अन्नभोक्त्रे च गोप्त्रे च त्वम् एव प्रलयानल
जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजोद्भिज्ज एव च ॥

त्वम् एव देवदेवेश भूतग्रामश् चतुर्विधः
चराचरस्य स्रष्टा त्वं प्रतिहर्ता त्वम् एव च ॥

त्वम् एव ब्रह्मा विश्वेश अप्सु ब्रह्म वदन्ति ते
सर्वस्य परमा योनिः सुधांशो ज्योतिषां निधिः ॥

ऋक्सामानि तथौंकारम् आहुस् त्वां ब्रह्मवादिनः
हायि हायि हरे हायि हुवाहावेति वासकृत् ॥

गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठाः सामगा ब्रह्मवादिनः
यजुर्मय ऋङ्मयश् च सामाथर्वयुतस् तथा ॥

पठ्यसे ब्रह्मविद्भिस् त्वं कल्पोपनिषदां गणैः
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णाश्रमाश् च ये ॥

त्वम् एवाश्रमसंघाश् च विद्युत् स्तनितम् एव च
संवत्सरस् त्वम् ऋतवो मासा मासार्धम् एव च ॥

कला काष्ठा निमेषाश् च नक्षत्राणि युगानि च
वृषाणां ककुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च ॥

सिंहो मृगाणां पतयस् तक्षकानन्तभोगिनाम्
क्षीरोदो ह्य् उदधीनां च मन्त्राणां प्रणवस् तथा ॥

वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यम् एव च
त्वम् एवेच्छा च द्वेषश् च रागो मोहः शमः क्षमा ॥

व्यवसायो धृतिर् लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ
त्वं गदी त्वं शरी चापी खट्वाङ्गी मुद्गरी तथा ॥

छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता च नेता मन्तासि नो मतः
दशलक्षणसंयुक्तो धर्मो ऽर्थः काम एव च ॥

इन्दुः समुद्रः सरितः पल्वलानि सरांसि च
लतावल्ल्यस् तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः ॥

द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः
आदिश् चान्तश् च मध्यश् च गायत्र्य् ओंकार एव च ॥

हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस् तथा क्षणः
कद्रुश् च कपिलो बभ्रुः कपोतो मच्छकस् तथा ॥

सुवर्णरेता विख्यातः सुवर्णश् चाप्य् अथो मतः
सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च ॥

त्वम् इन्द्रश् च यमश् चैव वरुणो धनदो ऽनलः
उत्फुल्लश् चित्रभानुश् च स्वर्भानुर् भानुर् एव च ॥

होत्रं होता च होम्यं च हुतं चैव तथा प्रभुः
त्रिसौपर्णस् तथा ब्रह्मन् यजुषां शतरुद्रियम् ॥

पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम्
प्राणश् च त्वं रजश् च त्वं तमः सत्त्वयुतस् तथा ॥

प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च
उन्मेषश् च निमेषश् च क्षुत्तृङ्जृम्भा तथैव च ॥

लोहिताङ्गश् च दंष्ट्री च महावक्त्रो महोदरः
शुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुर् ऊर्ध्वकेशश् चलाचलः ॥

गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः
मत्स्यो जालो जलो ऽजय्यो जलव्यालः कुटीचरः ॥

विकालश् च सुकालश् च दुष्कालः कालनाशनः
मृत्युश् चैवाक्षयो ऽन्तश् च क्षमामायाकरोत्करः ॥

संवर्तो वर्तकश् चैव संवर्तकबलाहकौ
घण्टाकी घण्टकी घण्टी चूडालो लवणोदधिः ॥

ब्रह्मा कालाग्निवक्त्रश् च दण्डी मुण्डस् त्रिदण्डधृक्
चतुर्युगश् चतुर्वेदश् चतुर्होत्रश् चतुष्पथः ॥

चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरश् च ह
क्षराक्षरः प्रियो धूर्तो गणैर् गण्यो गणाधिपः ॥

रक्तमाल्याम्बरधरो गिरीशो गिरिजाप्रियः
शिल्पीशः शिल्पिनः श्रेष्ठः सर्वशिल्पिप्रवर्तकः ॥

भगनेत्रान्तकश् चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः
स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कार नमो ऽस्तु ते ॥

गूढव्रतश् च गूढश् च गूढव्रतनिषेवितः
तरणस् तारणश् चैव सर्वभूतेषु तारणः ॥

धाता विधाता संधाता निधाता धारणो धरः
तपो ब्रह्म च सत्यं च ब्रह्मचर्यं तथार्जवम् ॥

भूतात्मा भूतकृद् भूतो भूतभव्यभवोद्भवः
भूर् भुवः स्वरितश् चैव भूतो ह्य् अग्निर् महेश्वरः ॥

ब्रह्मावर्तः सुरावर्तः कामावर्त नमो ऽस्तु ते
कामबिम्बविनिर्हन्ता कर्णिकारस्रजप्रियः ॥

