भाषा

ENहिગુ
ग्रंथ पाठ

Bower Manuscript · अध्याय 2

2.1

पैत्तिके सर्पिषः पानं हितं स्यात् स विरेचनम्* ॥ 132अ ॥
इइ. fओल्. 1: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 न मस् तथागतेभ्यः ॥ प्राक्प्रणीतैर् महर्षीणां योगमुख्यैस् समन्वितम्* । वक्ष्ये ऽहं सिद्धसंक र् ष ं नाम्ना वै नावनीतकम्*

2.2

नानाव्याधिपरीतानां नृणां स्त्रीणा ञ् च यद् धितम्* ।
2 कुमाराणां हितं यच् च तत् सर्वम् इह वक्ष्यते

2.3

समासरतबुद्धीनां भिषजां प्रीतिवर्धनम्* । योगबाहुल्यतश् चापि विस्तरज्ञं मनोनुगम्*

2.4

अध्यायं चूर्णयोगानां प्रथमं चात्र
3 वक्ष्यते । द्वितीयं घृतपानानां तृतीयं तैलसंज्ञितम्*

2.5

चतुर्थं मिश्रकं नाम नानाव्याधिचिकित्सितम्* । पञ्चमं वस्तियोगानां रसायनविधा ततः

2.6

4 सप्तमं च यवागूनां वृष्यम् अष्टमम् उच्यते । नेत्रांजनानां नवमं दशमं केशरञ्जनम्*

2.7

अभयाकल्पनामाख्यम् अत्रैकादशम् उच्यते । द्वादशं स्याच् छैलजतोश् चित्र क स्य त्रयोदशम्*

2.8

5 कुमारभृत्यम् अप्य् अत्र स्याच् चतुर्दशम् इष्यते । वन्ध्याचिकित्सिताख्यं च ज्ञेयं पञ्चदशं बुधैः

2.9

सुभगाचिकित्सिताख्याञ् च तथा षोडशकं मतम्* । इत्य् एते षोड शा ध्याया
6 विज्ञेया नावनीतकम्*

2.10

नेदं दद्याद् अपुत्राय न चाभ्रात्रे कथंचन । अशिष्ये प्रस्तवो न स्यात् कर्तव्य इति मे मतिः

2.11

ऋ
7 तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली तथा । यथोत्तरं भागवृद्धास् त्वगेले चार्धभागिके

2.12

पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया
8 सितशर्करा । कासश्वासारुचिहरं तच्चूर्णं भक्तरोचनम्*

2.13

हृत्पाण्डुग्रहणीशोषकासप्लीहज्वरापहम्* । छर्द्यतीसारगुल्मघ्नं मूढवातानुलोमनम् इति

2.14

{ओ} तालीस कं
9 नाम चूर्णम्* {ओ} यवानीं तिन्तिडीकां च नागरं सांब्लवेतसम्* । दाडिमं वदरं चाम्ब्लंकार्षिकान्य् उपकल्पयेत्*

2.15

धान्यसौवर्चलाजाजी वरांगं चार्धकार्षिकाः । पिप्प ल् ई ना ं
10 शतं त्व् एकं द्वे शते मरिचस्य च

2.16

शर्करायाश् च चत्वारि पलान्य् एकत्र चूर्णयेत्* । जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच् चूर्णं भक्तरोचनम्*

2.17

हृत्प्लीहपार्श्वशूलघ्नं विवन्धानाहना श नम्* ।
11 कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुद् इति

2.18

{ओ} षाडवं नाम चूर्णम्* {ओ} ॥ ऋ
व्1 x x x x ^ मृद्वी का पिप्पली विश्वभेषजम्* । मातुलुंगरसक्षौद्रलीढः श्वासनिबर्हणम्*

2.19

लाजा पाता ^ _ _ नश् चांजनं पिप्पलीकणाः । शिरीषपुष्पस्व र स यु क्तः
2 स्वासहरः परः

2.20

मधुकं मरिचं भार्गी मृद्वीका पुष्करागुरु । मधुसर्पियुतो लेहो हिक्काश्वासनिवारणः

2.21

शिखिनाडं रुरोः शृंगम् ऋष्यस्कन्ध ं घृता प्लु तम्* ।
3 दग्धम् अन्तः पुटे श्वासी लिह्यात् तन् मधुसर्पिषा

2.22

प्रवाडशंखत्रिफलाचूर्णं मधुघृताप्लुतम्* । पिप्पलीगैरिकं चैव लेह्यं हिक्कानिवारणम्*

2.23

शण बी जं
4 प्रवाडंश् च गैरिकं चैव लेहयेत्* । हिक्कायां मधुसर्पिभ्यां खरोष्ट्राश्वास्थिभस्म च

2.24

पिबेद् एरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम्* । हिक्काश्वास नि वृत्त्यर्थं
5 स्निग्धः संशोधनं पिबेद् इति

2.25

इइ. fओल्. 2: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 सितोपल ं तुकाक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम्* । अन्त्याद् ऊर्ध्वं द्विगुणितं लेहयेन् मधुसर्पिषा

2.26

चूर्णितान् प्राशयेद् वा त् आन् श्वासकासकफानुदः । पार्श्वशूलिनम् अल्पाग्निं सुप्तजिह्व म्
2 अरोचकिम्*

2.27

{x} वर्धमानकं नाम चूर्णम्* {x} षडीपुष्करजीवन्तीचोरकागुरुनागरैः । पिप्पलीमुस्तसुरसत्वगेलोदीच्यभागिकैः

2.28

तामलक्यास् तु चूर्णं त च्
3 छर्कराष्टगुणा भवेत्* । श्वासकासज्वरहरं पार्श्वहृच्छूलनाशनम् इति

2.29

{ओ} षड्यादिकं नाम चूर्णम्* {x} हिंगुं त्रिकटुकं पाठां हवुषाम् अभयां षडीम्* । अजमोदा ज गन्धे
4 च तिन्तिडीकांब्लवेतसम्*

2.30

दाडिमं पुष्करं धान्यम् अजाजीं चित्रकं वचाम्* । द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्*

2.31

चूर्णम् एतत् प्रयोक्तव्यम् अन्नपानेष्व् अ न त्ययम्* ।
5 प्राग्भक्तम् अथवा पेयं भक्तेनोष्णोदकेन वा

2.32

पार्श्वहृद्वस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफोल्बणे । ग्रहण्यर्शोविका रे षु
6 प्लीहे पाण्ड्वामये ऽरुचौ

2.33

आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च योनीगुदरुजासु च । उरोविवन्धे कासे च हिक्काश्वासे गलग्रहे

2.34

भावितं
7 मातुलुंगस्य चूर्णम् एतद् रसेन वा । बहुशो गुडिकाः कार्याः कार्षिकास् स्युस् ततो ऽधिकम्*

2.35

{x} मातुलुंगगुडिका नाम {x} कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणीं यवं चिराततिक्तो ऽथ श त क्रतेर्
8 यवाः । समाः स्युर् एते द्विगुणं तु चित्रकाद् द्विर् अष्टभागं कुटजत्वचं तथा

2.36

सुसूक्ष्मपिण्डं शिशिरांबुसंयुतं पिबेन् मनुष्यो ऽर्धपलं गुडान्वितम्* । ज्वरं प्रमे हं
9 श्वयथून् अरोचकं ह्य् असद् रजो गुल्मम् अथापि पाण्डुताम्*

2.37

अन्ये ऽपि ये पित्तकफानुबन्धा रोगा नराणां सुभृशातुराणाम्* । सर्वाञ् जयेच् चूर्णम् इदं प्रयुक्तम्*
10 आत्रेयजुष्टं लगुडाख्यम् अग्र्यम् इति

2.38

{ओ} लगुडचूर्णं नाम {ओ} त्रिफलायास् त्रयो भागा भागास् त्रिकटुकात् त्रयः । चित्रमुस्ताविडंगानां भागाः स्युर् नव चायसात्*

2.40

{x}
व्1 न वा यसम् इदं चूर्णं पाण्डुश्वयथुरोगनुत्* ॥ 39अ ॥ {x} रास्नां ससौवर्चलभद्रमुस्ताम् अगारधूमं कटुकत्रिकं च । क्षारो यवानां षडि चेत् समांशा भागाः समाश् चूर्णकृता विधेया इति

2.41

{x}
2 कण्ठरोगप्रशमनः {x} रसाञ्जनं दारुहरिद्रिका त्वचं तथा भवेत् तेजवती सपिप्पली । समानि कुर्यात् तुलितानि बुद्धिमाञ् जलेन पिष्ट्वा गुडिका निधापयेत्*

2.42

शमेति रक्तं
3 मुखपाकम् एव च गलग्रहं कण्ठविडालिकां तथेति

2.43

{x} मुखरोगघ्ना गुडिका {x} त्रिफलायास् तु कुडवं पिप्पल्याः कुडवं तथा । विडंगमरिचाभ्याञ् च कुडवे द्वे
4 समावपेत्*

2.44

पलं पलं च कुर्वीत दन्तीचित्रकयोर् अपि । ग्रन्थिकात् पिप्पलीमूलात् पलं कुष्ठपलन् तथा

2.45

शृंगवेरपले द्वे च व्यफलानि च । पेष्यान्य् अर्धपलीनानि यानि तानि
5 निबोधत

2.46

रास्नां बलां गोक्षुरकं मधुकं देवदारु च । वचां प्रतिविषां पाथां मुस्तं कटुकरोहिणीम्*

2.47

कट्फलं शारिवे द्वे च श्यामाभल्लातकानि च । पुनर्न वां
6 तेजवतीं त्वचं पत्रं शतावरीम्*

2.48

निचुलं त्रिवृतां भार्गीं कुटजस्य फलं त्वचम्* । एतद् औषधसंभारं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत्*

2.49

7 यावद् एतद् भवेच् चूर्णं द्विस् तावत् स्याद् अयोरजः । तद् एकत्र कृतं युक्त्या लेहयेत मधुद्रवम्*

2.50

क्षीरं चानुपिबेद् युक्त्या निरन्नक्षीरसेविता । अयो र जीयम्
8 इत्य् एतत् ख्यातं सिद्धं रसायनम्*

2.51

संवत्सरप्रयोगेन शतं वर्षाणि जीवति । मासद्रव्येन मनुजो जीवेत शरदां शतम्*

2.52

निहन्याच् छ्वयथुं चोग्रं वृक्षम् इन्द्राश नि र्
9 यथा । पाण्डुरोगम् अथार्शांसि मन्दम् अग्निं क्रिमीन् अपि

2.53

भगन्दलां कामलां च कुष्ठाणि जठराणि च । प्लिहं गुल्मान् अपस्मारं शूलानि परिकर्तिकाम्*

2.54

10 यस्मिन् यस्मिन् विकारे तु युज्यते ऽयम् अयोरजी । तांस् तान् निहन्ति वै सद्यो देवारीन् कुलिशो यथा

2.55

अनुप्रयोगो लाजानां सक्तवो मधुसंयुताः ।
इइ. fओल्. 3: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 क् ष् ई रानुप् आ ना लेहाः स्युः सप्ताष्टौ दिवसानि तु

2.56

{x} अयोरजीयन् नाम चूर्णम्* {x} मुस्तैला चन्दनोश् ई रयवानि व्योषवत्सकौ । फलं त्रि कटुका दारु दार्वीत्वक्पर्पटत्वचः

2.57

पटोलनिम्ब ष ड्ग्रन्थामूर्वाभूनिम्बशिग्रुकाः ।
2 चूर्णास् त्रायन्तिसौराष्ट्रसूक्ष्माप्रतिविषाः समाः

2.58

तिक्तको नाम हृद्गुल्मशूलहा सांनिपातनुद् इति । तिक्तकं नाम चूर्णम्* {x} पिप्पल्य् अति वि षा
3 हिंगुनागरेन्द्रयवा वचा

2.59

पाठाजमोदा कटुका वृषसौवर्चलाभयाः । वृषद्वादशकं चूर्णम् अजीर्णानाहशूलनुद् इति

2.60

{x} वृषद्वादशकं नाम चूर्णं {x}
4 मागध्याः कुडवः स्यान् मरिचाद् अपि च कुडवस् तथा देयः । नागरपलानि षट् स्युः पंच च तालीसपत्रस्य

2.61

सूक्ष्मेलायाः कर्षो गुडस्य दद्याद् भिषक् तथार्धतुलाम्* । एतच् चूर्णं कृत्वा
5 गुडिकाः पलसंमिताः कुर्यात्*

2.62

कासं श्लेष्मो द्र् एकं भक्तस्यारोचकं विषमम् अग्निम्* । शमयत्य् अजीर्णम् एव च गुडिका सिद्धार्थिका नाम

2.63

{x} सिद्धार्थिका गुडिका {x} सूक्ष्मेला
6 त्वचनागपुष्पमरिचं स्यात् पिप्पली नागरं एलाभागविवर्धितैः सम धृतैश् चूर्णैः समा शर्करा । एतच् चूर्णम् अजीर्णगुल्मजठरेष्व् अर्शस्सु हृद्रोगिणां हिक्का श्वा सिषु
7 पार्श्वशूलिषु हितं कण्ठे विकाराश् च ये

2.64

वर्धमानकं नाम चूर्णम्* {x} सूक्ष्मेला सुरसं हिंगूं तिन्तिडीकाम्ब्लवेतसे । एलां तामलकीं जीवां षडीं पुष्क र म्
8 एव च

2.65

भिषक् पुष्करमूलं च कासश्वासिषु योजयेत्* । हिक्कासु पार्श्वशूलेषु वाते च कफसंवृते

2.66

{x} सूक्ष्मेलावर्धमानकं {x} श्लो 2 ॥ सौवर्चलाम्ब्लवेतसपिप्पल्यो नागरं वचां
9 हिंगुम्* । हृज्जठरशूलनाशनम् औषधम् उष्णाम्बुना पेयम्*

2.67

{x} सौवर्चलाद्यं चूर्णम्* {x} कुटजयवपिप्पलीनां द्वे कर्षे मधुरसाय सार्धपलम्* । पाठापलं च दद्यात्*
10 द्वे च पले शृंगवेरस्य

2.68

सौवर्चलस्य कर्षं कर्षं क्षारस्य यावशूकस्य ।
व्1 _ _ स् तथार्धकर्षं तच् चूर्णं कारयेत् सूक्ष्मम्*

2.69

अस्य तु मार्जारपदं पिबेन् नरः सर्पिषा यवाग्वा वा । मद्यं वा शीलयता मद्येनालोड्य पातव्यम्*

2.70

एतं निहन्त्य् अजीर्णं प्ली हं
2 मेहं च पाण्डुरोगं च । सभगन्दरार्शांसि च पीत्वारिष्टं प्रयोगेन

2.71

{x} चूर्णारिष्टं नाम {x} हिंगुभागो भवेद् एको वचाया द्विगुणो भवेत्* । विडं त्रिगुणितं दद्याच् छृंगवेरं चतु र्
3 गुणम्*

2.72

यवानिका पञ्चगुणा षड्गुणा चाभया भवेत्* । चित्रकः सप्तगुणितः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्*

2.73

एतच् चूर्णं कृतं सूक्ष्मं पाययीत प्रसन्नया । मद्येन वा तथान्येन दद्याद् उष्णो द केन
4 वा

2.74

गुल्मघ्नं दीपनीयं च अर्शोघ्नं शूलनाशनम्* । कासश्वासहरं चैव चूर्णम् आनाहनाशनम्*

2.75

आत्रेयविहितं मुख्यं नाम्ना शार्दूलम् उच्यते ॥ {ओ} शार्दूलं चूर्णं श्लो 4 ॥ {x} ॥
5 सौवर्चलस्य च पलं द्विगुणं चाम्ब्लवेतसम्*

