ब्रह्म पुराण · अध्याय 193

राजमार्गे ततः कृष्णः सानुलेपनभाजनाम्
ददर्श कुब्जाम् आयान्तीं नवयौवनगोचराम् ॥

ताम् आह ललितं कृष्णः कस्येदम् अनुलेपनम्
भवत्या नीयते सत्यं वदेन्दीवरलोचने ॥

सकामेनैव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति
प्राह सा ललितं कुब्जा ददर्श च बलात् ततः ॥

कान्त कस्मान् न जानासि कंसेनापि नियोजिता
नैकवक्रेति विख्याताम् अनुलेपनकर्मणि ॥

नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्य् अनुलेपनम्
भवत्य् अहम् अतीवास्य प्रसादधनभाजनम् ॥

सुगन्धम् एतद् राजार्हं रुचिरं रुचिरानने
आवयोर् गात्रसदृशं दीयताम् अनुलेपनम् ॥

श्रुत्वा तम् आह सा कृष्णं गृह्यताम् इति सादरम्
अनुलेपं च प्रददौ गात्रयोग्यम् अथोभयोः ॥

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ ततस् तौ पुरुषर्षभौ
सेन्द्रचापौ विराजन्तौ सितकृष्णाव् इवाम्बुदौ ॥

ततस् तां चिबुके शौरिर् उल्लापनविधानवित्
उल्लाप्य तोलयाम् आस द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना ॥

चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवो ऽनयत्
ततः सा ऋजुतां प्राप्ता योषिताम् अभवद् वरा ॥

विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम्
वस्त्रे प्रगृह्य गोविन्दं व्रज गेहं ममेति वै ॥

आयास्ये भवतीगेहम् इति तां प्राह केशवः
विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम् ॥

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ नीलपीताम्बराव् उभौ
धनुःशालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ ॥

अध्यास्य च धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस् तु रक्षिभिः
आख्यातं सहसा कृष्णो गृहीत्वापूरयद् धनुः ॥

ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद् धनुः
चकारातिमहाशब्दं मथुरा तेन पूरिता ॥

अनुयुक्तौ ततस् तौ च भग्ने धनुषि रक्षिभिः
रक्षिसैन्यं निकृत्योभौ निष्क्रान्तौ कार्मुकालयात् ॥

अक्रूरागमवृत्तान्तम् उपलभ्य तथा धनुः
भग्नं श्रुत्वाथ कंसो ऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ ॥

गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तौ ममाग्रतः
मल्लयुद्धेन हन्तव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ ॥

नियुद्धे तद्विनाशेन भवद्भ्यां तोषितो ह्य् अहम्
दास्याम्य् अभिमतान् कामान् नान्यथैतन् महाबलौ ॥

न्यायतो ऽन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ
हन्तव्यौ तद्वधाद् राज्यं सामान्यं वो भविष्यति ॥

इत्य् आदिश्य स तौ मल्लौ ततश् चाहूय हस्तिपम्
प्रोवाचोच्चैस् त्वया मत्तः समाजद्वारि कुञ्जरः ॥

स्थाप्यः कुवलयापीडस् तेन तौ गोपदारकौ
घातनीयौ नियुद्धाय रङ्गद्वारम् उपागतौ ॥

तम् आज्ञाप्याथ दृष्ट्वा च मञ्चान् सर्वान् उपाहृतान्
आसन्नमरणः कंसः सूर्योदयम् उदैक्षत ॥

ततः समस्तमञ्चेषु नागरः स तदा जनः
राजमञ्चेषु चारूढाः सह भृत्यैर् महीभृतः ॥

मल्लप्राश्निकवर्गश् च रङ्गमध्ये समीपगः
कृतः कंसेन कंसो ऽपि तुङ्गमञ्चे व्यवस्थितः ॥

अन्तःपुराणां मञ्चाश् च यथान्ये परिकल्पिताः
अन्ये च वारमुख्यानाम् अन्ये नगरयोषिताम् ॥

नन्दगोपादयो गोपा मञ्चेष्व् अन्येष्व् अवस्थिताः
अक्रूरवसुदेवौ च मञ्चप्रान्ते व्यवस्थितौ ॥

नगरीयोषितां मध्ये देवकी पुत्रगर्धिनी
अन्तकाले ऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामीति मुखं स्थिता ॥

वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति
हाहाकारपरे लोक आस्फोटयति मुष्टिके ॥

हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम्
मदासृगनुलिप्ताङ्गौ गजदन्तवरायुधौ ॥

