બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 125

યમતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્
દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટદં સર્વ દેવર્ષિગણસેવિતમ્ ॥

તસ્ય પ્રભાવં વક્ષ્યામિ સર્વપાપપ્રણાશનમ્
અનુહ્રાદ ઇતિ ખ્યાતઃ કપોતો બલવાન્ અભૂત્ ॥

તસ્ય ભાર્યા હેતિનામ્ની પક્ષિણી કામરૂપિણી
મૃત્યોઃ પૌત્રો હ્ય્ અનુહ્રાદો દૌહિત્રી હેતિર્ એવ ચ ॥

કાલેનાથ તયોઃ પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ ચૈવ બભૂવિરે
તસ્ય શત્રુશ્ ચ બલવાન્ ઉલૂકો નામ પક્ષિરાટ્ ॥

તસ્ય પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ આગ્નેયાસ્ તે બલોત્કટાઃ
તયોશ્ ચ વૈરમ્ અભવદ્ બહુકાલં દ્વિજન્મનોઃ ॥

ગઙ્ગાયા ઉત્તરે તીરે કપોતસ્યાશ્રમો ઽભવત્
તસ્યાશ્ ચ દક્ષિણે કૂલ ઉલૂકો નામ પક્ષિરાટ્ ॥

વાસં ચક્રે તત્ર પુત્રૈઃ પૌત્રૈશ્ ચ દ્વિજસત્તમ
તયોશ્ ચ યુદ્ધમ્ અભવદ્ બહુકાલં વિરુદ્ધયોઃ ॥

પુત્રૈઃ પૌત્રૈશ્ ચ વૃતયોર્ બલિનોર્ બલિભિઃ સહ
ઉલૂકો વા કપોતો વા નૈવાપ્નોતિ જયાજયૌ ॥

કપોતો યમમ્ આરાધ્ય મૃત્યું પૈતામહં તથા
યામ્યમ્ અસ્ત્રમ્ અવાપ્યાથ સર્વેભ્યો ઽપ્ય્ અધિકો ઽભવત્ ॥

તથોલૂકો ઽગ્નિમ્ આરાધ્ય બલવાન્ અભવદ્ ભૃશમ્
વરૈર્ ઉન્મત્તયોર્ યુદ્ધમ્ અભવચ્ ચાતિભીષણમ્ ॥

તત્રાગ્નેયમ્ ઉલૂકો ઽપિ કપોતાયાસ્ત્રમ્ આક્ષિપત્
કપોતો ઽપ્ય્ અથ પાશાન્ વૈ યામ્યાન્ આક્ષિપ્ય શત્રવે ॥

ઉલૂકાયાથ દણ્ડં ચ મૃત્યુપાશાન્ અવાસૃજત્
પુનસ્ તદ્ અભવદ્ યુદ્ધં પુરાડિબકયોર્ યથા ॥

હેતિઃ કપોતકી દૃષ્ટ્વા જ્વલનં પ્રાપ્તમ્ અન્તિકે
પતિવ્રતા મહાયુદ્ધે ભર્તુઃ સા દુઃખવિહ્વલા ॥

અગ્નિના વેષ્ટ્યમાનાંશ્ ચ પુત્રાન્ દૃષ્ટ્વા વિશેષતઃ
સા ગત્વા જ્વલનં હેતિસ્ તુષ્ટાવ વિવિધોક્તિભિઃ ॥

રૂપં ન દાનં ન પરોક્ષમ્ અસ્તિ યસ્યાત્મભૂતં ચ પદાર્થજાતમ્
અશ્નન્તિ હવ્યાનિ ચ યેન દેવાઃ સ્વાહાપતિં યજ્ઞભુજં નમસ્યે

મુખભૂતં ચ દેવાનાં દેવાનાં હવ્યવાહનમ્
હોતારં ચાપિ દેવાનાં દેવાનાં દૂતમ્ એવ ચ ॥

તં દેવં શરણં યામિ આદિદેવં વિભાવસુમ્
અન્તઃ સ્થિતઃ પ્રાણરૂપો બહિશ્ ચાન્નપ્રદો હિ યઃ
યો યજ્ઞસાધનં યામિ શરણં તં ધનંજયમ્ ॥

અમોઘમ્ એતદ્ અસ્ત્રં મે ન્યસ્તં યુદ્ધે કપોતકિ
યત્ર વિશ્રમયેદ્ અસ્ત્રં તન્ મે બ્રૂહિ પતિવ્રતે ॥