2.76

चतुर्गुणं अजाजीनां मरिचं चाष्टमं भवेत्* । मातुलुंगरसेनैतद् गुडिकां कारयेद् भिषक्*

2.78

प्रशान्तम् अग्निं जनयेद् वातशू ल ं च नाशयेत्* ॥ 77अ ॥
6 {x} आश्विनी मातुलुंगगुडिका {x} स्यान् मातुलुंगस्य रसं सशुक्तं त्रीण्य् ऊषणान्य् अम्बिलवेतसं च । विडं यवानीं लवणोत्तमाख्यं सौवर्चलं स्या द्
7 गुडिकाथ कार्याः

2.79

अर्शांसि ताः संशमयन्ति पीताः शूलानि हन्युर् हृदिपार्श्वयोश् च । आनाहयोगान् अपि चातिसारम् अरोचकं वातकृतं च गुल्मम्*

2.80

{x} आम्ब्लिका मातुलुंगगु डि का {x} ॥
8 स्याच् चित्रकं त्रिकटुकं सह पुष्करेण हिंग्वम्ब्लवेतसयुतां सविडाश्वगन्धाम्* । कुस्तुम्बुरूणि वचया सह दाडिमं च सौवर्चलं यवमयं तु नवं च
9 क्षरम्*

2.81

दद्यात् तुलाधृतसमांशनवां यवानीं कृष्णाजगन्धपिशुनामरजाम् अजाजीम्* । तद् भास्करांशुपरिशुष्कसमाहितांशं चूर्णं भिषक् समरसं तनु योजयीत

2.82

10 तद् बीजपूरकरसैर् निचितं प्रपिष्य कुर्याद् विमृद्य गुडिका वदरप्रमाणाः । एकाम् अरिष्टमधुमाधवशार्करेण काल्यं पिबेत सुरया
इइ. fओल्. 4: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 दधिमस्तुना वा

2.83

कासं श्वासं पाण्डुरोगं चिरस्थं प्लीहं चोग्रं शूलम् आनाहम् उग्रम्* । हिक्कां हृद्रोगं जाड्यतां ष्टीवनत्वम् आमातिसारं च सशूलगुल्मम्*

2.84

विषूचिकाम् अलसकम् अग्नि मार्दवं
2 प्रवाहिकां गुदपरितापम् अर्शसाम्* । शमेन्ति ता विधिवद् इहोत्तमं तमः प्रयोजिता ह्य् अपि खलु घर्मवारिणा

2.85

{x} आश्विनी मातुलुंगगुडिका श्लो 5 {x} पाठाकलिंगयव मु स्तकरोहिणीनां
3 भागाः सहातिविषया धरणानि कुर्यात्* । कुर्याच् चतुर्थधरणेन समां हरिद्रां मुत्रेण गोः सह पिबेद् अथ चूर्णम् एतत्*

2.86

कुष्ठाणि षट्त्रि ंशत् इ कान् इ
4 निहन्ति देहे स्थानानि नशयति सप्तमहाक्षयस्य । गुल्मांश् च नाशयति मासकृतः प्रयोगः सर्वान्निकस्य घृतमांसपरस्य जन्तोर् इति

2.87

{x} गुल्म चूर्णम् आश्विनम्* {x}
5 पिप्पली सविडक्षारास् तथैव च सुवर्चिका । शृंगवेरं समरिचं सैन्धवं लवणं तथा

2.88

यवानीम् अथ दन्तीञ् च तृवृता वत्सकं तथा । सौवर्चलम् अजाजीं च त्रिफलाञ् चात्र दा प येत्*

2.89

6 समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । चूर्णयोगो भवेच् छ्रेष्ठो गोमूत्रेण सुभावितः

2.90

एतत् स्निग्धशरीरस्य स्निग्धाहारस्य देहिनः ।
7 विडालपदमात्रं तु दद्याद् उष्णेन वारिणा

2.91

परिजीर्णे ततस् तस्मिन् यदा तु तृषितो भवेत्* । घृतगन्धाम् अवक्षारीन् दाडिमस्य रसेन वै

2.92

पाययीत भिषक् छ्रेष्ठस् तदा संप द्य ते
8 सुखी । तस्यां तु परिजीर्णायाम् आहारार्थी यदा भवेत्*

2.93

तदा लोहितशालीनां सुस्विन्नं मृदुचोदनम्* । भोजयेज् जांगलरसैर् व्यक्ताम्ब्ललवणीकृतैः

2.94

विषूचिकाया अर्शस्सु विकारा
9 विविधाश् च ये । दुर्भुक्ते चाप्य् अजीर्णे च तथा पाण्ड्वामयेषु च

2.95

वातगुल्मेषु च तथा ग्रहणीदोषिणश् च ये । एतद् योगं प्रयुञ्चानः सुखम् आप्नोति मानवः

2.96

{ओ} मागधं चूर्णम्* ऋ
10 उभे हरिद्रे मरिचं पद्मं कुष्ठं सपिप्पली । कर्पासमूलं मांसी च स्वर्ज्याः क्षारम् अथाष्टमम्*

2.97

एतानि समभागानि दृषदायां प्रपीषयेत्* । कोलास्थिमात्रां ग् उडिका ं छाय् आं
11 परिशोषयेत्*

2.98

ततस् तु गुडिकाम् एकां दद्याद् उष्णेन वारिणा ।
व्1 x x x x प् र् अशम् य् अन् ते रोगजातानि ताञ् च्छृणु

2.99

अजीर्णकम् उदावर्तं मूत्रकृच्छ्रं गलग्रहम्* । आनाहं वातगुल्मं च यच् च लूताविषं भवेत्*

2.100

सर्वं दूषीविष ं ह न् ति x x व् ऋश्च् इ कदष्ट् अ कम्* ।
2 मूढवातम् अपस्मारं शाण्ढ्यं शाण्ढ्यपुमांश् च यः

2.101

भूतग्रहम् अथोन्मादं मूढगर्भाश् च यास् स्त्रियः । दंष्ट्रामूलविषार्थेषु पानम् आलेपनं तथा

2.102

{ओ} हरिद्राचूर्णम् आश्विनं श्लो 6 {ओ} षडी वचा
3 तामलकी पिप्पली विश्वभेषजम्* । गुडं घृतेन भर्जित्वा कारयेद् गुडिकां भिषक्*

2.103

उरोघातं प्रतिश्यायं पार्श्वहृत्कुक्षिवेदनाम्* । शुष्ककासं च बलवत् सर्वम् एतेन साधयेद् इति

2.104

ऋ
4 गुडिका गौडिका श्लो 2 {ओ} द्वे मरिचशते कार्ये मागध्या पिप्पलीशतं चैकम्* । पलम् अपि च शर्करायाः स्यान् नागरकस् तथा मुख्यः

2.105

स्यात् तिन्तिडीककर्षो दाडिमकर्षः शुचिर् वदरकर्षः ।
5 देयो वरांगकर्षस् तथार्धकर्षस् त्व् अजाजीनाम्*

2.106

अम्ब्लातकस्य कर्षः कर्षार्धं ध्यान्यकस्य विचितस्य । सौवर्चलकर्षयुतश् चूर्णारिष्टः परमसिद्धः

2.107

एष समूलान् अर्शाञ् च्छ म येद्
6 ग्रहणीञ् च दीपयति शान्ताम्* । हृद्रोगपाण्डुरोगे निहन्ति कासं सह श्वासम् इति

2.108

{ओ} चूर्णारिष्टः नावनीतके चूर्णयोगास् समाप्ताः {x}
7 प्रथमो ऽद्धायस्[अध्याय] समाप्तः इदं अमृतरसप्रख्यं रसायनं बलविवर्धनं नृणाम्* । अमृतप्राशं नाम्ना सर्पिर् उदारं प्रवक्ष्यामि

2.109

आमलकरसप्रस्थः
8 क्षीरविदार्यास् तथा भवेत् प्रस्थः । प्रस्थश् चेक्षुरसस्य हि गृष्टीक्षीरस्य तद्वच् च

2.110

प्रस्थं प्रस्थं सुधृतं घृतस्य दद्याच् च शारदस्यात्र । औषध्यश् च सुपिष्टाः
9 इमाः प्रदेयाः प्रमाणेन

2.111

ऋषभकम् ऋद्धिं मधुकं विदारिगन्धां तथा पयस्याञ् च । सहदेवां सानन्तां मधूलिकां विश्वदेवाञ् च

2.112

द्वे मेदे ऽर्ष्यप्रोक्तां
10 शतावरीं मुद्गमाषपर्ण्यौ च । श्रावण्य् अथात्मगुप्तां वीराञ् च पलार्धिकान् भागान्*

2.113

मृद्वीकां कर्जूरं वदराण्य् अपि कुडवसंमितां कुर्यात्* । अक्षोडतिन्दुकानां निकोचकानाञ् च
11 भ् आगार् ध् अम्*

2.114

इइ. fओल्. 5: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 एतत् स् इ द्धं ज्ञात्वा परिपूतं स्थापयेच् छुभे भाण्डे । शीतीभूते दद्यान् मधुनः प्रस्थं सुपूतस्य

2.115

षोडश पलानि दद्याद् वृतानि सितश र् कराचू र् णस्य । मर् इ चा र् धपलं दद्यात् पलं च सूक्ष्मैल या
2 देयम्*

2.116

सूक्ष्मैर् एतैश् चूर्णैर् अवचूर्ण्य खजेन मन्थयेत् प्रज्ञः । तस्य तु मात्रां मतिमान् अग्नि बलं प्रेक्ष्य युंजीत

2.117

जीर्णे च जाङ्गलरसैर् भिषजा शाल्योदनं प्रदातव्यम्* । अंर्त प्रा श्यं
3 मुख्यं बलवर्णविवर्धनं पुंसाम्*

2.118

क्षीणक्षते प्रयोज्यं वृद्धेष्व् अथ कर्शितेषु बालेषु । ताम्यत्सु तथा श्वसतां प्रयोज्यम् एतच् च हिक्कायाम्*

2.119

अमृतं नाम विख्यातं सर्पिर् आत्रेय नि र्मितम् इति ॥
4 {x} अमृतप्राशं नाम घृतं श्लो 11 पा 1 {ओ} प्रियंगुं तगरं कुष्ठं दाडिमं सैलवालुकम्*

2.120

तालीसमेदत्रिफलां केसरं बृहतीद्वयम्* । नीलोत्पलं देवदा रुं
5 चन्दनं द्वे च शारिवे

2.121

द्वे हरिद्रे विडङ्गा च सुमनाकुसुमानि च । दन्तीम् अंशुमतीञ् चैव मांजिष्ठा सालपर्ण्य् अपि

2.122

अक्षमात्रैर् घृतप्रस्थं पचेत् तोये चतुर्गुणे । एतत् कल्या ण कं
6 नाम पानीये सर्पिषं वरम्*

2.123

कासं श्वासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थकौ । उन्मादक्षतवैसर्पं प्रमेहान् वातशोणितम्*

2.124

हिक्कां छर्दिं पाण्डुरोगं श्वयथून्*
7 मूत्रनिग्रहम्* । रेतोदोषाश् च ये पुंसां योनीदोषांश् च योषिताम्*

2.126

बन्ध्या च लभते गर्भं गरान् अपि च शातयेत्* । चूर्णयोगाधिकारेषु विषसन्दूषितेषु च

2.126

प्लीहेष्व् अर्शस्सु
8 गुल्मेषु घृतम् एतद् यथामृतम्* । बलवर्णकरं चैव दीपनीयं प्रचारकम्*

2.127

अलक्ष्मीम् अपि निर्हन्यात् तिष्ठत्य् एतद् घृतं गृहे ॥ {x} घृतं कल्याणकं नाम श्लो 8 {x}
9 जीवकर्षभकौ वीरा काकनासा मृणाल्य् अपि

2.128

मुद्गपर्णीं माषपर्णीम् ऋद्धिं मेदाञ् च संहरेत्* । महासहां क्षुद्रसहां तथा काकोडिम् एव च

2.129

अभीरुपर्णीं हंसपदीं षडीम्*
10 कच्छु फलानि च । फलं खर्जूरमृद्वीकाम् आम्रम् आमलकानि च

2.130

पिप्पलीं शृङ्गवेरं च तथैव गुडशर्कराम्* । एतेषां गर्भम् आदद्यात् क्षीरं च सह सर्पिषा

2.131

व्1 तत् तु सिद् ध् अं च प् ऊ तं च प् इ बेद् व्याधिविनाशनम्* ।
2 एतद् वातं च पित्तं च क्षत कासं च नाशयेत्*

2.132

महाकल्याणकं सर्पिर् बहुरोगविनाशनम्* । सिद्धम् आत्रेयनिर्दिष्टं अगस्त्याय महात्मनेति {x}

2.133

3 माहकल्याणकं घृतं श्लो 5 पा 1 {x} निम्बं पटोलं दार्वीन् दुरालभां तिक्तरोहिणीन् त्रिफलाम्* । कुर्याद् अर्धपलांशां पर्पटकं त्रायमाणां च

2.134

सलिलाढकसिद्धानां रसे ऽष्टभागाव शे षिते
4 दद्यात्* । चन्दनकिराततिक्तकपिप्पल्यस् त्रायमाणाञ् च

2.135

मुस्ता वत्सकबीजं कल्कीकृत्वार्धकार्षिकान् भागान्* । नवसर्पिषश् च षट्पलम् एतत् सिद्धं घृतं पेयम्*

2.136

कुष्ठज्वरगुल्मार्शो ग्र हणीपाण्ड्वामयश्वयथुहन्तृवैसर्पकिटिभ प् आमाकण्डूपदगण्डनुत्
5 सिद्धम् इति

2.137

{x} तिक्तकं घृतं श्लो 4 {x} सप्तच्छदं प्रतिविषं शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठां । मुस्तोशीरं
6 त्रिफलां पटोलपिचुमन्दपर्पटकौ

2.138

धन्वयवाषकचन्दनम् उपकुल्यां पद्मकं द्विरजनीञ् च । षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं शारिवे चोभे

2.139

वत्सकबीजं वाशां मूर्वाम् अ मृ तां
7 किराततिक्तं च । कल्कं कुर्यान् मतिमान् यष्टिह्वां त्रायमाणाञ् च

2.140

कल्कस्य चतुर्भागं जलम् अष्टगुणं रसो ऽमृतफलानाम्* । द्विगुणो घृतात् प्रदेयस् तत् सर्पिः पाय ये त्
8 सिद्धम्*

2.141

कुष्ठानि वातपित्तप्रवलान्य् अर्संसि रक्तवाहीनि । वैसर्परक्तपित्तं वातासृक्पाण्डुरोगं च

2.142

विस्फोटकान् सपामाम् उन्मादं कामलां क्रिमिं कण्डूम्* । हृद्रोगगण्डपिडकान् अस द्
9 रजो गण्डमालां च

2.143

हन्याद् एतत् सद्यः पीतं काले यथाबलं सर्पिः । योगशतैर् अप्य् अजितं महाधिकारान् महासर्पिः {x}

2.144

महातिक्तकं श्लो 7 {x} उभे हरिद्रे माञ्जिष्ठा पाठा क टु करोहिणी ।
10 चित्रको ऽथ विडंगा च पिप्पली तृवृता वचा

2.145

शारिवा कुष्ठमुस्तैला मधुकं चाक्षसंमिताः । दापयेच् छंखपुष्पीञ् च गव्यप्रस्थेषु पञ्चसु

2.146

सिद्धम् एतद् घृतं
11 पीत्वा बलवान् स्याद् अनामयः । प्रसन्नवर्णो मेधावी द्युतिमान् स्त्रीषु चाक्षयः

2.147

एतेन वाग् विशुद्ध्यति ब्रह्माधीतं न नश्यति च भूयः । स्वरवर्णयोश् च जननं गर्भं चाधत्ति बन्ध्यानाम्*

