ब्रह्म पुराण · अध्याय 125

यमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम्
दृष्टादृष्टेष्टदं सर्व देवर्षिगणसेवितम् ॥

तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम्
अनुह्राद इति ख्यातः कपोतो बलवान् अभूत् ॥

तस्य भार्या हेतिनाम्नी पक्षिणी कामरूपिणी
मृत्योः पौत्रो ह्य् अनुह्रादो दौहित्री हेतिर् एव च ॥

कालेनाथ तयोः पुत्राः पौत्राश् चैव बभूविरे
तस्य शत्रुश् च बलवान् उलूको नाम पक्षिराट् ॥

तस्य पुत्राश् च पौत्राश् च आग्नेयास् ते बलोत्कटाः
तयोश् च वैरम् अभवद् बहुकालं द्विजन्मनोः ॥

गङ्गाया उत्तरे तीरे कपोतस्याश्रमो ऽभवत्
तस्याश् च दक्षिणे कूल उलूको नाम पक्षिराट् ॥

वासं चक्रे तत्र पुत्रैः पौत्रैश् च द्विजसत्तम
तयोश् च युद्धम् अभवद् बहुकालं विरुद्धयोः ॥

पुत्रैः पौत्रैश् च वृतयोर् बलिनोर् बलिभिः सह
उलूको वा कपोतो वा नैवाप्नोति जयाजयौ ॥

कपोतो यमम् आराध्य मृत्युं पैतामहं तथा
याम्यम् अस्त्रम् अवाप्याथ सर्वेभ्यो ऽप्य् अधिको ऽभवत् ॥

तथोलूको ऽग्निम् आराध्य बलवान् अभवद् भृशम्
वरैर् उन्मत्तयोर् युद्धम् अभवच् चातिभीषणम् ॥

तत्राग्नेयम् उलूको ऽपि कपोतायास्त्रम् आक्षिपत्
कपोतो ऽप्य् अथ पाशान् वै याम्यान् आक्षिप्य शत्रवे ॥

उलूकायाथ दण्डं च मृत्युपाशान् अवासृजत्
पुनस् तद् अभवद् युद्धं पुराडिबकयोर् यथा ॥

हेतिः कपोतकी दृष्ट्वा ज्वलनं प्राप्तम् अन्तिके
पतिव्रता महायुद्धे भर्तुः सा दुःखविह्वला ॥

अग्निना वेष्ट्यमानांश् च पुत्रान् दृष्ट्वा विशेषतः
सा गत्वा ज्वलनं हेतिस् तुष्टाव विविधोक्तिभिः ॥

रूपं न दानं न परोक्षम् अस्ति यस्यात्मभूतं च पदार्थजातम्
अश्नन्ति हव्यानि च येन देवाः स्वाहापतिं यज्ञभुजं नमस्ये

मुखभूतं च देवानां देवानां हव्यवाहनम्
होतारं चापि देवानां देवानां दूतम् एव च ॥

तं देवं शरणं यामि आदिदेवं विभावसुम्
अन्तः स्थितः प्राणरूपो बहिश् चान्नप्रदो हि यः
यो यज्ञसाधनं यामि शरणं तं धनंजयम् ॥

अमोघम् एतद् अस्त्रं मे न्यस्तं युद्धे कपोतकि
यत्र विश्रमयेद् अस्त्रं तन् मे ब्रूहि पतिव्रते ॥

मयि विश्रम्यताम् अस्त्रं न पुत्रे न च भर्तरि
सत्यवाग् भव हव्येश जातवेदो नमो ऽस्तु ते ॥

तुष्टो ऽस्मि तव वाक्येन भर्तृभक्त्या पतिव्रते
तवापि भर्तृपुत्राणां हेति क्षेमं ददाम्य् अहम् ॥

आग्नेयम् एतद् अस्त्रं मे न भर्तारं सुतान् अपि
न त्वां दहेत् ततो याहि सुखेन त्वं कपोतकि ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र उलूकी ददृशे पतिम्
वेष्ट्यमानं याम्यपाशैर् यमदण्डेन ताडितम्
उलूकी दुःखिता भूत्वा यमं प्रायाद् भयातुरा ॥

त्वद्भीता अनुद्रवन्ते जनास् त्वद्भीता ब्रह्मचर्यं चरन्ति
त्वद्भीताः साधु चरन्ति धीरास् त्वद्भीताः कर्मनिष्ठा भवन्ति

त्वद्भीता अनाशकम् आचरन्ति ग्रामाद् अरण्यम् अभि यच् चरन्ति
त्वद्भीताः सौम्यताम् आश्रयन्ते त्वद्भीताः सोमपानं भजन्ते

एवं ब्रुवत्यां तस्यां ताम् आह दक्षिणदिक्पतिः ॥

वरं वरय भद्रं ते दास्ये ऽहं मनसः प्रियम् ॥

यमस्येति वचः श्रुत्वा सा तम् आह पतिव्रता ॥

भर्ता मे वेष्टितः पाशैर् दण्डेनाभिहतस् तव
तस्माद् रक्ष सुरश्रेष्ठ पुत्रान् भर्तारम् एव च ॥