મયિ વિશ્રમ્યતામ્ અસ્ત્રં ન પુત્રે ન ચ ભર્તરિ
સત્યવાગ્ ભવ હવ્યેશ જાતવેદો નમો ઽસ્તુ તે ॥

તુષ્ટો ઽસ્મિ તવ વાક્યેન ભર્તૃભક્ત્યા પતિવ્રતે
તવાપિ ભર્તૃપુત્રાણાં હેતિ ક્ષેમં દદામ્ય્ અહમ્ ॥

આગ્નેયમ્ એતદ્ અસ્ત્રં મે ન ભર્તારં સુતાન્ અપિ
ન ત્વાં દહેત્ તતો યાહિ સુખેન ત્વં કપોતકિ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ઉલૂકી દદૃશે પતિમ્
વેષ્ટ્યમાનં યામ્યપાશૈર્ યમદણ્ડેન તાડિતમ્
ઉલૂકી દુઃખિતા ભૂત્વા યમં પ્રાયાદ્ ભયાતુરા ॥

ત્વદ્ભીતા અનુદ્રવન્તે જનાસ્ ત્વદ્ભીતા બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
ત્વદ્ભીતાઃ સાધુ ચરન્તિ ધીરાસ્ ત્વદ્ભીતાઃ કર્મનિષ્ઠા ભવન્તિ

ત્વદ્ભીતા અનાશકમ્ આચરન્તિ ગ્રામાદ્ અરણ્યમ્ અભિ યચ્ ચરન્તિ
ત્વદ્ભીતાઃ સૌમ્યતામ્ આશ્રયન્તે ત્વદ્ભીતાઃ સોમપાનં ભજન્તે

એવં બ્રુવત્યાં તસ્યાં તામ્ આહ દક્ષિણદિક્પતિઃ ॥

વરં વરય ભદ્રં તે દાસ્યે ઽહં મનસઃ પ્રિયમ્ ॥

યમસ્યેતિ વચઃ શ્રુત્વા સા તમ્ આહ પતિવ્રતા ॥

ભર્તા મે વેષ્ટિતઃ પાશૈર્ દણ્ડેનાભિહતસ્ તવ
તસ્માદ્ રક્ષ સુરશ્રેષ્ઠ પુત્રાન્ ભર્તારમ્ એવ ચ ॥

તદ્વાક્યાત્ કૃપયા યુક્તો યમઃ પ્રાહ પુનઃ પુનઃ ॥

પાશાનાં ચાપિ દણ્ડસ્ય સ્થાનં વદ શુભાનને ॥

સા પ્રોવાચ યમં દેવં મયિ પાશાસ્ ત્વયેરિતાઃ
આવિશન્તુ જગન્નાથ દણ્ડો મય્ય્ એવ સંવિશેત્
તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ યમસ્ તાં કૃપયા પુનઃ ॥

તવ ભર્તા ચ પુત્રાશ્ ચ સર્વે જીવન્તુ વિજ્વરાઃ ॥

ન્યવારયદ્ યમઃ પાશાન્ આગ્નેયાસ્ત્રં તુ હવ્યવાટ્
કપોતોલૂકયોશ્ ચાપિ પ્રીતિં વૈ ચક્રતુઃ સુરૌ
આહતુશ્ ચ દ્વિજન્માનૌ વ્રિયતાં વર ઈપ્સિતઃ ॥

ભવતોર્ દર્શનં લબ્ધં વૈરવ્યાજેન દુષ્કરમ્
વયં ચ પક્ષિણઃ પાપાઃ કિં વરેણ સુરોત્તમૌ ॥

અથ દેયો વરો ઽસ્માકં ભવદ્ભ્યાં પ્રીતિપૂર્વકમ્
નાત્માર્થમ્ અનુયાચાવો દીયમાનં વરં શુભમ્ ॥

આત્માર્થં યસ્ તુ યાચેત સ શોચ્યો હિ સુરેશ્વરૌ
જીવિતં સફલં તસ્ય યઃ પરાર્થોદ્યતઃ સદા ॥

અગ્નિર્ આપો રવિઃ પૃથ્વી ધાન્યાનિ વિવિધાનિ ચ
પરાર્થં વર્તનં તેષાં સતાં ચાપિ વિશેષતઃ ॥