2.148

पञ्चगव् य् अं 4
इइ. fओल्. 6: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 विड ं गा चित्रको द न् त् ई व्योषव् ऐ रिणपि प् पल् ई । अश्वमूत्री तृवृत्क्षीर् ईं न् ई लीआ सैन्धव ं वचाम्*

2.149

घृतप्रस्थं पचेद् एभिर् दध्ना ं तु द्विगुणीकृतम्* । त त् स् इ द्धं
2 पाययेद् युक्त्या श्वासार्शोगुल्मनाशनम्*

2.150

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः । पलिकैः सयवक्षारैर् घृतप्रस्थं विपाचयेत्*

2.151

क्षीरप्रस्थेन तत् सर्पि र्
3 हन्ति गुल्मं कफात्मकम्* । ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्*

2.152

{ओ} षट्पलं नाम घृतम्* {ओ} श्लो 4 ॥ त्र्यूषणं त्रिफला
4 मुस्ता विडंगा चव्यचित्रकैः । कल्कैर् एतैर् घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्*

2.158

{ओ} त्र्यूषणं {ओ} वृशं सशाखं संकुट्य पचेद् अष्टगुणे जले । शिष्टे ऽष्टभागे तस्यैव पुष्पं कल्कं च
5 दापयेत्*

2.154

तेन सिद्धं घृतं क्षौद्रसंयुक्तं पित्तगुल्मनुत्* । रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्*

2.155

{ओ} वाशाघृतं श्लो 2 {ओ} नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ।
6 श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठां यवानिकाम्*

2.156

चांगेरीस्वरसे सर्पिर् एतैः कल्कैर् विपाचयेत्* । चतुर्गुणेन दध्ना च तद् घृतं कफवातनुत्*

2.157

अर्शांसि ग्रहणी दो षं
7 मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्* । गुदभ्रंशार्त्तिम् आनाहं घृतम् एतद् व्यपोहति

2.158

{x} चांगेरीघृतम्* {x} श्लो 6 ॥ चतुर्गुणं रसं कृत्वा चाङ्गेर्याः सुपरिस्रुतम्* । तस्यै व
8 कल्केनालोड्य बिल्वमात्रेण बुद्धिमान्*

2.159

घृतप्रस्थं पचे द् एतच् छनैर् मृद्वग्निना भिषक्* । अर्शोव्याधिर् भवेद् यस्य पीत्वैव स सुखी भवेत्*

2.160

{x} चांगेरीघृतम् अपरम्* {x} श्लो 2 ॥ निदिग्धिकायाः
9 स्वरसं ग्राहयेद् यन्त्रपीडितम्* । चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत्*

2.161

गर्भं दद्यात् त्रिकटुकं रास्नां गोक्षुरकं बलाम्* । पंच कासान् इदं सर्पिः पीतं सद्यो व्यपोहति

2.162

{x} कण्टकारिका घृ तं
10 नाम श्लो 2 {x} मधुकस्य पलान्य् अष्टौ द्राक्षायाः प्रस्थम् एव च । सारसे तु जलद्रोणे शनैर् मृद्वग्निना पचेत्*

2.163

अष्टभागावशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । तस्मिन् सिद्धे च पूते च
11 शीतीभूते च दापयेत्*

2.164

शर्करायाः पलान्य् अष्टौ प्रस्थार्धं माक्षिकस्य च । एतच् छोणितपित्तीनां कासिनाम् अल्परेतसाम्*

2.165

व्1 क्षीणा ना ं च क्षतानां च प्रयोज्यं समसक्तुकम्* । {x} मृद्वीकाघृतं श्लो 3 पा 1 {x} पंचमूलम् अथो ह्रस्वं गुलूच् ई ं मधुकं बलाम्*

2.166

पलिकानि जलद्रोणे चतु र् भ् आ गावशे षिते । तत्कषा ये तु सं ग् ऋ ह्य
2 घृतप्रस्थं विपाचयेत्*

2.167

गर्भं च जीवनीयानां दद्यात् क्षीरं चतुर्गुणम्* । विदार्यामलकानां च तथैवेक्षुरसस्य च

2.168

दत्वा घृतसमान् भागान् पचेत मृदुनाग्निना । रासायनिकम् इत्य् एतत् पेयं स र्पि ः
3 क्षयावहम्*

2.169

हृद्रोगक्षतकासानां ज्वराणां च विनाशनम् इति ॥ {x} रसायनिकं नाम घृतं श्लो 4 {x} शरमूलेक्षुमूलानि काण्डेक्षून् इक्षुवालिकाम्*

2.170

शतावरीं पयस्याञ् च विदारीङ् कण्टकारिकाम्* ।
4 जीवन्तीं जीवकं मेदां वीराम् ऋषभकं बलाम्*

2.171

ऋद्धिं गोक्षुरकं रास्नाम् आत्मगुप्तां पुनर्नवाम्* । एषां त्रिपलिका भागा माषाणाम् आढकं नवम्*

2.172

जलद्रोणे विपक्तव्यम् आढकं चावशेषयेत्* ।
5 तत्र पेष्याणि मधुकं द्राक्षा फल्गूनि पिप्पलीम्*

2.173

आत्मगु प्तां मधुका नि कर्जूराणि शतावरीम्* । विदार्यामलकेक्षूणां रसाः स्युश् च पृथक् पृथक्*

2.174

सर्पिषश् चाढकं दद्यात् क्षीरद्रोणं च तद् भिषक्* ।
6 साधयेद् घृतशेषं च सुपूतं योजयेत् पुनः

2.175

शर्करायास् तुकाक्षीर्याश् चूर्णैः प्रस्थोन्मितैः पृथक्* । पलिका गुडिकाः कार्यास् ता यथाग्निं प्रयोजयेत्*

2.176

7 एष वृष्यः परं योगो वृङ्हणो बलवर्धनः । अनेनाश्व इवोदीर्णो लिंगम् अर्पयते बली

2.177

{x} शरमूलीयं नाम घृतम्* श्लो 7 पा 1 {x} मायूरं वेशवारं तु
8 कुट्य तोयार्पणे पचेत्* । रास्नाया दशमूलेन बलाया मधुकेन च

2.178

चतुर्भागावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्* । चतुर्गुणेन पयसा जीवनीयैश् च पेष्यकैः

2.179

9 मायूरम् एतच् छंसन्ति नास्ये पाने च मूर्धनि । नाशनं शीर्षरोगाणाम् अर्दितस्यार्बुदस्य च

2.180

कर्णशूलानि बाधिर्यं मन्यास्तंभं हनुग्रहम्* । पूत्यास्यं कर्ण ना दत्वं
10 तालुशोषोपजिह्विकाम्*

2.181

रात्र्यन्धं पिंगलाक्षं च तिमिरं जलकाचताम्* । अभिष्यन्दम् अधीमन्थं नेत्रयोश् चापकर्षतीति

2.182

{x} मायूरं घृतं श्लो 7 पा {x}
इइ. fओल्. 7: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 स् य् आ त् त्र्यूषण ं सत्रिफलं सपाठां सच् इ त्रकं स्याद् अथ देवदारु । रास्ना षडीन् तामलकीं विदारीन् निदिग्धिकां गोक्षुरकं स्थिरां च

2.188

स्याद् आत्मगुप्ताम् अथ शारिवाञ् च मेदाञ् च दद्याद् धि शतावरीञ् च ।
2 एतानि सर्वाणि समानि कृत्वा घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणेन

2.184

कासज्वरार्शांसि शिरोभितापं तथैव भक्तानभिनन्दनं च । हृद्रोगवातष्ठिलवातगुल्मे प्लीहे च क्षी ण क्षतयोश्
3 च दद्यात्*

2.186

अर्शान्सि क्षुब्धान् क्षुभितं च वातं निहन्ति सर्वान् विधिवत् प्रयुक्त इति ॥ 185अ ॥ {x} महात्र्यूषणन् नाम श्लो 2 पा 1 {x} मुद्गपर्णीं माषपर्णीम् ऋद्धिं मेदाञ् च संहरेत्* ।
4 महासहां क्षुद्रसहां तथा काकोलिम् एव च

2.187

अभीतपर्णीं हंसपदीं षडीं कच्छुफलानि च । फल्गु कर्जूरमृद्वीकाम् आम्रम् आमलकानि च

2.188

बिल्वाग्निमन्थं स्योनाकं कार्ष्मर्यं
5 पाटलां बलाम्* । पर्ण्यश् चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रां बृहतीद्वयम्

2.189

शृंगीं तामलकीं द्राक्षां जीवन्तीं पुष्करागुरुम्* । अभयाम् अमृताम् ऋद्धिं
6 जीवकर्षभकौ षडिम्*

2.190

मुस्तां पुनर्नवां मेदाम् एलां चन्दनम् उत्पलम्* । विदारीं वृषमूलानि काकोलीं काकनासिकाम्*

2.191

एषां पलोन्मितान् भागाञ् च्छता न्य्
7 आमलकस्य च । पंच दद्यात् तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्*

2.192

ज्ञात्वा गतरसान् एतान् औषधान् अथ तद्रसः । तदामलकम् उद्धृत्य निष्कुलं
8 तैलसर्पिषोः

2.193

पलद्वादशके बृष्ट्वा देया मत्स्यण्डिकपलाः । पंचाशत् परिपूताया लेहवत् साधु साधयेत्*

2.194

षट्पलं मधुनश् चात्र
9 सिद्धशीते प्रदापयेत्* । चतुष्पलं तुकाक्षीर्याः पिप्पल्या द्विपलं तथा

2.195

पलम् एकं विदध्याच् च त्वगेलापत्रकेसरान्* । इत्य् अयं च्य्वनप्राशः परम् उक्तं रसाय न म्*

2.196

10 कासश्वासहरश् चैव विशेषेणोपदिश्यते । क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनम्*

2.197

स्वरक्षयम् उरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम्* ।
11 पिपासां मूत्रशुक् र् अस्थान् दोषाश् चाप्य् अपकर्षति

2.198

अस्य मात्रां प्रयुंजीत योपरुद्धं न भोजनम्*
व्1 अ स्य प्रयोगाच् च्यवनः सुवृद्धि ऽभूत् पुनर् युवा

2.199

मेधां स्मृतिं कान्तिम् अनामयत्वम् आयुष्प्रक र् ष ं बलम् इ न्द्र् इ याणाम् । स्त्र् ई षु प्रकर्षम् अग्निवृद्धिं
2 वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्*

2.200

रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णो ऽपि कुटिप्रवेशात्* । जराकृतं रूपम् अथास्य पूर्वं बिभर्ति रूप ं नवयौवनानाम् इति

2.201

{x}
3 च्यवनप्राशं घृतं श्लो 15 {x} हरीतकीं त्रिकटुकं वचां कटुकरोहिणीम्* । सौवर्चलं यवक्षारो विडंगा चित्रकं तथा

2.202

अक्षप्रमाणैर् एतैस् तु घृतप्रस्थं विपा च येत्* ।
4 तत् सिद्धं स्रावयित्वाथ पाययीत यथाबलम्*

2.203

वातगुल्मं प्लिहं कासं सहिक्कां सक्रिमीन् अपि । दशांगो नाशयत्य् एतान् रोगान् व ज्र
5 इवासुरान् इति

2.204

{x} दशांगं नाम घृतं श्लो 3 {x} चित्रकं त्रिफलां चैव बृहतीं कण्टकारिकाम्* । स्नुहाक्षीरं विडंगानि घृतं नवनम् उ च्य ते

2.205

6 एकैकस्य तु कर्षेण घृतस्य कुडवं पचेत्* । चतुर्गुणेन तोयेन पाचयेन् मृदुनाग्निना

2.206

अस्य काले पिबेन् मात्राम् अर्धकर्षसमन्विताम्* । उष्णोदकं चा नु पिबेद्
7 अल्पत्वात् तस्य सर्पिषः

2.207

विरिक्तं तु यवागूं स्यात् सर्पिषा परिमर्दिताम्* । रसेन जाङ्गलानां वा भोजनं दापयेद् भिषक्*

2.208

वातगुल्मम् उदावर्त्तं वर्ध्म म्
8 अर्शः प्लिहं तथा । ग्रहणीन् दीपयेन् मन्दां कुष्ठदोषांश् च नाशयेत्*

2.209

नाराचकम् इति ख्यातं सर्पिर् नाराचसन्निभम्* । भिषजा संनियोक्तव्यं नाराचम् इव शत्रवे इति

2.210

{x}
9 नाराचकं नाम घृतं श्लो 6 {x} मूलकानां पुराणानां पलान्य् अष्टौ समानयेत्* । तानि स्थाल्याञ् जलद्रोणे शनैर् मृद्वग्निना पचेत्*

2.21

बिल्वमात्रप्रमाणेन पिष्ट्वा चैनं
10 निधापयेत्* । पंच दाडिमसाराणां पलान्य् अत्र प्रपीषयेत्*

2.212

पिप्पलीशृंगवेराभ्यां दद्याद् अत्र पलं पलम्* । चित्रकमूलस्य सुपिष्टस्यात्र दापयेत्*

2.213

11 घृतस्य च पलान्य् अष्टौ नवस्यात्र प्रदापयेत्* । दध्नश् चात्र सुजातस्य समा मात्रा विधीयते

2.214

एतत् सर्वं समानीय
इइ. fओल्. 8: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 शनै र् मृद्वग्निना पचेत्* । सुसिद्धं चैनम् आज्ञाय परिपूतं निधापयेत्*

2.215

ये केचिद् व्याधयः काये कफानिलसमुद्भवाः । तेषां प्रायोगिकं श्रेष्ठं घृतम् एतद् विधीयते

2.216

{x}
2 मूलकघृतं नाम श्लो 6 {x} लशुनस्य शतं विद्वाञ् जलद्रोणे विपाचयेत्* । चतुर्भागावशेषं च कषायम् अवतारयेत्*

2.217

तेन वैद्यः कषायेन विपचेत घृता ढ कम्* ।
3 कल्कपेष्याणि चैतानि सिद्ध्यमाने प्रदापयेत्*

2.218

कर्षं चित्रकमूलस्य पिप्पलीकर्षम् एव च । चव्यायाश् च भवेत् कर्षः शृंगवेरपलं तथा

2.219

लवणानां
4 च पञ्चानां पलार्धं चाम्ब्लवेतसात्* । तथा रामठकस्यापि हिंगुनो ऽत्र पलं भवेत्*

2.220

तत् सिद्धं निस्रुतं सम्यक् सुगुप्तं तं निधापयेत्* । ततो मात्रां पिबेत्* काले
5 शृणु मे येषु तद् धितम्*

2.221

वातष्ठीलासु गृध्रस्यां वातगुल्मे प्लिहोदरे । वातश्लेष्मातिपाण्डूनाम् अर्शस्स्व् अथ भगन्दरे

2.222

एकांगरोगिणां दद्यात्*
6 तथा सर्वांगरोगिणाम्* । लशुनाद्यं घृतं ह्य् एतद् अश्विभ्यां संप्रकल्पितम्*

2.223

{x} आश्विनं लशुनकं नाम घृतं श्लो 7 {x} घृतं द श गुणे
7 तोये साधयेद् आजलक्षयात्* । ततो दशगुणे तोये साध्यम् आमलकं तथा

2.224

दशभागावशिष्टे ऽस्मिन् घृतप्रस्थं विपाच ये त्* ।
8 ततो यथाबलं मात्रां पाययेज् ज्वरकाशितम्*

2.225

सर्वज्वरहरं सर्पिर् एतद् ब्रह्माभिपूजितम्* । दीर्घकालं प्रयुक्तं तु भवे द्
9 बल्यं रसायनम्*