गोनेता गोप्रचारश् च गोवृषेश्वरवाहनः
त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोप्ता गोगर्ग एव च ॥

अखण्डचन्द्राभिमुखः सुमुखो दुर्मुखो ऽमुखः
चतुर्मुखो बहुमुखो रणेष्व् अभिमुखः सदा ॥

हिरण्यगर्भः शकुनिर् धनदो ऽर्थपतिर् विराट्
अधर्महा महादक्षो दण्डधारो रणप्रियः ॥

तिष्ठन् स्थिरश् च स्थाणुश् च निष्कम्पश् च सुनिश्चलः
दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः ॥

दुर्धरो दुर्वशो नित्यो दुर्दर्पो विजयो जयः
शशः शशाङ्कनयन शीतोष्णः क्षुत् तृषा जरा ॥

आधयो व्याधयश् चैव व्याधिहा व्याधिपश् च यः
सह्यो यज्ञमृगव्याधो व्याधीनाम् आकरो ऽकरः ॥

शिखण्डी पुण्डरीकश् च पुण्डरीकावलोकनः
दण्डधृक् चक्रदण्डश् च रौद्रभागविनाशनः ॥

विषपो ऽमृतपश् चैव सुरापः क्षीरसोमपः
मधुपश् चापपश् चैव सर्वपश् च बलाबलः ॥

वृषाङ्गराम्भो वृषभस् तथा वृषभलोचनः
वृषभश् चैव विख्यातो लोकानां लोकसंस्कृतः ॥

चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामहः
अग्निष्टोमस् तथा देहो धर्मकर्मप्रसाधितः ॥

न ब्रह्मा न च गोविन्दः पुराण-ऋषयो न च
माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव ॥

शिवा या मूर्तयः सूक्ष्मास् ते मह्यं यान्तु दर्शनम्
ताभिर् मां सर्वतो रक्ष पिता पुत्रम् इवौरसम् ॥

रक्ष मां रक्षणीयो ऽहं तवानघ नमो ऽस्तु ते
भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश् चाहं सदा त्वयि ॥

यः सहस्राण्य् अनेकानि पुंसाम् आवृत्य दुर्दृशाम्
तिष्ठत्य् एकः समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यशः ॥

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास् तस्मै योगात्मने नमः ॥

संभक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते समुपस्थिते
यः शेते जलमध्यस्थस् तं प्रपद्ये ऽम्बुशायिनम् ॥

प्रविश्य वदनं राहोर् यः सोमं पिबते निशि
ग्रसत्य् अर्कं च स्वर्भानुर् भूत्वा सोमाग्निर् एव च ॥

अङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनाम्
रक्षन्तु ते च मां नित्यं नित्यं चाप्याययन्तु माम् ॥

येनाप्य् उत्पादिता गर्भा अपो भागगताश् च ये
तेषां स्वाहा स्वधा चैव आप्नुवन्ति स्वदन्ति च ॥

येन रोहन्ति देहस्थाः प्राणिनो रोदयन्ति च
हर्षयन्ति न कृष्यन्ति नमस् तेभ्यस् तु नित्यशः ॥

ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वतेषु गुहासु च
वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च ॥

चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च
हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च ॥

येषु पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च
इन्द्रार्कयोर् मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु ॥

रसातलगता ये च ये च तस्मात् परं गताः
नमस् तेभ्यो नमस् तेभ्यो नमस् तेभ्यस् तु सर्वशः ॥

सर्वस् त्वं सर्वगो देवः सर्वभूतपतिर् भवः
सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥

त्वम् एव चेज्यसे देव यज्ञैर् विविधदक्षिणैः
त्वम् एव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥

अथवा मायया देव मोहितः सूक्ष्मया तव
तस्मात् तु कारणाद् वापि त्वं मया न निमन्त्रितः ॥

प्रसीद मम देवेश त्वम् एव शरणं मम
त्वं गतिस् त्वं प्रतिष्ठा च न चान्यो ऽस्तीति मे मतिः ॥

स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम महामतिः
भगवान् अपि सुप्रीतः पुनर् दक्षम् अभाषत ॥

परितुष्टो ऽस्मि ते दक्ष स्तवेनानेन सुव्रत
बहुना तु किम् उक्तेन मत्समीपं गमिष्यसि ॥

तथैवम् अब्रवीद् वाक्यं त्रैलोक्याधिपतिर् भवः
कृत्वाश्वासकरं वाक्यं सर्वज्ञो वाक्यसंहितम् ॥

दक्ष दुःखं न कर्तव्यं यज्ञविध्वंसनं प्रति
अहं यज्ञहनस् तुभ्यं दृष्टम् एतत् पुरानघ ॥

भूयश् च त्वं वरम् इमं मत्तो गृह्णीष्व सुव्रत
प्रसन्नसुमुखो भूत्वा ममैकाग्रमनाः शृणु ॥

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य वै
प्रजापते मत्प्रसादात् फलभागी भविष्यसि ॥