तद्वाक्यात् कृपया युक्तो यमः प्राह पुनः पुनः ॥

पाशानां चापि दण्डस्य स्थानं वद शुभानने ॥

सा प्रोवाच यमं देवं मयि पाशास् त्वयेरिताः
आविशन्तु जगन्नाथ दण्डो मय्य् एव संविशेत्
ततः प्रोवाच भगवान् यमस् तां कृपया पुनः ॥

तव भर्ता च पुत्राश् च सर्वे जीवन्तु विज्वराः ॥

न्यवारयद् यमः पाशान् आग्नेयास्त्रं तु हव्यवाट्
कपोतोलूकयोश् चापि प्रीतिं वै चक्रतुः सुरौ
आहतुश् च द्विजन्मानौ व्रियतां वर ईप्सितः ॥

भवतोर् दर्शनं लब्धं वैरव्याजेन दुष्करम्
वयं च पक्षिणः पापाः किं वरेण सुरोत्तमौ ॥

अथ देयो वरो ऽस्माकं भवद्भ्यां प्रीतिपूर्वकम्
नात्मार्थम् अनुयाचावो दीयमानं वरं शुभम् ॥

आत्मार्थं यस् तु याचेत स शोच्यो हि सुरेश्वरौ
जीवितं सफलं तस्य यः परार्थोद्यतः सदा ॥

अग्निर् आपो रविः पृथ्वी धान्यानि विविधानि च
परार्थं वर्तनं तेषां सतां चापि विशेषतः ॥

ब्रह्मादयो ऽपि हि यतो युज्यन्ते मृत्युना सह
एवं ज्ञात्वा तु देवेशौ वृथा स्वार्थपरिश्रमः ॥

जन्मना सह यत् पुंसां विहितं परमेष्ठिना
कदाचिन् नान्यथा तद् वै वृथा क्लिश्यन्ति जन्तवः ॥

तस्माद् याचावहे किंचिद् धिताय जगतां शुभम्
गुणदायि तु सर्वेषां तद् युवाम् अनुमन्यताम् ॥

ताव् आहतुर् उभौ देवौ पक्षिणौ लोकविश्रुतौ
धर्मस्य यशसो ऽवाप्त्ये लोकानां हितकाम्यया ॥

आवाभ्याम् आश्रमौ तीर्थे गङ्गाया उभये तटे
भवेतां जगतां नाथाव् एष एव परो वरः ॥

स्नानं दानं जपो होमः पितॄणां चापि पूजनम्
सुकृती दुष्कृती वापि यः करोति यथा तथा
सर्वं तद् अक्षयं पुण्यं स्याद् इत्य् एष परो वरः ॥

एवम् अस्तु तथा चान्यत् सुप्रीतौ तु ब्रवावहै ॥

उत्तरे गौतमीतीरे यमस्तोत्रं पठन्ति ये
तेषां सप्तसु वंशेषु नाकाले मृत्युम् आप्नुयात् ॥

पुरुषो भाजनं च स्यात् सर्वदा सर्वसंपदाम्
यस् त्व् इदं पठते नित्यं मृत्युस्तोत्रं जितात्मवान् ॥

अष्टाशीतिसहस्रैश् च व्याधिभिर् न स बाध्यते
अस्मिंस् तीर्थे द्विजश्रेष्ठौ त्रिमासाद् गुर्विणी सती ॥

अर्वाग्वन्ध्या च षण्मासात् सप्ताहं स्नानम् आचरेत्
वीरसूः सा भवेन् नारी शतायुः स सुतो भवेत् ॥

लक्ष्मीवान् मतिमाञ् शूरः पुत्रपौत्रविवर्धनः
तत्र पिण्डादिदानेन पितरो मुक्तिम् आप्नुयुः
मनोवाक्कायजात् पापात् स्नानान् मुक्तो भवेन् नरः ॥

यमवाक्याद् अनु तथा हव्यवाड् आह पक्षिणौ ॥

मत्स्तोत्रं दक्षिणे तीरे ये पठन्ति यतव्रताः
तेषाम् आरोग्यम् ऐश्वर्यं लक्ष्मीं रूपं ददाम्य् अहम् ॥

इदं स्तोत्रं तु यः कश्चिद् यत्र क्वापि पठेन् नरः
नैवाग्नितो भयं तस्य लिखिते ऽपि गृहे स्थिते ॥

स्नानं दानं च यः कुर्याद् अग्नितीर्थे शुचिर् नरः
अग्निष्टोमफलं तस्य भवेद् एव न संशयः ॥

ततः प्रभृति तत् तीर्थं याम्यम् आग्नेयम् एव च
कपोतं च तथोलूकं हेत्युलूकं विदुर् बुधाः ॥

तत्र त्रीणि सहस्राणि तावन्त्य् एव शतानि च
पुनर् नवतितीर्थानि प्रत्येकं मुक्तिभाजनम् ॥

तेषु स्नानेन दानेन प्रेतीभूताश् च ये नराः
पूतास् ते पुत्रवित्ताढ्या आक्रमेयुर् दिवं शुभाः ॥