2.226

{x} ज्वरहरम् आश्विनं नाम घृतं श्लो 3 {x} विंशद् आमलकान् दद्याद् विंशतिं च हरीतकीः । विभीतकानि विंशच् च त्रायमाण प लं
10 भवेत्*

2.227

तथैव तिक्तरोहिण्या गुलूच्याश् च पलं भवेत्* । तोयार्धकंसे सिद्धं तु चतुर्भागावशेषितम्*

2.228

परार्ध्यं कुडवेनैतद् घृत म ण्डम्
11 अधिश्रयेत्* । तत्र कल्कीकृतानि स्युर् आवपेत नवानि ह

2.229

पिप्पलीनां पलार्धं च त्रिवृतार्धपलं तथा ।
व्1 कंपि ल्यकचतुर्था ं शं दश स्यान् निचुलानि च

2.230

तत् सिद्धं निस्रुतं पेयं पाण्डुकामलनाशनम्* । गुल्मवर्ध्मप्रमेहीनां
2 श्वयथौ कुष्ठरोगिणाम्*

2.231

शिश्नव्याध्युदराणां च उदावर्तज्वरेषु च । वैरोध्यानाञ् च व्याधीनां पथ्यं सिद्धोत्तरं घृतं

2.232

{x} सिद्धोत्तरं नाम घृतं श्लो 6 {x}
3 दन्तीचित्रकमूलानाम् अष्टौ कुर्वीत सन्नखान्* । अभयाविंशतिं गुर्व्यः षट्पलं देवदारु च

2.233

नींवकदंबं वरणं राजवृक्षं पुनर्नवाम्* । चिरिबिल्वत्वचं चैव
4 पृथक् षट्पलिकः स्मृताः

2.234

द्वे पंचमूले संहृत्य पृथग् आढकसंमिते । विपाचयेद् अपान् द्रोणे सारसे मृदुनाग्निना

2.235

चतुर्भागावशेषं तत् क षा यम्
5 अवतारयेत्* । घृताढके पचेत् तस्मिन् पेष्यांश् चेमान् प्रदापयेत्*

2.236

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं च मरिचानि च
6 लवणानाञ् च पञ्चानाम् आवपेद् एककार्षिकान्*

2.237

एतद् धान्वन्तरं सर्पिः सर्वरोगनिबर्हणम्* । पंचगुल्मान् अभिव्यक्तान् अष्टौ चोदरवृद्धयः

2.238

7 श्वयथुं शोषम् अर्शांसि प्रमेहांश् चैकविंशति । दीपयेद् ग्रहणीं मन्दां कुष्ठान् बहुविधाञ् जयेत्*

2.239

अहीनां मूषिकानां च यच् च स्यात् कृत्त्रिमं विषम्* ।
8 सर्वाहारेष्व् अनियमो बृंहणो देहमात्मनः

2.240

एतद् धान्वन्तरं सर्पिः श्रेष्ठं ब्रह्माभिपूजितम्* । यथावत् संप्रयुंजानः प्राप्नुयात् सिद्धिम् उत्तमाम् इति

2.241

{x} धान्वन्तरं श्लो
9 9 {x} चन्दनं स्याद् उशीरं च पद्मकं कुरुविन्दकम्* । त्रायमाणां समां दद्यात् तथा चन्दनशारिवाम्*

2.242

तथा प्रतिविषां चैव तथा तामलकी भवेत्* । चतुर्गुणे जले वैद्यो घृतप्रस्थं
10 विपाचयेत्*

2.243

तद् धि पीतं प्रमेहीनां रक्तपित्तक्षयेषु च । अर्शसां भिन्नवर्चानां पाण्डुरोगे च तद् धितम्*

2.244

प्रणुदेद् ग्रहणीदोषांस् त्वग्दोषांश् च शरीरिणाम्* । सर्पिर् एतद् भ वे त्
11 पथ्यं विषघ्नम् अमृतोपमम्*

2.245

{x} विषहरन् नाम घृतम् अश्विनं श्लो 4 {x} चित्रकं त्रिवृतां चैव श्यामं च पलिकानि तु ।
इइ. fओल्. 9: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 द्वाविं शच् च हरीतक्यो द्रोणार्धं सलिलस्य च

2.246

चतुर्भागावशेषं तत् कषायम् अवतारयेत्* । ततस् तेन कष् आ य् ए ण घृतप्रस्थ ं विपाचये त्*

2.247

न् ई ल् ई काया र् धकुडव ं त त् त् व् अर् क् अक्षीर _ ^ _ । x x x x सु धा क्षीरं
2 गर्भं दत्वा विपाचयेत्*

2.248

एतद् बिन्दुघृतं नाम नैकरोगविनाशनम्* । यावन्तः पिबते बिन्दूंस् तावद् वेगान् विरिच्यते

2.249

उदराणि प्लिहान् गुल्मान् कुष्ठाणि च गराणि च ।
3 वात गुल्मे च नारीणां गण्डमालाभगन्दरे

2.250

पित्तार्शस्सूर्ध्ववातेषु रोगा ये सान्निपातिकाः । गदिते गरदत्ते च मधुमेहे च शस्यते

2.251

{x} बिन्दुघृतं नाम {x} श्लो 6 ॥ सुधा क्षी रपलेनेह
4 द्वे पले सर्पिषः पचेत्* । कंपिल्यकपलं चैकं शाणार्धं सैन्धवस्य च

2.252

तृवृतायाः पलं चैकं कुडवो ऽमलकीरसात्* । तोयकंसेन विपचेच् छनैर् मृद्वग्निना भिषक्*

2.253

एतद् बिन्दु घृ तं
5 नाम अश्विनो ऽनुमतं शुभम्* । बिन्दवः पिबते यावत् ता व द् वेगान् विरिच्यते

2.254

कर्षप्रमाणं दातव्यं जठरीसोपगुल्मयोः । तथा कच्छपरोगीणां युञ्जी त मतिमान् भिषक्*

2.255

उष्णं चानुपिबे त्
6 तोयम् अल्पत्वात् तस्य सर्पिषः । एष गुल्मान् सनिचयान् सशूलान् सपरिग्रहान्*

2.256

भिनत्त्य् एकप्रयोगेन वायुर्जलधरान् इव । पंचगुल्मबधार्थं हि सर्पिर् एतत् प्रवर्तितम्*

2.257

7 सर्वासुरबधार्थाय यथा वज्रं स्वयंभुवा । एतद् बिन्दु घृतं प्रोक्तं सिद्धं सिद्धानुमानितम् इति

2.258

बिन्दुघृतम् आश्विनं श्लो 2 {x} आजं पयः शृंगवेरं वचा शिग्रुर् हरीतकी ।
8 पिप्पल्यो मरिचं पाठा सैन्धवं दशमं घृतम्*

2.259

शृंगवेरा दय् ओ भागा लवणान्ताः पलीनकाः । चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत्*

2.260

अस्योपयोगाद् विन्येत स्मृतिं मेधां च
9 मानवः । जडगद्गदमूकत्वं पानाद् एवास्य शाम्यतीति

2.261

{x} सरास्वतं घृतं श्लो 3 द्वितीयो ऽध्यायः {x} बलातैलं प्रवक्ष्यामि वातरोगनिबर्हणम्* । आत्रेयानुमतं सिद्धां बन्ध्यानां गर्भदं शुभम्*

2.262

10 बला याः खलु मूलानां शुष्खं पलशतं भवेत्* । गुडूच् याः पंचविंशच् च रास्नादशपलं भवेत्*

2.263

प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्वा पचेद् दिव्येन वारिणा । जलाढकशते सिद्धम् आढकं चावशे ष येत्*

2.264

कषायेण पर ं तेन तैलाढकं विपा चयेत्* । दधिमस्तु च शुक्तं च तथैवेक्षुरसो भवेत्*

2.265

अजक्षीरार्धभागं च शनैर् मृद् वग्न् इना पचेत्* ।
व्1 कल् क् अपेष् य् आणि चैता न् इ पलोन्मितानि प्रदाप येत्*

2.266

बलातिबलयोर् मूलं सरलं देवदारु च । मुस्तं मधुकमंजिष्ठातगरं पद्मकागुरुम्*

2.267

हरे ण् व् एलाव्याघ्र न खं
2 केसरं सुरसं षडीम्* । मु द् ग् अपर्णीं माषप र्णीं जीवकर्षभकाव् उभौ

2.268

जानीयात् तद् यदा सिद्धम् अथैनम् अवतारयेत्* । पत्रकल्कं च भिषजः प्रदद्याद् अ व तारिते

2.269

3 तत् प्रसन्नं परिस्राव्य निदध्याद् भाजने शुचौ । ततः प्रयुंज्यान् मतिमान् यथाव्याधि यथाबलम्*

2.270

प्रयोज्यम् एतद् अभ्यंगे नस्तःपानानुवासने । आहारे कर्णयोश् चैव वस्तिषू त्त रवस्तिषु

2.271

4 क्षयो वा यदि वा कासः श्वासो वा यदि वा ज्वरः । मूर्च्छा वा यदि वा छर्दिर् दौर्बल्यं भिन्नवर्णता

2.272

श्वयथुं शुक्रदोषांश् च गुल्मं वाप्य् अथवा प्लिहम्* । वर्ध्मानि ग्रहणीदोषं शोषं शीर्षो भि तापिताम्*

2.273

5 अपस्मारं धनुष्कंभं तैलम् एतच् चिकित्सति । त्वग्गतश् चैव ये वाता ये च मज्जानम् आश्रिताः

2.274

सिरागताः स्नायुगतास् तथा सर्वगताश् च ये । सर्वाञ् च्छमयते वातान् इति नास्त्य् अ त्र
6 संशयः

2.275

ऋतुकाले च नारीणां शिरःस्नातासु दापयेत्* । बन्ध्यापि लभते गर्भं प्रयोगेन समाचरन्*

2.276

वर्णभेदप्रशमनम् अलक्ष्मीशमनं शिवम्* । बलातैलं भिषग् दद्या द्
7 बलेन्द्रियविवर्धनम् इति

2.277

{x} बलातैलं श्लो 16 {x} बलाशतकषायेण तैलस्यार्धाढकं पचेत्* । कल्कैर् मधुकमांजिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः

2.278

गन्धैश् च जीवनीयैश् च दुग्धद्वि द्रो णसाधितम्* ।
8 बलातैलं नरेन्द्रार्हम् एतद् वातविकारनुत्*

2.279

कल्पेनानेन रास्नाया गुडूच्या मधुकस्य च । स्वनामाख्यं पचेत् तैलं तद्वत् सहचरस्य च

2.280

{x} बलातैलं श्लो 2 पा 1 {x} शतं
9 सुतुलितं कुर्याद् बलामूलस्य पण्डितः । साधयेच् च जलद्रोणे चतुर्भागावशेषितम्*

2.281

पलानि दश चान्यानि बलाया दुग्धपेषिमम्* । लु ं चितानां तिलानां तु कुर्यात् तैलाढकद्वयम्*

2.282

चतु र्गु णेन
10 पयसः पचेन् मृद्वग्निना तु तम्* । अनेन विधिना तैलं दशकृत्वो विपाचयेत्*

2.283

सिद्धम् एतद् बलातैलं नैकरोगविनाशनम्* । पानाभ्यंगे भोजने च नास्ये वस्तौ च शास्यते

2.284

11 ऋतुव्य् आधिषु सर्वेषु रक्तपित्ताश्रयेषु च । व्यापन्नानां च योनीनां नृणां नष्टे च रेतसि

2.285

तालुशोषं तृषां दाहं पार्श्वशूलम् असद् रजः । शोषं क्षयम् अथोन्मादं वैसर्पं .इ ^ .ए ^ _

2.286

इइ. fओल्. 10: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 आयु र्वृद्धिकरं बल्यं कासश्वासविनाशनम्* । सर्वरोगहरं चैतद् बलातैल ं प्रयोजयेद् इति

2.287

{x} बलातैलं श्लो 7 {x} सत्यवागश्विनौ देवौ भिषजौ देवपूज् इ तौ । ऊचतुः परम् ए त द् धि
2 तैलं पुष्टिविवर्धनम्*

2.288

सर्वव्याधिप्रशमनं राजार्हम् अमृतोपमम्* । अमृतं नाम विख्यातं तैलं बलकरं नृणाम्*

2.289

सुभूमौ मधुकं जातम् उद्धरेत् कृतमङ्गलः । पुष्येण
3 प्र यतो विप्रान् स्वस्तिवाच्य समासतः

2.290

ग्राहयेत् स्वरसं तस्य चतुष्पात्रं विचक्षणः । प्रपौण्डरीकम् अमृतां विसग्रन्थीं शतावरीम्*

2.291

शृंगाटकान्य् आमलकान् उदुम्बरकशेरुकाः ।
4 क्ष् ई रिणां चैव वृक्षाणां त्वचानि स्युः पृथक् पृथक्

2.292

कुशकाशेक्षुमूलानि शरवीरणयोस् तथा । गुन्द्राणां नडिकानां च मूलं क्रोञ्चानदानि च

2.293

वदरीञ् च विदारीञ् च वेतसं
5 साडुरूषकम्* । निम्बशाल्मलिखर्जूरनाडिकेरप्रियंगवः

2.294

पटोलं कुटजं द्राक्षां समृणालं च चन्दनम्* । ककुभं चाश्वकर्णं च लामज्जकधनञ्जयौ

2.295

कषायमधुराणां च
6 शीतान्य् अपि च लाभतः । भागांश् चतुष्पलान् कृत्वा द्विद्रोणे ऽपां विपाचयेत्*

2.296

रसे ऽष्टभागशेषे तु कल्कैर् एभिर् विपाचयेत्* । बलां नागबलां जीवा म्
7 आत्मगुप्तां कशेरुकाम्*

2.297

नतं रसं च स्पृक्कां च सूक्ष्मेलां त्वचम् एव च । जीवकर्षभकौ मेदौ मधुकं नीलम् उत्पलम्*

2.298

कुंकुमं वर्णकरणम् अगुरुं पत्रम् एव च ।
8 विदारीं क्षीरकाकोलीं वीराम् अपि च शारिवाम्*

2.299

शतावरीं प्रियंगुं च गुडूचीं पद्मकेसरम्* । लामज्जकं चन्दनानि राजादनफलानि च

2.300

मुक्ताविद्रुमशंखानां चन्द्रकांतेन्द्र नी लयोः ।
9 स्फटिकं रजतं हेमं मणिमौक्तिकम् एव च

2.301

यष्टीमधुकमांजिष्ठाम् अंशुमत्यः पलोन्मितान्* । श्लक्ष्णपिष्टान् इमान् कृत्वा शनैर् मृद्वगिना पचेत्*

2.302

तैलपात्राणि चत्वारि तैला द्
10 अष्ट गुणं पयः । पयोर्धभागेन भिषक् प्रदद्याद् आम्ब्लकांचिकम्*

2.303

शतशो ऽथ विपक्तव्यं सहस्रगुणम् एव वा । सम्यक्सिद्धस्य चाप्य् अस्य एतद् भवति लक्षणम्*

2.304

आलोड्यते करेणैव
11 रवेः का ल उपस्थिते । स्वस्तिवाच्य द्विजातींस् तु प्रयतः कृतमंगलः

2.305

प्रयोजयेत् तैलम् इदम् अमृतं देवपूजितम्* । वस्त्यास्थापनपानैश् च नास्यैर् अभ्यंजनैस् तथा

2.306

व्1 सर्वरोग प्रशमनम् इ न्द्र् इ याणा ं बलावहम्* । दा ह तृष्ण् आ परीतानां श्रेष्ठम् अभ्यंजनं शिवम्*

2.307

वृद्धानां बालजनन ं बालानाम् अ ं गव्रधनम्* । कान्तत्व ं स्त्र् ई षु सौभाग्य ं प्रजाश् च बहुवि स्त राः