वेदान् षडङ्गान् बुध्यस्व सांख्ययोगांश् च कृत्स्नशः
तपश् च विपुलं तप्त्वा दुश्चरं देवदानवैः ॥

अब्दैर् द्वादशभिर् युक्तं गूढम् अप्रज्ञनिन्दितम्
वर्णाश्रमकृतैर् धर्मैर् विनीतं न क्वचित् क्वचित् ॥

समागतं व्यवसितं पशुपाशविमोक्षणम्
सर्वेषाम् आश्रमाणां च मया पाशुपतं व्रतम् ॥

उत्पादितं दक्ष शुभं सर्वपापविमोचनम्
अस्य चीर्णस्य यत् सम्यक् फलं भवति पुष्कलम्
तच् चास्तु सुमहाभाग मानसस् त्यज्यतां ज्वरः ॥

एवम् उक्त्वा तु देवेशः सपत्नीकः सहानुगः
अदर्शनम् अनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः ॥

अवाप्य च तथा भागं यथोक्तं चोमया भवः
ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यभजत् तदा ॥

शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणुध्वम् अथ वै द्विजाः
शिखाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु ॥

अपां तु नीलिकां विद्यान् निर्मोको भुजगेषु च
खोरकः सौरभेयाणाम् ऊखरः पृथिवीतले ॥

शुनाम् अपि च धर्मज्ञा दृष्टिप्रत्यवरोधनम्
रन्ध्रागतम् अथाश्वानां शिखोद्भेदश् च बर्हिणाम् ॥

नेत्ररागः कोकिलानां द्वेषः प्रोक्तो महात्मनाम्
जनानाम् अपि भेदश् च सर्वेषाम् इति नः श्रुतम् ॥

शुकानाम् अपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः
शार्दूलेष्व् अथ वै विप्राः श्रमो ज्वर इहोच्यते ॥

मानुषेषु च सर्वज्ञा ज्वरो नामैष कीर्तितः
मरणे जन्मनि तथा मध्ये चापि निवेशितः ॥

एतन् माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः
नमस्यश् चैव मान्यश् च सर्वप्राणिभिर् ईश्वरः ॥

इमां ज्वरोत्पत्तिम् अदीनमानसः पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः
विमुक्तरोगः स नरो मुदायुतो लभेत कामांश् च यथामनीषितान्

दक्षप्रोक्तं स्तवं चापि कीर्तयेद् यः शृणोति वा
नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात् ॥

यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो भगवान् भवः
तथा स्तवो वरिष्ठो ऽयं स्तवानां दक्षनिर्मितः ॥

यशःस्वर्गसुरैश्वर्य वित्तादिजयकाङ्क्षिभिः
स्तोतव्यो भक्तिम् आस्थाय विद्याकामैश् च यत्नतः ॥

व्याधितो दुःखितो दीनो नरो ग्रस्तो भयादिभिः
राजकार्यनियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात् ॥

अनेनैव च देहेन गणानां च महेश्वरात्
इह लोके सुखं प्राप्य गणराड् उपजायते ॥

न यक्षा न पिशाचा वा न नागा न विनायकाः
कुर्युर् विघ्नं गृहे तस्य यत्र संस्तूयते भवः ॥

शृणुयाद् वा इदं नारी भक्त्याथ भवभाविता
पितृपक्षे भर्तृपक्षे पूज्या भवति चैव ह ॥

शृणुयाद् वा इदं सर्वं कीर्तयेद् वाप्य् अभीक्ष्णशः
तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गच्छन्त्य् अविघ्नतः ॥

मनसा चिन्तितं यच् च यच् च वाचाप्य् उदाहृतम्
सर्वं संपद्यते तस्य स्तवस्यास्यानुकीर्तनात् ॥

देवस्य सगुहस्याथ देव्या नन्दीश्वरस्य च
बलिं विभजतः कृत्वा दमेन नियमेन च ॥

ततः प्रयुक्तो गृह्णीयान् नामान्य् आशु यथाक्रमम्
ईप्सितांल् लभते ऽप्य् अर्थान् कामान् भोगांश् च मानवः ॥

मृतश् च स्वर्गम् आप्नोति स्त्रीसहस्रसमावृतः
सर्वकामसुयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥

पठन् दक्षकृतं स्तोत्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते
मृतश् च गणसायुज्यं पूज्यमानः सुरासुरैः ॥

वृषेण विनियुक्तेन विमानेन विराजते
आभूतसंप्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत् ॥

इत्य् आह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः
नैतद् वेदयते कश्चिन् नैतच् छ्राव्यं च कस्यचित् ॥

श्रुत्वेमं परमं गुह्यं ये ऽपि स्युः पापयोनयः
वैश्याः स्त्रियश् च शूद्राश् च रुद्रलोकम् अवाप्नुयुः ॥

श्रावयेद् यश् च विप्रेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु
रुद्रलोकम् अवाप्नोति द्विजो वै नात्र संशयः ॥