मृगमध्ये यथा सिंहौ गर्वलीलावलोकिनौ
प्रविष्टौ सुमहारङ्गं बलदेवजनार्दनौ ॥

हाहाकारो महाञ् जज्ञे सर्वरङ्गेष्व् अनन्तरम्
कृष्णो ऽयं बलभद्रो ऽयम् इति लोकस्य विस्मयात् ॥

सो ऽयं येन हता घोरा पूतना सा निशाचरी
प्रक्षिप्तं शकटं येन भग्नौ च यमलार्जुनौ ॥

सो ऽयं यः कालियं नागं ननर्तारुह्य बालकः
धृतो गोवर्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः ॥

अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना
हतो येन च दुर्वृत्तो दृश्यते सो ऽयम् अच्युतः ॥

अयं चास्य महाबाहुर् बलदेवो ऽग्रजो ऽग्रतः
प्रयाति लीलया योषिन् मनोनयननन्दनः ॥

अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थावलोकिभिः
गोपालो यादवं वंशं मग्नम् अभ्युद्धरिष्यति ॥

अयं स सर्वभूतस्य विष्णोर् अखिलजन्मनः
अवतीर्णो महीम् अंशो नूनं भारहरो भुवः ॥

इत्य् एवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात्
उरस् तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम् ॥

महोत्सवम् इवालोक्य पुत्राव् एव विलोकयन्
युवेव वसुदेवो ऽभूद् विहायाभ्यागतां जराम् ॥

विस्तारिताक्षियुगला राजान्तःपुरयोषितः
नागरस्त्रीसमूहश् च द्रष्टुं न विरराम तौ ॥

सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखम् अप्य् अम्बुजेक्षणम्
गजयुद्धकृतायास स्वेदाम्बुकणिकाञ्चितम् ॥

विकासीव सरोम्भोजम् अवश्यायजलोक्षितम्
परिभूताक्षरं जन्म सफलं क्रियतां दृशः ॥

श्रीवत्साङ्कं जगद्धाम बालस्यैतद् विलोक्यताम्
विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि ॥

वल्गता मुष्टिकेनैव चाणूरेण तथा परैः
क्रियते बलभद्रस्य हास्यम् ईषद् विलोक्यताम् ॥

सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थम् अयं हरिः
समुपैति न सन्त्य् अत्र किं वृद्धा युक्तकारिणः ॥

क्व यौवनोन्मुखीभूतः सुकुमारतनुर् हरिः
क्व वज्रकठिनाभोग शरीरो ऽयं महासुरः ॥

इमौ सुललितौ रङ्गे वर्तेते नवयौवनौ
दैतेयमल्लाश् चाणूर प्रमुखास् त्व् अतिदारुणाः ॥

नियुद्धप्राश्निकानां तु महान् एष व्यतिक्रमः
यद् बालबलिनोर् युद्धं मध्यस्थैः समुपेक्ष्यते ॥

इत्थं पुरस्त्रीलोकस्य वदतश् चालयन् भुवम्
ववर्ष हर्षोत्कर्षं च जनस्य भगवान् हरिः ॥

बलभद्रो ऽपि चास्फोट्य ववल्ग ललितं यदा
पदे पदे तदा भूमिर् न शीर्णा यत् तद् अद्भुतम् ॥

चाणूरेण ततः कृष्णो युयुधे ऽमितविक्रमः
नियुद्धकुशलो दैत्यो बलदेवेन मुष्टिकः ॥

संनिपातावधूतैश् च चाणूरेण समं हरिः
क्षेपणैर् मुष्टिभिश् चैव कीलावज्रनिपातनैः ॥

पादोद्भूतैः प्रमृष्टाभिस् तयोर् युद्धम् अभून् महत्
अशस्त्रम् अतिघोरं तत् तयोर् युद्धं सुदारुणम् ॥

स्वबलप्राणनिष्पाद्यं समाजोत्सवसंनिधौ
यावद् यावच् च चाणूरो युयुधे हरिणा सह ॥

प्राणहानिम् अवापाग्र्यां तावत् तावन् न बान्धवम्
कृष्णो ऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः ॥

खेदाच् चालयता कोपान् निजशेषकरे करम्
बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः ॥

वारयाम् आस तूर्याणि कंसः कोपपरायणः
मृदङ्गादिषु वाद्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात् ॥

खसंगतान्य् अवाद्यन्त दैवतूर्याण्य् अनेकशः
जय गोविन्द चाणूरं जहि केशव दानवम् ॥

इत्य् अन्तर्धिगता देवास् तुष्टुवुस् ते प्रहर्षिताः
चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः ॥