2.308

2 स्त्रियश् च गर्भं गृह्णन्ति प्रयोगाद् अमृतस्य हि । अशीतिं वातजान् रोगान् रक्तजान् पित्तजांस् तथा

2.309

श्लेष्मिकान् सन्निपातोत्थान् सर्वान् एव चिकित्सति । सुपर्णचक्षुर् नास्येन तथाभ्यंगाद् आ जा यते

2.310

3 पाप्महरम् अलक्ष्मीघ्नं श्रीम् एवाभिवर्धनम्* । अस्य प्रयोगात् तैलस्य महर्षिश् च्यवनः किल

2.311

पुनर् युवत्वम् आपन्नो जरारोगविवर्जितः । आयुष्कामश् च भगवान्*
4 मार्कण्डेयो महान् ऋषिः

2.312

तैलम् एतत् प्रयुंजानो दीर्घम् आयुर् अवाप्तवान् इति ॥ {x} अमृततैलं नाम श्लो 25 {x} निष्पत्राणां मृदूनाञ् च मूलकानां रसाढकम्*

2.313

दध्यम्ब्ल का ंचिकानां
5 च पयसश् चाढकाढकम्* । तैलाढकसमाय् उ क्तं विपचेन् मृदुनाग्निना

2.314

रास्नां बलां गोक्षुरकं सैन्धवं शिग्रुकं वचाम्* । चित्रकं शृंगवेरं च पिप्पल्यो गजपिप्पली ः

2.315

6 भल्लातकं प्रतिविषां गर्भेनानेन पाचयेत्* । तैलम् एतत् प्रशंसन्ति मूलकानां हितं नृणाम्*

2.316

ऊरूष्कंभे कटिग्राहे गृध्रस्याम् अपतन्त्रके । वन्ध्या च लभते
7 गर्भं पाप्मानं चापकर्षति

2.317

वर्ध्मकुण्डलपर्वं च स्तम्भनं स्रंसनं तथा । पानं मूलकतैलस्य रोगान् एतान् नियच्छति

2.318

प्रभिन्नम् इव मातंगम् अ ङ्कु शः
8 कुशलोद्यत इति

2.319

{x} मूलकतैलं श्लो 6 {x} दध्यारनालमषोदकेक्षुरसमूलकरसानाम्* । तैलवदरोदकानां प्रस्थान् प्रत्येकशो दद्यात्*

2.320

9 रास्ना बलाश्वगन्धां मधुकं समहौषधं ससुरदारुम्* । स्योनाकसप्तमानां भागान् प्रत्येकशो दद्यात्*

2.321

एतत् तद् अमृतकल्पं गवां पुरीषाग्निना शनैः साध्यम्* । अप ह् ऋ त्य
10 सन्निधेयं यथानुकूलं तथा सेव्यम्*

2.322

एतद् भोज्यं प्राहुर् नस्तः कार्यं च वस्तिषु च देयम्* । दोषोदरेषु देयं शाखावातेषु चाभ्यंगम्*

2.323

गृध्रस्यवातगुल्मे
11 योनी दोषे ऽप्य् अधोगते वाते । एतच् छूले पथ्यं प्लिहे ऽपि चैतद् विधैवोक्तम्*

2.324

रसायनं वाड्वलिना प्रणीतं नाम्ना त्व् इदं मूलकतैलम् आहुः । पुंसाञ् च दुष्टेन्द्रियपीडितानाम्*
इइ. fओल्. 11: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 स्त्र् ई णां च देयं प्रसवार्थिनीनाम् इति

2.325

{x} मूलकतैलं श्लो 6 {x} मूलकरसस्य प्रस्थः क्षीरप्रस्थश् च तद् भवेत् साध्यम्* । जात ं तद् दधि योज्य ं स्य् आ द् अथ प्रस्थ् ए न तैलस्य

2.326

य ष्ट् ई मधु कं
2 रास्नां पाठा च गुडं च शृंगवेरं च । एताञ् जलेन पिष्ट्वा प्रमाणम् एकैकम् अर्धपलम्*

2.327

लवणस्य च कर्षः स्यात् तद् विपचेद् अग्निना शनैर् मृदुना । एतत् तैलं सिद्धं पिबेत
3 प्राग्भोजनं द्विपलम्*

2.328

भोजनविधिश् च कार्यः रूक्षः सूपोदनो भवेद् अत्र । भेषजम् एतद् विहितं बन्ध्यानां पुत्रजननार्थम्*

2.329

{x} मूलकतैलं श्लो 4 {x} समूलपत्रशाखस्य
4 शतं सहचरस्य तु । चतुर्षु जलद्रोणेषु साधयेत् सूक्ष्मकुट्टितम्*

2.330

द्रोणावशेषे पूते तु पचेत् तैलाढकं शनैः । सहचरस्य च मूलानां पेष्यं दशपलं भवेत्*

2.331

5 परिस्राव्य सुखोष्णे तु शर्करां तत्र दापयेत्* । पलानि दश चाष्टौ च निर्मथ्य च निधापयेत्*

2.332

वस्तौ पाने तथाभ्यंगे नास्ये चैव प्रशस्यते । एकांगिकं पक्षबधं हनु ग्र हशिरोग्रहे

2.333

6 अर्दितं वेपथून्मादं सर्वगात्रग्रहं ज्वरम्* । गृध्रसीं वातगुल्मं च भूतोपहतचेतसम्*

2.334

अपस्मारं धनुष्कम्भं ऊरूष्कम्भम् अलासकम्* । गण्डकु ण्ड लवर्ध्मानं
7 हस्तजानुविकुंचनम्*

2.335

स्रंसनं सन्धिपर्वाणां कंपनं शोषणं तथा । तैलम् एतत् प्रशमयेच् छित्वाभ्राणीव मारुतः

2.336

अलाभे शर्करायास् तु
8 क्षीरेण सह पाचयेत्* । रोगानीकबधार्थाय स् थापितं तत् स्वयंभुवा

2.337

{x} सहचरतैलं {x} निस्तुषाणां तिलानां तु तैलप्रस्थं विपाचयेत्* । पलं च मधुकस्यात्र
9 दद्यात् क्षीरं चतुर्गुणम्*

2.338

मृदुपाकं च तत् सिद्धं भूय सापि वि पाचयेत्* । अनेन विधिना सम्यङ् मधुकस्य शतं पचेत्*

2.339

शतकृत्वो विपक्तव्यं शतपाकं निधापयेत्* । पानाभ्यंजनयो श् चै व
10 वस्तौ नास्ये च शस्यते

2.340

भोजने चामृतप्रख्यं नराणां राजयक्ष्मिणाम्* । हृद्रोगं तालुशोषं च पित्तगुल्मं प्रतानकम्*

2.341

तृषाम् उन्मादवैसर्पं श्वासकासम् असद्राजः ।
11 x x x x ं प् र् अव् ऋ द्धं च सर्वतोभागम् ऊर्ध्वगम्*

2.342

कामलाज्वरपाण्डुत्वम् एतत् पानान् निगृह्णति । पित्तपाकम् अथो दाहं विस्फोटकविचर्चिकाम्*

2.343

व्1 x x x x ^ ब्राह् म् आणां ये रोगाश् च पृथग्विधाः । तैलेनानेन शाम्यन्ते रजांशीव जलागमे

2.344

मधुयष्टिकं नाम तैलम्* {ओ} हयगन्धामूलानां पलशतम् उन्मीय भ् आण् ड x x x ।
2 x x षु चतु र् षु साध्यं जलपादावशेषिते पूतम्*

2.345

मधुकं शृंगवेरण् च सुरदारुं शतावरीम्* । मंजिष्ठानलदं कुष्ठं द्वे करंजे सवर्षभूः

2.346

अमृणालं शतापुष्पां सुरसं रास्नां पय स् या ं
3 च । षडीं पुष्करमूलं च स्थिरां द्रवन्तीं पयस्याञ् च

2.347

कर्षोन्मितैः सुपिष्टैर् एभिः सर्वैः कषायम् आलोड्य । तैलाढकं सुखाग्नौ विपचेत् क्षीरण् चतुर्गुणं दत्वा

2.348

तत् सिद्धं मृदुपाकं भाण्डे
4 शुचौ निधातव्यम्* । पाने ऽभ्यंगे वस्ताव् उपयोज्यं भा वन विधौ च

2.349

जडमूकखंजगद्गद-ऊरूष्कम्भार्दिताः स्मृतिवियुक्ताः । पक्षक्षतावभग्नश् च्युतनिष्पिष्टास्थिसन्धयः स्खलनाः

2.351

5 क्षीणक्षताश् च शुक्रा ईर्ष्याषण्ढा हनुग्रहगृहीता ः ॥ 350अ ॥ {ओ} अश्वगन्धातैलं {x} मूलानाम् अश्वगन्धायास् तुलार्धं कण्डशः कृतम्* । जलद्रोणे विपक्तव्यम् अष्टभागा व शेषितम्*

2.352

6 तैलाढकं समावाप्य क्षीरं दद्याच् चतुर्गुणम्* । कटाहे तद् विपक्तव्यं कल्कांश् चेमान् प्रदापयेत्*

2.353

एलाञ् च शतपुष्पां च कुष्ठं व्याघ्रनखं त्वचम्* ।
7 मधुकं शृंगवेरं च देवदारुं बलां स्थिराम्*

2.354

रास्नां पुष्करमूलं च भूतिक्यं सपुनर्नवाम्* । मंजिष्ठां नलदं पत्रं द्रवन्तीं सुरसं वचाम्*

2.355

श्वदंष्ट्राञ् च
8 म् ऋ णालं च पयस्यां बहुपुत्रिकाम्* । एषाम् अक्षसमान् भागान् दत्वा गर्भं विपाचयेत्*

2.356

तत् सिद्धम् अविभक्तं च तदैनम् अवतारयेत्* । पाने वस्ताव् अथाभ्यंगे नस्तःकर्म णि
9 भोजने

2.357

येषु व्याधिषु दातव्यं तान् मे निगदतः शृणु । नराणां खंजमूकानाम् ऊरूष्कम्भार्दितेषु च

2.358

पक्षहीनावभग्नेषु च्युतभग्नास्थिसन्धिषु । एतत् स्याद् वातभग्नेषु
10 प्रण ष्टेषु च धातुषु

2.359

हनुग्रहे खडे मेहे क्षिप्ता ये चापि वायुना । वातभग्नेषु दीनेषु तथा क्षीणेन्द्रियेषु च

2.360

नष्टशुक्राश् च ये पुंसाम् ईर्ष्याशण्ढाश् च ये नराः ।
इइ. fओल्. 12: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 भूतो पहतचित्ताश् च स ं सृष्ट् ओपह्ह त् ए न च

2.361

विषमज्वरे रक्तगुल्मे विद्रधीगृध्रस् ई षु च । प्लिहोदरे वातगुल्मे तथा x x ^ _ ^ _

2.362

व्यापन्नयोनय् ओ याश् च x x x x ^ _ स् त्र् इयः ।
2 या श् च गर्भं न गृह्णन्ति फलकाल उपस्थिते

2.363

स्थितसूती तथा बन्ध्या योनीदुष्टाश् च योषितः । व्यक्तं बन्ध्या लभेद् ग र् भम् ऋतुस्नाता न संशयः

2.364

ऋतुकाल् एष् उ नारी णां सद्यः स्न् आ त् आ सु
3 दापयेत्* । बलवर्णकरं ह्य् एतन् मेधाजननम् उत्तमम्*

2.365

स्मृतिसंजननं चैतद् बृंहणीयं महागुणम्* । हन्तारं सर्वरोगाणां बालानां च विवर्धनम्*

2.366

चतुर् विधं प्र यो क्तव्यं
4 भैषज्यम् अमृतोपमम् इति ॥ {x} अश्वगन्धातैलं श्लो 15 पा 1 {x} अथ तैलं प्रवक्ष्यामि श्वदंष्ट्रावातनिर्जयम्*

2.367

विधिवद् येन कल्पेन नराणां तच् छृणुष्व मे । नभश् चैव
5 नभस्यश् च द्वौ मासाव् ऋतु सत्तमौ

2.368

यत्र द्रव्याणि जायन्ते विविधानि महीतले । अभिवृद्धानि वृष्टानि पर्जन्ये कालवर्षिणि

2.369

मेदिन्यां जातसस्यायाम् औषधानि तत उद्धरेत्* ।
6 अपुष्पफलवत्काले अरोगं क्षेत्रजं शुभम्*

2.370

तत् समुद्धृत्य कल्याणे मुहूर्ते दिवसे शुभे । चौक्षे चौक्षं समादाय क्षोदयित्वा उलूखले

2.371

ततो रसं पटे स्राव्य
7 प्रमाणेनाढकं मितम्* । तैलप्रस् थ श् च दात व्यः क्षीरं दद्याच् चतुर्गुणम्*

2.372

गुडस्य च पलान्य् अष्टौ शृंगवेरपलानि षट् । तत् सिद्धं स्थापयेत् पात्रे शुचौ सुनिर्मले

2.373

8 तस्य मात्रां पिबेत् काले क्षीरं च x ^ _ ^ _ । x x x x गुडं खादेच् छृंगवेरसमन्वितम्*

2.374

जीर्णस्नेहश् च भुञ्जीत षष्टिकं पयसोदनम्* । यांस् तु प्रशमयेद् रोगांस् तान् मे निगदतः
9 शृणु

2.375

उदीर्णं x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _म्* । एतद् वातप्रसक्तानां तैलं परमपूजितम्*

2.376

अजितं नाम मर्त्यानाम् आरोग्यबलवर्धनम्* । एतत् सर्वगतं वायु ं
10 x x x x ^ _ ^ _

2.377

x x x x ^ _ श् चापि चरमाणां समुद्धरेत्* । वेपनं कंपनं चैव गृध्रसीनां तथैव च

2.378

भगन्दरे
11 कुष्ठगुल्मे अपस्मारिणम् एव च । एतद् योनीविकाराणां युवतीनां तथैव च

2.380

व्1 x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ सुरान् इति ॥ 379अ ॥ {x} श्वदंष्ट्रातैलं श्लो 12 {x} आमलकरसद्विगुणं तैलं कुडवोन्मितं विपक्तव्यम्* । भागा न् कर् ष समान्*
2 x x x x x x x x x x x

2.381

मधुकं प्र पुण्डरीकं नवान् इ नीलोत्पलानि पिप्पल्यः । चन्दनम् इति तत् तैलं सदांगुलिभ्यां न स्त तो
3 दद्य् आ त्*

2.382

x x x x x x x x x x रोगं शीर्षसंभवं हन्ति । वृद्धम् अपि कालशिरसं कुरुते संवत्सराद् ऊर्ध्वम्*

2.383

{x} नस्तःकर्मतैलं शिर्षामयहरम्* {x} जीवन्तीं मधुकं
4 मेदां पिप्पलीं मदनं वच् आम्* । ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शत पुष्पां शतावरीम्*

2.384

पिष्ट्वा क्षीरे जले सर्पिस्तैलं च विपचेत् सह । अनुवासनिकं स्नेहम् एतद् विद्याज् ज्वरापहम्*

2.385

शुद्धिमार्गे
5 हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु । गताङ्गशूलो ल घ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वर इति

2.386

{x} ज्वरहरम् अनुवासनं नाम तैलं श्लो 3 {x} पिप्पल्यो मधुकं बिल्वं शताह्वा मदनं
6 वचाम्* । कुष्टं षडीं पुष्कराह्वां चित्रकं देवदारु च

2.387

पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं पयसा द्विगुणेन तु । अर्शसां मूढवातानां तच् छ्रेष्ठम् अनुवासनम्*

2.388

गुदनिःसरणं शू लं
7 मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्* । कट्यूरूपृष्ठिदौर्बल्यम् आनाहं वंक्षणाश्रयम्*