બ્રહ્માદયો ઽપિ હિ યતો યુજ્યન્તે મૃત્યુના સહ
એવં જ્ઞાત્વા તુ દેવેશૌ વૃથા સ્વાર્થપરિશ્રમઃ ॥

જન્મના સહ યત્ પુંસાં વિહિતં પરમેષ્ઠિના
કદાચિન્ નાન્યથા તદ્ વૈ વૃથા ક્લિશ્યન્તિ જન્તવઃ ॥

તસ્માદ્ યાચાવહે કિંચિદ્ ધિતાય જગતાં શુભમ્
ગુણદાયિ તુ સર્વેષાં તદ્ યુવામ્ અનુમન્યતામ્ ॥

તાવ્ આહતુર્ ઉભૌ દેવૌ પક્ષિણૌ લોકવિશ્રુતૌ
ધર્મસ્ય યશસો ઽવાપ્ત્યે લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

આવાભ્યામ્ આશ્રમૌ તીર્થે ગઙ્ગાયા ઉભયે તટે
ભવેતાં જગતાં નાથાવ્ એષ એવ પરો વરઃ ॥

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ પિતૄણાં ચાપિ પૂજનમ્
સુકૃતી દુષ્કૃતી વાપિ યઃ કરોતિ યથા તથા
સર્વં તદ્ અક્ષયં પુણ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એષ પરો વરઃ ॥

એવમ્ અસ્તુ તથા ચાન્યત્ સુપ્રીતૌ તુ બ્રવાવહૈ ॥

ઉત્તરે ગૌતમીતીરે યમસ્તોત્રં પઠન્તિ યે
તેષાં સપ્તસુ વંશેષુ નાકાલે મૃત્યુમ્ આપ્નુયાત્ ॥

પુરુષો ભાજનં ચ સ્યાત્ સર્વદા સર્વસંપદામ્
યસ્ ત્વ્ ઇદં પઠતે નિત્યં મૃત્યુસ્તોત્રં જિતાત્મવાન્ ॥

અષ્ટાશીતિસહસ્રૈશ્ ચ વ્યાધિભિર્ ન સ બાધ્યતે
અસ્મિંસ્ તીર્થે દ્વિજશ્રેષ્ઠૌ ત્રિમાસાદ્ ગુર્વિણી સતી ॥

અર્વાગ્વન્ધ્યા ચ ષણ્માસાત્ સપ્તાહં સ્નાનમ્ આચરેત્
વીરસૂઃ સા ભવેન્ નારી શતાયુઃ સ સુતો ભવેત્ ॥

લક્ષ્મીવાન્ મતિમાઞ્ શૂરઃ પુત્રપૌત્રવિવર્ધનઃ
તત્ર પિણ્ડાદિદાનેન પિતરો મુક્તિમ્ આપ્નુયુઃ
મનોવાક્કાયજાત્ પાપાત્ સ્નાનાન્ મુક્તો ભવેન્ નરઃ ॥

યમવાક્યાદ્ અનુ તથા હવ્યવાડ્ આહ પક્ષિણૌ ॥

મત્સ્તોત્રં દક્ષિણે તીરે યે પઠન્તિ યતવ્રતાઃ
તેષામ્ આરોગ્યમ્ ઐશ્વર્યં લક્ષ્મીં રૂપં દદામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇદં સ્તોત્રં તુ યઃ કશ્ચિદ્ યત્ર ક્વાપિ પઠેન્ નરઃ
નૈવાગ્નિતો ભયં તસ્ય લિખિતે ઽપિ ગૃહે સ્થિતે ॥

સ્નાનં દાનં ચ યઃ કુર્યાદ્ અગ્નિતીર્થે શુચિર્ નરઃ
અગ્નિષ્ટોમફલં તસ્ય ભવેદ્ એવ ન સંશયઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં યામ્યમ્ આગ્નેયમ્ એવ ચ
કપોતં ચ તથોલૂકં હેત્યુલૂકં વિદુર્ બુધાઃ ॥

તત્ર ત્રીણિ સહસ્રાણિ તાવન્ત્ય્ એવ શતાનિ ચ
પુનર્ નવતિતીર્થાનિ પ્રત્યેકં મુક્તિભાજનમ્ ॥

તેષુ સ્નાનેન દાનેન પ્રેતીભૂતાશ્ ચ યે નરાઃ
પૂતાસ્ તે પુત્રવિત્તાઢ્યા આક્રમેયુર્ દિવં શુભાઃ ॥