उत्पाट्य भ्रामयाम् आस तद्वधाय कृतोद्यमः
भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लम् अमित्रजित् ॥

भूमाव् आस्फोटयाम् आस गगने गतजीवितम्
भूमाव् आस्फोटितस् तेन चाणूरः शतधा भवन् ॥

रक्तस्रावमहापङ्कां चकार स तदा भुवम्
बलदेवस् तु तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः ॥

युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः
सो ऽप्य् एनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्य् आहत्य जानुना ॥

पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम्
कृष्णस् तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम् ॥

वाममुष्टिप्रहारेण पातयाम् आस भूतले
चाणूरे निहते मल्ले मुष्टिके च निपातिते ॥

नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रुवुः
ववल्गतुस् तदा रङ्गे कृष्णसंकर्षणाव् उभौ ॥

समानवयसो गोपान् बलाद् आकृष्य हर्षितौ
कंसो ऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर् व्यायतान् नरान् ॥

गोपाव् एतौ समाजौघान् निष्क्रम्येतां बलाद् इतः
नन्दो ऽपि गृह्यतां पापो निगडैर् आशु बध्यताम् ॥

अवृद्धार्हेण दण्डेन वसुदेवो ऽपि वध्यताम्
वल्गन्ति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुनः ॥

गावो ह्रियन्ताम् एषां च यच् चास्ति वसु किंचन
एवम् आज्ञापयन्तं तं प्रहस्य मधुसूदनः ॥

उत्पत्यारुह्य तन्मञ्चं कंसं जग्राह वेगितः
केशेष्व् आकृष्य विगलत् किरीटम् अवनीतले ॥

स कंसं पातयाम् आस तस्योपरि पपात च
निःशेषजगदाधार गुरुणा पततोपरि ॥

कृष्णेन त्याजितः प्राणान्न् उग्रसेनात्मजो नृपः
मृतस्य केशेषु तदा गृहीत्वा मधुसूदनः ॥

चकर्ष देहं कंसस्य रङ्गमध्ये महाबलः
गौरवेणातिमहता परिपातेन कृष्यता ॥

कृता कंसस्य देहेन वेगितेन महात्मना
कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताभ्यागतो रुषा ॥

सुनामा बलभद्रेण लीलयैव निपातितः
ततो हाहाकृतं सर्वम् आसीत् तद् रङ्गमण्डलम् ॥

अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम्
कृष्णो ऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरम् ॥

देवक्याश् च महाबाहुर् बलदेवसहायवान्
उत्थाप्य वसुदेवस् तु देवकी च जनार्दनम्
स्मृतजन्मोक्तवचनौ ताव् एव प्रणतौ स्थितौ ॥

प्रसीद देवदेवेश देवानां प्रवर प्रभो
तथावयोः प्रसादेन कृताभ्युद्धार केशव ॥

आराधितो यद् भगवान् अवतीर्णो गृहे मम
दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम् ॥

त्वम् अन्तः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्व् अवस्थितः
वर्तते च समस्तात्मंस् त्वत्तो भूतभविष्यती ॥

यज्ञे त्वम् इज्यसे ऽचिन्त्य सर्वदेवमयाच्युत
त्वम् एव यज्ञो यज्वा च यज्ञानां परमेश्वर ॥

सापह्नवं मम मनो यद् एतत् त्वयि जायते
देवक्याश् चात्मज प्रीत्या तद् अत्यन्तविडम्बना ॥

त्वं कर्ता सर्वभूतानाम् अनादिनिधनो भवान्
क्व च मे मानुषस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति ॥

जगद् एतज् जगन्नाथ संभूतम् अखिलं यतः
कया युक्त्या विना मायां सो ऽस्मत्तः संभविष्यति ॥

यस्मिन् प्रतिष्ठितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्
स कोष्ठोत्सङ्गशयनो मनुष्याज् जायते कथम् ॥

स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वम् अंशावतारकरणैर् न ममासि पुत्रः
आब्रह्मपादपमयं जगद् ईश सर्वं चित्ते विमोहयसि किं परमेश्वरात्मन्

मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति कंसाद् भयं कृतवता तु मयातितीव्रम्
नीतो ऽसि गोकुलम् अरातिभयाकुलस्य वृद्धिं गतो ऽसि मम चैव गवाम् अधीश

कर्माणि रुद्रमरुदश्विशतक्रतूनां साध्यानि यानि न भवन्ति निरीक्षितानि
त्वं विष्णुर् ईशजगताम् उपकारहेतोः प्राप्तो ऽसि नः परिगतः परमो विमोहः