2.389

पिच्छास्रावं गुदे शोथं वातवर्चोविनिग्रहम्* । उत्थानं बहुशो यच् च जयेत् तच् चानुवा स नम्*

2.390

8 {x} अनुवासनं तैलं श्लो 4 {x} पंच प्रस्था मूलकरसस्य दध्नश् च कारयेच् चतुरः । शुक्तस्य त्रयः कुडवास् तैलस्य तथा त्रयश् च स्युः

2.391

चत्वारि सैन्धवपलान्य् अष्ट
9 पु नश् चार्द्रशृंगवेरस्य । आर्द्रालाभे शुष्खं कर्तव्यं षोडशपलं स्यात्*

2.392

गृध्रसीम् एतच् छमयेद् ऊरुष्कम्भं च खल्लिवातांश् च । सर्वांश् च कटीरोगान् पानात्तान् वातरोगांश् चेति

2.393

{x}
10 वात हरं नाम तैलं श्लो 3 {x} मधुकं प्रपौण्डरीकं बृहति सैन्धवम् आढकीप्रसूतम्* । बिल्वस्य शलाटूनि हरेणुं हरिद्रे पिप्पल्यो दशमं च दे यम्*

2.394

एत् ऐर् अक् ष समै ः
11 .ई ॥
इइ. fओल्. 13: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 भागैः पि ष्ट् ऐ ः प्रस्थ् आर् ध् ए पयसा चतुर्गुणे न त् ऐ लस्य शनैर् विपूय सिद्ध् अं नस्तःक र् मणि चोद्यतेन दे य म्*

2.395

ए तेन वलीपलि त x ड x व्यङ्ग मुखस्य वि दध्यात् स र् व शिरोगना श नम्
2 इत्य् आहुर् आचार्याः

2.396

{x} नस्तःकर्मणि तैलं वलीपलितशिरोरोगविनाशनं श्लो 3 {x} आमलकरसप्रस्थः प्रस्थः स्याच् छातकुम्भस्य । भृङ्गरजस्य प्रस्थः प्रस्थस् तै ल स्य
3 दातव्यः

2.397

एतांश् चतुरः प्रस्थान् विपाचयेद् आयसे नवे भाण्डे । तत् प्रियकसालसारस्य समुद्गे स्थापयेन् मासम्*

2.398

एतद् गोश्वखराणाम् उष्ट्राणां श्वेतपक्षिणां चैव । श्वेतत्वं
4 नाशयति हि वलीपलितनाशनं तैलम्*

2.399

{x} वलीपलितनाशनं तैलं {x} फणिज्झकं सक्षवकं नादेयं नवमालिकाम्* । सौवर्चलं वचाहिङ्गुं समभागानि कारयेत्*

2.400

अक्षमात्रैः
5 पचेद् एभिस् तैलप्रस्थं सुखाग्निना । सस्यिकामूत्रभागेन वस् त् अक्षीरे चतुर्गुणे

2.401

ततो ऽस्य नस्ततो दद्याद् गण्डमालाविनाशनम्* ॥ {x} कृष्णसर्पं मृतं गृह्य सन्निधाय नवे घटे

2.402

अवलि प्य
6 समृद्धे ऽग्नौ वान्तर्दाहं विपाचयेत्* । तैलमिश्रेण तेनास्य गण्डमालां प्रलेपयेत्*

2.403

सप्तरात्रप्रलेपाद् धि गण्डमाला शमं प्रजेत्*

2.404

गण्डमालायोगवरः ॥
7 नावनीतके सिद्धसंकर्षे तैलपाकस् तृतीयो ऽध्यायः {x} अतः परं प्रकीर्णकयोगान् वक्ष्यामः ॥ भृष्टान् भृष्टान्स् तिलान् सम्यक् क्षीरे निर्वाप्य पिषयेत्* । वातरक्तप्रदेहस् तैस् तिलै र्
8 वा मधुकाश्रितैः

2.405

शस्तः प्रलेपः सघृतैश् छगलीक्षीरगोधुमैः । वातरक्तहरं ज्ञेयं प्रधानम् इदम् औषधम्*

2.406

{x} वातशोणितप्रशमनं योगद्वयं श्लो 2 {x}
9 सर्पिस् तैलं गुडं शुक्तं पंचमं विश्वभेषजम्* । पीतम् एतद् भवेत् सद्यस् तर्पणं त्रिकशूलनुत्*

2.407

चित्रकं पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी । पाठा वत्सकवीजञ् च हरीतक्यो महौष ध म्*

2.408

10 एतद् आमसमुत्थानम् अतीसारं सवेदनम्* । कफात्मकं सपित्तं च पुरीषं चाशु वन्धति 2

2.409

हरीतकी त्रिकटुकं हिंगुसौवर्चलं तथा । तथा ह्य् अतिविषाञ् चैव पाययेद् उ ष्ण वार् इणा

2.410

11 एतद् आमसमुत्थानम् अतीसारं सवेदनम्* । स्थापयत्य् अतिसंवृद्धं वेलेव वरुणालयम्* 3

2.411

हरीतकीं प्रतिविषां हिंगुसौवर्चलं वचाम्* । सैन्धवं चेति
व्1 पिष्टानि पाय येद् उष्णवारिणा

2.412

आमाति सारयोगो ऽयं प्रशस्यते चि कित्सकैः । युक्तिर् अथो प्रयोक्तव्यो वैद्येनार्थयशो ऽर्थिना {x}

2.413

अमात् ई स् आ रय् ओ गा 4 श्लो 7 {x}
2 ज म्ब्वाम्रास्थ् इ तथा रोध्रं दाडिमस्य त्वचं तथा । रसांजनम् अनन्ता च सूक्ष्मेला पद्मकेसरम्*

2.414

माक्षीकभागसंयुक्तं महासाङ्ग्राहिकं मतम्* । {x} रसांजनाञ्जनावन्धा शैलेभा मुस्तकट्फल म्*

2.415

3 जम्ब्वाम्रास्थि तथा बिल्वं याशवत्सकशाल्मलान्* । धातक्य् अतिविषा लोध्रं फलीन् मेचीकगैरिकाः

2.416

सतण्डुलं गुडक्षौद्रं महासांग्राहिकं पिबेत्* । पिबेत् त्रपुसबीजं वा रसां ज न समायुतम्*

2.417

4 त्वग्दादिमाद् वत्सकाच् च पिबेद् वा तक्रसंयुताम्* । योगद्वयम् अतीसारे महासांग्राहिकं स्मृतम्*

2.418

विघुष्टशब्दौ श्रीमन्ताव् अश्विनौ भिषजां वरौ । योगं लोहितपि त्ती नाम्
5 अर्शसां ज्वरितेषु च

2.419

वासवायोचतुः श्रेष्ठं यद् उक्तं ब्रह्मणा पुरा । चन्दनं नलदं रोध्रम् उशीरं पद्मकेसरम्*

2.420

नागपुष्पं च बिल्वं च भद्रमुस्ताथ शर्कराम्* । हिरिवेरं च
6 पाठां च कुटजस्य फलं त्वचम्*

2.421

शृंगवेरं सातिविषां धातकीं सरसांजनाम्* । आम्रास्थि जम्बुसारास्थि तथा मोचरसं भवेत्*

2.422

नीलोत्पलं समंगां च सूक्ष्मेलां दाडिमत्वचम्* ।
7 चतुर्विंशति चैतानि समभागानि कारयेत्*

2.423

तण्डुलोदकसंयुक्तं क्षौद्रेण सह पाययेत्* । हितं लोहितपित्तीनाम् अर्शसां ज्वरितेषु च

2.424

मूर्छातमोपसृ ष्टा नां
8 तृषार्त्तानाञ् च दापयेत्* । अतीसारं च छर्दिं च स्त्रीणा ं च रजनिग्रहम्*

2.425

अश्विभ्याम् अनुमतो योगो रक्तपित्तनिवारणः । प्रच्युतानाञ् च गर्भाणां स्थापनं परं उच्यते

2.426

{x} रक्तपित्तिना म्
9 आश्विनो योगः श्लो 12 {x} दधिसर्पिश् च तैलं च शृंगवेरं सफाणितम्* । क्षौद्रं कर्कन्धुचूर्णं च सर्वम् आमथ्य पाययेत्*

2.427

एष निर्वाहिकायोगः प्रसह्य विनिवर्तयेत्* ।
10 लत् आकुंजोपमं रुद्धं नदीवेगम् इवानिलः

2.428

वदरीपत्रकल्कं वाप्य् अभयारोध्रयोश् तथा । कपित्थरससंयुक्तं सक्षौद्रं दधिना पिबेत्*

2.429

प्रवाहिकावेदनयाभिभूतः
11 _ _ प् इ ब् ए द् आढकिमूलसिद्धम्* । पूते घृते धूप्य पुनः पचेत स वेदनां संशमयत्य् उदीर्णाम्*

2.431

प्रवाहिकायां त्रपुसस्य बीजं पिष्टं पिबे त् त ण् डु लधान् यक् ए न ॥ 430अ ॥
इइ. fओल्. 14: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 बृ ं हणं मधुरं शीतं स्निग्धं पानान्नम् इष्यते । पित्तोपदिष्टश् आं तिं च कुर्र्य् आ त् कासे क्षतात्मक् ए

2.432

म् अध् उ कं प् ई प्पल् ई द्राक्षा ल् आक् ष् आ शृ ं ग् ई शत् आवरी । चतुर्गुणा तुगाक्षीरी
2 सर्वैश् च द्विगुणा सिता

2.433

लिह्यात् तन् मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये । सशर्करां वा पयसा पिबेल् लाक्षां समांशिकाम्*

2.434

क्षयकासं यथादोषं मांसक्षीर घ् ऋताशनैः ।
3 शमयेद् बृ ं हणप्रायैर् आहारैः स्रंसयेन् न च

2.435

पिप्पली पद्मकं द्राक्षा संपक्वं बृहतीफलम्* । घृतक्षौद्रयुतो लेहः क्षयकासनिबर्हणः

2.436

दशमूलात्म गु प्तैलापिप्पलीमूलचित्रकान्* ।
4 गजपिप्पल्य पा मार्गशंखपुष्पिषडीबलाम्*

2.437

पौष्करं च द्विपलिकान् यवाढकयुतान् पचेत्* । द्रोणे ऽपां तद् यवैः स्विन्नैः कषायम् अ भ यशतम्*

2.438

5 तुलां गुडस्य तु पचेत् कुडवं घृततैल स्य । कुडवं पिप्पलीनाञ् च दत्वा लेहे च शीतले

2.439

मधुनः कुडवं दत्वा स्थापयेद् घृतभाजने । लिह्याद् यथाबलं लेहं
6 खादेद् द्वे चाभये ततः

2.440

सर्वकासान् नुदत्य् एष क्षयजं तु विशेषतः । श्वासहिक्कावतां स्वेदं स्वभ्यक्तानां प्रयोजयेत्*

2.441

कुलत्थतिलमाषाम्ब्लघृततै ला मिषोदनैः ।
7 बर्हितित्तिरिदक्षाणां रसैः सव्योषदाडिमैः

2.442

सहिंगुविडमृद्वीकामातुलुंगरसार्द्रकैः । कुलत्थदाडिमाजाजीशुष्क मू लकसंयुतैः

2.443

8 यवगोधूमशाल्यन्नं स्निग्धम् उष्णं च भोजयेत्* । कुलत्थयवकोलाम्बू दशमूलबलाजलैः

2.444

पानार्थं कल्पयेत् कासश्वास हि क्कानिवृत्तये ॥
9 षडीपुष्करजीवन्तीमुस्तनागरचोरकैः

2.445

पिप्पल्या तामलक्या च सुरसैलागुरुत्वचम्* । समांशबालकं दत्वा शर्कराष्टगुणा भवेत्*

2.446

10 लिह्यात् तु मधु सर्पिभ्यां हिक् क् आश्वासनिवृत्तये ॥ कर्जूरं पिप्पली द्राक्षा शर्करा चेति तत्समम्*

2.447

मधुसर्पिर्युतो लेहः श्वासहिक्कानिवारणः ॥
व्1 x x x x ^ _ _ x शालिगोधूमवैकृतम्*

2.448

जा ं गलानां रसैः श् ई तै र् मृद्व् ई काशर्करायुतैः । श्रितशीतैः पयोभ् इ र् वा सघृतैः ससितोपलैः

2.449

पिबेद् द्राक्षारसं शीतं शर्करामलकोदकम्* । मृद्वीकां
2 पुष् क राह्व द् आर् वीक्षून् वापि प्रकामतः

2.450

द्राक्षामलककर्जूरपिप्पलीमरिचान्वितम्* । पित्तकासहरं ह्य् एतल् लिह्यान् माक्षिकसर्पिषा

2.451

कर्जूरं पिप्पली द्राक्षा सिता लाजाः समांशिका । मधुसर्पिर्युतो लेहः
3 पित्तकासहरः परम्*

2.452

वाशाकषायकल्काभ्यां घृतं समधुशर्करम्* । सिद्धं तत् पित्तकासघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्*

2.453

आपोथ्य क्षीरिणां शुंगान् पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे । द्राक्षाकल्कं घृतं
4 सिद्धं लेह्यं तत् पित्तकासनुत्*

2.454

षोडशभिर् जलपात्रैर् मृद्वीकायाः पलानि दश षट् च । अष्टौ मधुकपलानि च छागान् मांसात् तुलार्धं स्यात्*

2.455

पादावशिष्टतोयं शीतं
5 पूतं कषायम् अवतार्य । दत्वा कषायतुल्यं पयो ऽथ नवसर्पिषः प्रस्थम्*

2.456

ऋषभकजीवकमेदां विदारिवीकात्मगुप्तानाम्* । भव्याक्षोडनिकोचकशृंगाटकपद्मबीजानाम्*

2.457

6 भागान् अक्षसमांशान् अवाप्य संसाधयेत मृद्वग्नौ । सम्यक्सिद्धे तस्मि ं दद्यात् सितशर्करापलान्य् अष्टौ

2.458

मधुनश् च पलान्य् अष्टौ चतुष्पलं पिपल्लीचूर्णात्* । समसक्तुकम् इत्य् अभिधीयते
7 घृतम् इदं जनकेश्वरपूजितम्*

2.459

क्षीणे क्षते ऽल्पशुक्रे ऽप्य् अथ सरुचिरपैत्तिकेषु रोगेषु । स्त्रीकामेषु च देयं वृष्यं बल्यं च घृतम् एतत्*

2.460

द्राक्षा मधुकखर्जूरविदारी सशतावरी ।
8 परूषकाणि त्रिफलां साधयेत् पलसंमितान्*

2.461

जलाढके पाद शेषे र सम् आमलकस्य च । घृतम् इक्षुरसं क्षीरम् अभयाकल्कपादिकम्*

2.462

साधयेत् तत् घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्* । प्रयोगात् पित्तकासघ्नं
9 सर्वपित्तविकारनुत्*

2.463

कफजे छर्दनं पूर्वं कासे लंघनम् एव च । शस्ता यवान्नविकृतियूषाश् च कटुतिक्तकाः

2.464

पिबेद् घर्मांबु मद्यं वा पुराणं क्षौद्रसंयुतम्* । व्यायामधूमौ सेवेत रूक्षोष्णान्य् अ श नानि
10 च

2.465

पाययेत् सार्षपं तैलं कौसुंभम् अथवा भिषक्* । पंचकोलकसिद्धं वा पिबेत् कासे कफात्मके

2.466

व्योषपुष्करमृद्वीकात्रिफलाषडिचित्रकैः । मधुतैलयुतो लेहः कफ कासनि ब र्हणः

2.467

11 त्र्यूषणं त्रिफला दारु विडंगा पद्मको बला । रास्ना च सर्वे तुल्याः स्युः शर्करा मधुसर्पिषी

2.468

लेहयेत् तत् कृतं चूर्णं कफकासनिबर्हणम्* । त्र्यूषणत्रिफले _ x x x x x ^ _ ^ _

2.469

इइ. fओल्. 15: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 काशस्य मूलं म धुस ं प्रयुक्तम्* । सपिप्पलीकं च सनागरं च लीढ्वैव सद्यः शमयन्ति हिक्काम्*

2.470

पिबेच् च गोवालव् इ षा णध् ऊम ं श्रेष्ठस्य वा सर्जरसस्य धूमम्* । धूमं कुशानाम् अ ति सं प्रयुक्त ं
2 घृतेन हिक्कासु सुखं लभेत

2.471

चूर्णं कृतं तिक्तकरोहिणीनां चूर्णाणि वा काञ्चनगैरिकस्य । मधुद्वितीया विनिहन्ति हिक्कां नित्यप्रसक्ताम् अपि शीघ्रम् एव

2.472

3 लाजाः सुपिष्टा वदरास्थिमज्जा स्याद् अंजनं स्रोतजम् उत्तमं च । क्षौद्रेण सर्वाणि सुयोजितानि लीहानि सद्यः शमयन्ति हिक्काम्*

2.473

सूक्ष्माणि चूर्णानि च
4 सैन्धवस्य पलं भवेद् द्वे च पले घृतस्य । हिक्काभिभूताय सुखाय देयं तथैव रक्ते मुखतः प्रवृत्ते

2.474

हिक्कायोगाः पंच श्लो 15 {x} पिप्पल्यामलकं द्राक्षा तुकाक्षीरी
5 सशर्करा । लाजा घृतं माक्षिकं च लेहः कासनिवारणः

2.475

पिप्पल्यः शर्करा द्राक्षा लेहो माक्षिकसंयुतः ॥ हरीतकीं पिप्पलीञ् च चूर्णं मधुयुतं लिहेत्*

2.476

त्र्यूषणं त्रिफ लां
6 चैव पद्मकं देवदारु च । रास्नां बलां विडंगानि स् ऊ क्ष्मचूर्णानि करयेत्*

2.477

चूर्णैः समां शर्करां च लेहयेन् मधुसर्पिषा । एष लेहः प्रणुदति पंच
7 कासाम् समुत्थितान्

2.478

यवक्षारो विडंगानि हिंगुं भार्गी महौषधम्* । सैन्धवं पिप्पली रास्ना तुल्यान्य् एतानि चूर्णयेत्*

2.479

सर्पिषा पाययेद् एतत् तच् चूर्णं कास वा रणम्* ।
8 मन्दाग्नितां तमश्वासं हिक्कां चैवापक र् षति

2.480

द्राक्षा प्रमाणाद् धि शतप्रमाणा क्षौद्रेण पिष्ट्वा सह पिप्पलीभिः । एतेन चूर्णस्य स शर्करायाः कासेषु
9 लेहः प्रवरः प्रधानः

2.481

पिप्पलीबृहतीव्याघ्रीक्वथितः क्षीरसाधितः । सशर्करघृतक्षौद्रः पथ्यः कासक्षयापहः

2.482

त्वक्क्षीर्यामलकं द्राक्षा लाजाः पिप्पली शर्कराः । द्राक्षा कर्क ट को
10 व्योषत्रिफलाजाजिचित्रकाः

2.483

व्योषदारुविडङ्गानि त्रिफला शर्करा बला । कासिभिः सघृतक्षौद्राः लेह्याः श्लोकार्धिकास् त्रय इत् इ

2.484

{x} कासघ्नाष्टौ योगाः श्लो 10 {x}
11 हरीतक्यः पंचविंशत् तावद् दन्तीपलानि च । चित्रकात् पंचविंशच् च जलद्रोणे विपाचयेत्*

2.485

दन्तीसमं गुडं प् ऊ तं दद्यात् तत्राभयाश् च ताः

2.486

त् ऐ ल् आर्धकुडवं चौक्षं त् र् इव् ऋतायाश् चतुष्पलं ।
12 पादावशेषं तत् तोयं पूतं पुनर् अधिश्रयेत्* ।
व्1 चूर्णितं चार्द् ध् अप लिकं पिप्पलीविश्वभेषजम्*

2.487

तत् साध्यं लेहवच् छीते तस्मिंस् तैलसमं मधु । का र् ष् इ काश् चात्र भागाः स् यु ः त् वग् ए ल् आपत् रक् ए सरात्*

2.489

तत् ओ लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकं हरीतकीम्* ।
2 सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थम् अनामयः 488 ॥ गुल्मं श्वयथुम् अर्शांसि पाण्डुरोगम् अरोचकम्* । हृद्रोगं ग्रहणीरोगं कामलां विषमज्वरम्*

2.490

कुष्ठं प्लिहानम् उ त्क् ल् एशं शमय न्त्य्
3 उपसेविताः । निरत्ययश् चेत् क्रमः स्याद् ध्रुवो मांसरसोदनः

2.491

{x} प्रस्थविरेको नाम श्लो 5 पा 1 {x} रोध्रं षडीं पुष्करमूलम् एलां मूर्वां विडंगां त्रिवृतां यवानीम्* । चव्यां प्रियंगु
4 कुमुदं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणीञ् च

2.492

द्रोणे ऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे । रसे ऽर्धभागं मधुनः प्रदत्वा पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः

2.493

मध्वा स वो
5 ऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्याद् द्विपलप् रयो गात्* । पाण्ड्वामयार्शांस्य् अरुचिग्रहण्यः दोषान् किलासं विविधांश् च कुष्ठान् इति

2.494

{x} मध्वासवयोगो नाम {x} मधुकं मु स्त मृद्वीकाकार्ष्मर्याणि
6 परूषकम्* । त्रायमाणम् उशीराणि त्रिफलां कटुरोहिणीम्*

2.495

पीत्वा निशि स्थितं जन्तुर् ज्वराच् छीघ्रं विमुच्यते ॥ पिप्पली श र्कराक्षौद्रं
7 घृतमिश्रं पयःश्रितम्*

2.496

तत् पंचसारं पातव्यं ज्वरकासक्षयापहम्* । {x} कलिंगका पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी

2.497

पटोलं शारिवा मुस्तं
8 पाठां कटुकरोहिणीम्* ॥ निम्बं पटोलं त्रिफलां मृद्वीका मुस्तवत्सकौ

2.498

किराततिक्तम् अमृतां चन्दनं विश्वभेषजम्* । गुडूच्य् आमलकं मुस्ताम् अर्धश्लोकसमापनाः

2.500

कषायाः श म यन्त्य्
9 आशु पंच पंचविधं ज्वरम्* ॥ 499अ ॥ अरिष्टपत्रं सपटोलचन्दनं सभद्रमुस्तामलकं हरीतकी । जलेन सिद्धा सघृताः सशर्कराः समेति त्रिस्थूणगतं
10 ज् व् अरं नृणाम्*

2.501

मधुत्रिकं द्वे त्रिफले सपाठे भागौ च मंजिष्ठिकशारिवायाः । जलोन्मितो निर्मलपट्टपूतः सर्वज्वराणां शमनः कषायः

2.502

चन्दनं पद्म
11 x x x मु स्ता कटुकरोहिणी । वत्सकं त्रायमाणाञ् च द्राक्षा वनपरूषकम्*

2.503

मधुकं शीतपाकं च यष्टीमधुकशर्कराम्* । जीवकर्षभकौ चोभौ तथैवामलकान्य् अपि

2.504

इइ. fओल्. 16: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 x x x x ^ _ _ x x x x x उलूखले । रात्रिपर्युषितं ह्य् एतद् दद्याच् छर्करया सह

2.505

कषाय एष वात x x x x x ^ _ ^ _ ॥
2 x x x x x x x x श् ल् ओ 10 {x} अभयाहिंगुपिप्पल्यो यवानीम् आम्ब्लवेतसम्*

2.506

एतान् अक्षसमान् भागान् पिबे त् तु x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.507

x x
3 x x ^ _ _ x दी पनीयं परं स्मृतम्* । हृद्रोगे पार्श्वशूले च वातगुल्मे च पूजितम्*

2.508

कोष्ठस्थेषु च वा _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^
4 _ ^ _

2.510

प्रश स्यते नास्यम् एतच् छीर्षरोगविनाशनम्* ॥ 509अ ॥ शिरोरुजायां सघृतः सचन्दनं कुष्ठम् अथो वापि नतोत्पलं च ॥ याष्ट्या ह्व म्
5 ए ला कमलोत्पलं च प्रपौण्डरीकं सुरदारुकुष्ठम्*

2.511

कुर्यात् समं पद्मकचोरकौ च शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः ॥ x _ ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ _ x _ ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ _

2.512

6 घृतोत्तमं वा वदरेण सिद्धं नस्तः प्रदद्या द् अव भेदकान्ते । पश्चाद् घृतं चाप्य् अनुपा न _ _ x _ _ ^ ^ _ ^ _ _

2.514

x _ ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ _
7 भुक्त्वा च भक्ष्यं लभते गुडेन ॥ 513अ ॥ बिल्वमूलं फ लं चैव नस्तः कर्मणि _ ^ _ ॥ x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.515

x x x x x
8 संगृह्य तत् तैलं विपचेद् भिषक्* । ततो ऽस्य नस्ततो दद्याच् छीर्षरोग विनाशनम्*

2.516

x x x x ^ _ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x^ _ _ ^
9 नस्तः कुर्यात् पुनः पुनः

2.517

भागो पुराणतैलस्य तावत् स्यात् पाटलस्य च । x x x x x ^ _ _ _ x x x x ^ _ ^ _

2.518

लला ट लेपः
10 शस्तो ऽयं ख्यातः शीर्षरुजापहः । {x} लवणं शृंगवे रं च x x x x x ^ _ ^ _

2.519

x x x x ^ _ _ x x x
11 चित्रकतिन्दुके । बस्तमूत्रेण संयोज्य लेपः शीर्ष रुजापहः

2.520

x x x x x^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ ।
व्1 कण्डीरमार्कमूलं च त्रिफला कटुसर्षपाः

2.521

गवां मूत्रे ण _ _ x x x x x x^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x अ म्ब राम्बुना

2.522

2 शीर्षामयहराः पंच योगाः श्लो 16 {x} x x x x ^ _ _ x x x x x x^ _ ^ _ । x x x x x^
3 कं चैव कण्टकार्याः फलानि च

2.523

सूक्ष्मचूर्णम् इदं कृत्वा कुर्यात् प्रध् आनम् औषधम्* ॥ वर्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजम्*

2.524

4 यूषम् एतन् नरः पीत्वा प्रतिश्यायात् प्रमुच्यते ॥ सक्तून् सुप्रयुत् आङ् कृत् व् आ घृतैर् मल्लकसंपुटे

2.525

x x x x x x x x x x x x
5 पा {x} कण्डीरम् अग्निना दग्ध्वा भस्म तद् गृह्य बु द् धिमा न्* । दन्तान्त् अ x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.526

x x x x ^
6 भ् आगेन दन्तशूलं प्रशाम्यति ॥ अजाजी शृं गवेरं च विडंगानि ^ _ ^ _

2.527

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । दश मू लं
7 सुपिष्टं तु सर्पिषा सह दापयेत्*

2.528

x x स्तवायसे भाण्डे अग्नि x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.529

निचुलं स र्ष प ं
8 श् वे तं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्* । क्षारं च लवणं चैव कबडोदन्तशूलनुत्*

2.530

सोमराज् ई ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.531

9 x x x x शृंग वेरं शुक्तपिष्टं विजानता । दन्तशूलापहं कुर्यात् कबडग्रहम् उत्तमम्*

2.532

दन्तशूलहरा x x x x x x x x {x} x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x
10 x ^ _ _ x सर्पि श् चैभिर् विपाचयेत्*

2.533

कर्णपूरणम् एतेन कर्तव्यं कर्णशूलिनाम्* ॥ कर्णक्ष्वेडे कर्णनादे कटुतैलेन पूरयेत्*

2.534

नादबाधिर्ययोः कुर्यात् कर्णशूलोक्तम् औषधम्* ॥ पिप्पल्यो बिल्वमू ल ं
11 च कुष्ठं मधुकम् एव च

2.535

मांस् ई व् य् आघ्रनखं रोध्रं सूक्ष्मेला देवदारु च । गर्भेनानेन तैलस्य प्रस्थं मृद्व् अग्निना पचेत्*

2.536

इइ. fओल्. 17: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 केयूरमूलकरसौ दद्यात् स्न् ए हसमन्वितम्* । तेन कर्णे पिच् उं दद्याद् वस्तिकर्म च कारयेत्*

2.537

तेनोपशाम्यते क्षिप्रं कर्णशूलं सुदारुणम्* ॥ x x x x ^ _
2 _ x x x x x ^ _ सुतम्*

2.538

पिप्पलीक्षरसिद्धं तु तैलं क र् णरु जापहम्* ॥ x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.539

x x x x ^ _ _ x
3 x x कर्णरुजापह म्* ॥ कुक्कुटस्य भवेन् मेदः स्थूलमाषाश् च वि पचेत्*

2.540

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _
4 _ x x x x x ^ _ ^ यम्*

2.541

प्रक्षिप्य सर्वम् एकत्र दिवसा x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.542

x x x x ^ _
5 _ x x x x x ^ _ ^ तम्* ॥ ककुभं सुमनातैलं वरणी x ^ _ ^ _

2.543

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x
6 ^ _ _ x x x x विप चेद् बुधः

2.544

सप्तरात्रम् उ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.545

x x x x
7 ^ _ _ x x x x x मन ःशिलाम्* । कट्फलं च मृणा लं च x x x x ^ _ ^ _

2.546

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _
8 x x x x x ^ _ ^ _

2.547

ह रिद्रा गैरिकं क्षौद्रं कासीसम् अथ सैन्धव म्* । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.548

x x x x
9 ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । एतत् तैलं विपक्तव्यं कुष्ठालेपनम् उत्तम म्*

2.549

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.550

10 x x x x ^ _ _ x x x x x ^ पी षयेत्* । ऊषामण्डेन धोवित्वा दद्रु कुष्ठविनाशनम्*

2.551

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x
11 x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _म्*

2.552

सहरिद्राम् इदं बिल् वं x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.553

व्1 x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.554

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x
2 x x x x ^ _ ^ _

2.555

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.556

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _
3 ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.557

x x x त्थमुस्ता च x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _
4 ^ _

2.558

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ भुंजी त x x x x ^ _ ^ _

2.559

x x x x ^ _ _ x x x x
5 x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x तथैव च

2.560

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^
6 _ ^ _

2.561

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ रेण तु । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.562

x x x x ^ _ _ x x x x x ^
7 _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ वत्स कम्*

2.563

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.564

x x x x ^
8 _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ पिष्टः कुष्ठ x x ^ _ ^ _

2.565

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _
9 ^ _

2.566

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । ग न्धिकमुस्तरोध्रस x x x x ^ _ ^ _

2.567

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ ।
10 x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.568

कण्डूकोठपिट्टका श् च x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.569

x x
11 x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । निह न्याद् बहुव _ x x x x x ^ _ ^ _

2.570

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x
इइ. fओल्. 18: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 प्रशाम् यत् इ न स ं शयः

2.571

कदल्याः क्षरतैल् ए न सिध्मानि पर् इ मूक्षयेत्* । एष x x ^ नि दृष्ट अपामा र् ग् ओ ऽपि शास् त्र् इ त् अः

2.572

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x
2 श शस्य रुचिरेण च

2.573

एरण्डस् तगरं कुष्ठं चित्रकं मूत्रपंचमम्* । आटरूषकमूलं च षड्ग्रन्थां मधुकं तथा

2.574

प्रपुनाडं विडंगानि सैन्धवं परिपेलव् अम्* । x x x x स्नुहीदुग् ध् अं x स् इ ध्माना ं म ह् औ षधम्* {ओ}

2.575

3 सिध्मयोगाः श्लो 6 {ओ} गुडेन श्रपयेत् क्षीरं कदुष्णं कामतः पिबेत्* । मूत्रग्रहस्य भेषज्यं सद्यस्तं मतम् अश्विनोः

2.576

मृद्वीकां शर्करं चैव दधिमण्डेन पायये त्* ।
4 मूत्रग्रहस्य भैषज्यं सद्यष्कं समुदाहृतम्*

2.577

एर्वारुकस्य बीजानाम् अक्षमात्रं प्रपीषयेत्* । युक्ताम्ब्ललवणं पीत्वा मूत्रग्राहात् प्रमुच्यते

2.578

द्विः कुंकुमस्याक्षमात्रं मृद्वीक र सपीषिमम्* ।
5 एकरात्रस्थितं पीत्वा मूत्रग्राहात् प्रमुच्यते

2.579

अयोरजः सूक्ष्मपिष्टं मधुना सह पाययेत्* । मूत्रग्रहस्य भेषज्यं सद्यष्कं मतम् अश्विनोः

2.580

खराश्वा हिंगुसुर सं
6 हिरिवेरं रसांजनम्* । चित्रकस्य च मूलानि त्रायमानां च संहरेत्*

2.581

एतानि समभागानि मधुना सह पाययेत्* । पार्श्वशूलं मूत्रकृच्छ्रं सर्वम् एतेन शाम्यति

2.582

{ओ} मूत्र कृ च्छ्रघ्नाः
7 सप्त योगाः ॥ {x} ॥ मूत्रकृच्छ्रेषु तोयार्थः कार्यः क्वाथ्येन सर्वदा । मूलानां शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरवीरणैः

2.583

पिबेत् कुसुंभपुष्पं वा
8 तण्डुलांबु मधुद्रवम्* । क्षीरवस्तिं यथोक्तं वा दद्यात् स्वेदा ं श् च कारयेत्*

2.584

{ओ} मूत्रकृच्छ्रघ्न नव योगाः ॥ {ओ} नासागमे तु रक्तस्य अवपीडः प्रशस्यते । द्राक्षेक्षुदूर्वास्वरस शं खगैरिकचन्दनैः

2.585

9 शोथिते मूलकं सिद्धं तोयतक्रेण दापयेत्* । हरीतकीं समगुडं खादेद् वा गुडनागरम्*

2.586

पुनर्नवां देवदारुं पुराणं विश्वभेषजम्* । श्वयथु प्र तियानार्थं
10 त्र्यहं तु पयसा पिबेत्*

2.587

हरीतकीन् देवदारुं शृंगवेरं पुनर्नवाम्* । गोमूत्रेण पिबेज् जीर्णे स्नातं क्षीरेण भोजयेत्*

2.588

हरीतकीनां त्रिपलं पलास् त्रिकटुकात् त्रयः ।
11 मधु तैलाश् च कर्षांशा गुडस्यार्धतुला धृता

2.589

आगस्त्यान् मोदकान् एतान् भुक्तस्योपरि भक्षयेत्* । शोथार्शोग्रहणीदोषकासोदावर्त शा न्तये

2.590

तुल्यांशास् त्रिफलामुस्तविडं गाः
व्1 x ^ _ ^ _ । x .उर् अयोरजस् तुल्य ं त ं लिहेन् मधुसर्पिषा

2.591

क्षीरं चानुपिबेज् जीर्णे क्षीरेणैव च भोजयेत्* । मूत्र ं वा द्विगुण ं क्षीरं पिबेत् कुडवस ं मितम्*

2.593

पिबेद् वा त्र्यूषण ं स ह
2 गो मूत्र ं वा विरेचनम्* । यवान्ना जांगलाः शीधुः स्वेदाश् चोष्णाश् च शोफहा ॥ 592 {ओ} ॥ छर्द्यां पिबेत तृष्णार्त्तःसदाहस् तण्डुलांबुना । डाडिमं मधुकं रोध्रं बटशुंगाः सितां मधुम्*

2.594

3 लिहेद् वा मधुना छर्द्यां कोलमज्जाञ्जनं सिताम्* । पिप्पलीतण्डुला लाजा मक्षीकाशकृता समम्*

2.595

आम्रास्थितोयचूर्णं वा तृष्णाछर्द्यातिसारनुत्* ॥ मातुलुंगस्य जंब्वाश् च पल्लवाः
4 शर्करा मधु

2.596

लिहेच् छर्द्यां पिबेच् चैषां क्षुण्णानां शीतलं जलम्* ॥ लाजान् मधुयुतान् खादेत् सक्षौद्रां वा हरीतकीम्*

2.597

खादेत् कपित्थं सव्योषं पिबेन् मुद्गदलांबुना । छर्द्यां
5 चन्दनकल्कं वा पिबेद् आमलकीरसैर् इति

2.598

छर्दियोगाः श्लोका 14 तृष्णायां रक्तशालीनां तण्डुलान् सोत्पलाञ्जनान्* । पक्वलोष्टमधुद्राक्षाकर्जूराणि
6 परूषकम्*

2.599

जले स्थितं पिबेच् छीतं शर्करांबुपयांसि च ॥ सितां विडंगा मधुकं पिप्पल्यो धात्रिसैन्धवैः

2.600

सर्पिर् मध्वभया तैलं भागाः स्युर् मा न तः
7 समाः ॥ भागाः षोडश सक्तूनाम् अद्भिस् तं तर्पणं पिबेत्*

2.601

तृष्णागुल्मज्वरार्शोघ्नं वृष्यं ग्रहणिदीपनम्* ॥ शीताः प्रलेपाः शीताश् च जाङ्ग ल म धुरा
8 रसाः

2.603

धात्रीदाडिमवृक्षांब्लमातुलुंगैर् दिहेच् छिर इति ॥ 602अ ॥ {ओ} तृष्णाप्रशमना योगाः {ओ} सुराह्वदारु त्रिफला समुस्ता कषायम् उत्क्वाथ्य पिबेत् प्रमेही । क्षौद्रे ण
9 युक्ताम् अथवा हरिद्रां पिबेद् रसेनामलकीफलानाम्*

2.604

हरिद्रां सर्वमेहेषु पिबेद् आमलकीरसैः । गोमूत्रभावितयवैः पिबेद् वा मधुतर्पणम्*

2.605

यवान्नविकृतिः
10 शीधुर् जांगलास् तृफला मधु । कषायतिक्तकटुकव्यपाया मेहनाशनाः

2.606

हरिद्रनिंबदर्भार्द्रक्षीरकाकुभचव्यजाः । कुष्ठश्यामैकपाठैलाकषायाः श्ले ष्म मेहिनाम्*

2.607

ऋ
11 पित्ते सल्लकियष्टिह्वधात्रीश्वादंष्ट्रखादिराः । मूत्राणि कटभी क्षीरं तक्रतैलासवा हिताः

2.608

सर्वमेहेषु मधुना चूर्णं वा तिक्तकं लिहेत्* ॥ {ओ} ॥ प् रमेह प् र् अशमनयो गाः श्लो
12 x {x} पूर्वम् एव हितं विद्याद् वैसर्पे रक्तमोक्षणम्*

2.609

विरेको वमनं शीतैः स्त ंभ नं तिक्तसेवनम्* । प्रलेपनं क्ष् ईरपि ष्ट् ऐर् मसूरैश् चणक् ऐ श् च वा

2.610

x x x x ^ _ _ ^
इइ. fओल्. 19: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 x x x x ^ शाद्वलैः । वीरामधुकम ं जिष्ठ् आ वेतसोत्पलकेसरैः

2.611

ज् ई वनीयपलाश x x x x x x^ _ कैः । घृताम्बुक्षीरपिष्टैस् त् ऐर् ल् ए पः सेकश् च शस्यते

2.612

त्रिवृता ं त्रिफलां निम्बं x x
2 प् ई लुमहौषधम्* । श्रितः कषायः सगुडो विसर्पज्वरनाशनः

2.613

महातिक्तं पिबेत् सर्पिश् चूर्णं यच् चापि तिक्तकम्* । एतैर् एव घृतं सिद्धं विषमज्वरनाशनम्*

2.614

विसर्पचिकित्सितं श्लो 5 पा 1 ऋ
3 कषायं कामलापाण्डुपूर्वाद्यं ज्वरितः पिबेत्* । हरिद्रां वा सगोमूत्रां तयोर् वा दाडिमत्वचम्*

2.615

पिप्पलीद्राक्षयोः प्रस्थौ द्रोणे धात्रीरसं पचेत्* । सिताशतार्धं मधुकं शुण्ठीत्वक्क्षीर क ट्फलं

2.616

4 शीतान् मधुप्रस्थयुतान् ततश् चार्धपलं पिबेत्* ॥ कामली पाण्डुरोगी च पिप्पलीं वा प्रयोजयेत्*

2.617

मुस्ताद्यं क्षीरवस्तिं वा यवान्नं जांगलं मधु । अयोरजीयं सेवेच् च या च पित्त ज्व रे
5 क्रियेति

2.618

{x} नावनीतके मिश्रको ऽध्यायश् चतुर्थः {x} अतःपरं प्रवक्ष्यामि बलवर्णप्रसादनम्* । येन मांसानि वर्धन्ते बलं चैवोपजायते

2.619

मूलानाम् अश्वगन्धायाः पंच विं शत्
6 पलानि तु । कण्डशश् छेदयित्वा तु स्थाल्याम् आध् आ य साधयेत्*

2.620

पादभागावशिष्ठं च ज्ञात्वा तम् अवतारयेत्* । तद् रसं तु परिस्राव्य दृढपात्रे ऽवसेचयेत्*

2.621

तस्मिन् कषाये मति मा न्
7 औषधानि प्रकल्पयेत्* । जीव निया नि सर्वाणि शर्कर् आ चूर्णम् एव च

2.622

मधुसर्पिषश् च प्रसृतं पिप्पलीचूर्णम् एव च । किंचिल् लवणिकं कृत्वा खजेनालोडये द्
8 भिषक्*

2.623

आसिच्य वस्ताव् अच्छिद्रे वस्तिकर्मणि कारयेत्* । एकेन यदि वा द्वाभ्यां त्रिभिर् वापि प्रमाणतः

2.624

प्रत्यागते निरूहे ऽस्मिन् परिषेकः सुखाम्बुना । ततो लोहि त शालीनाम्
9 ओदनं मधुसर्पिषा

2.625

क्षीरेण सह भुंजीत जांगलानां रसेन वेति ॥ {ओ} अश्विनोर् अश्वगन्धावस्तिः श्लो 7 पा 1 {ओ} यष्टीमधुकसिधेन सर्पिषा चानुवासयेत्*

2.626

जीवनीयविप क्वं
10 वा सर्पिः स्याद् अनुवासनम्* । तेन मांसानि वर्धन्ते क्षयश् चाप्य् उपशाम्यति

2.627

{ओ} अश्वगन्धावस्तिः श्लो 1 पा 1 {ओ} रास्नाग्निमन्थम् अथ पाटलिं च स्योनाककार्ष्मर्यनिदिग्धिकां च । सराजवृक्षा ञ् च
11 सस् आलपर्णीं सपृश्निपर्णीं बृहतीञ् च दद्यात्*

2.628

एतानि मूलानि तु सर्वशः स्युर् एरण्डमूलं च तथैव चेयम्* । द्वे द्वे पले चात्र भवेत्* प्रमाणं द्रोणे त्व् अपाञ् चैव पचेत् कषायम्*

2.629

पा दाव शेषं
12 त् उ कषायम् एतत् प्रक्षिप्य कल्कान् विदधीत सूक्ष्मान्* । कुष्ठस्य यष्टीमधुकस्य चैव तथैव ये पीतकसर् षपाश् च

2.630

x _ ^ _ _ ^
व्1 ^ _ ^ _ x क ल्क ं विदध्यान् मधुकस्य चैव । आरोग्यतेजो ऽग्निवयो बलायुर् ददाति जीर्णेष्व् अपि पौरुषं च

2.631

वाते ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ x x _ ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ x । x _ ^ _
2 हृद् य् अं अरोचके च बन्ध्यासु दुष्टे प्रचुरे पुराणे

2.633

प्रमेहकण्डुक्षतयोनिदोषे पाण्ड्वामयार्षोग्रहणीप्र दोषे ॥ 632अ ॥ रा स्न् आद् य वस्तिः श्लोक 5 पा { ओ} x x x x x राज र्षि रात्मवान्
3 सुप्रभस् त्व् इहार्याभिः । हबुषाव् अ स्तिं तां मे निबोधत सुखोपभोज्यतमाम्*

2.634

प्रसृतः प्रसृतः प्रस्थः प्रस्थो ऽर्धपलं प्रमाणतः प्रस्थः । हबुषावक्ष् अ ण् अ य् आ वक्ष् आ रसलि ल सै न्धवयुतानाम्*

2.635

4 कर्तव्यम् एतद् आजलपरिक्षयात् स् य् आद् अपेतलवणहृतम्* । सिद्धं पूतं सलवणम् अथ च खजेत् सर्पिषा सार्धं

2.636

सुखतन्त्राणां नॄणां परिणतवयसां प्रगाढशकृ तां
5 च । एष सुखोष्णो वस्तिः प्रणिधातव्यः सकृत् सर्वः

2.637

अन्नम् इव कालभोज्यः सुखपरिहार्यो न चात्र परिहार्यम्* । तेजोग्निवीर्यबलपौरुषायुषां वर्धनो ऽप्य् एष इति {ओ}

2.638

हबुषा व स्तिः श्लो 5 ऋ
6 मधुतैलसमे स्यातां ताभ्यां तुल्यं सुखोदकम्* । कर्षश् च शतपुष्पायाः कर्षार्धः सैन्धवस्य च

2.639

एष वैशेषिको वस्तिर् दीपनीयो रसायनः ।
7 बृंहणीयश् च बल्यश् च विद्याद् यवनसंज्ञितः

2.640

{ओ} स्त्रियः संभोजनं यानं व्यायामं शिशिरोदकम्* । अस्मिन् प्रणिहिते वस्तौ यथाकामम् अवाप्नुयाद् इति

2.642

ऋ
8 मधुतैलोदको वस्तिः श्लो 3 {ओ} तैलस्थाने घृतं दद्यात् तोयस्थाने भवेत् पयः । शेषं पूर्वेण तुल्यं स्यात् स वस्तिः सर्वसाधकः 641 ॥ तुल्यं मधु च तैलं च रास्ना ताभ्यां समा भवेत्* ।
9 शताह्वाय भवेत् कर्षः पिप्पलीनां तथैव च

2.643

यष्टीमधुककल्कश् च कर्षार्धं लवणोत्तमात्* । एष रासायनो वस्तिर् बल्यो बृंहनदीपनः

2.644

निरुपद्रवो यावनश् च वृष्यो वीर्यबल् आ व हनः ।
10 गाढविण्मूत्रकृच्छ्राणि गुल्ममेहार्शबध्मनुद् इति

2.646

तैलाद्यो वस्तिः श्लो 4 {x} परिवेष्ट्य कुशैर् आर्द्रैर् आर्द्रवृन्तानि शाल्मलेः । कृष्णमृत्तिकया लिप्य स्वेदयेद् गोमयाग्निना 645 ॥
11 वि श् उ ष्कां मृत्तिकां ज्ञात्वा गृह्य वृन्तानि शाल्मलेः । उलूखले समायोज्य मृद्नीयात् पयसि श्रिते

2.647

पिण्डं मुष्टिसमं कृत्वा तन् मूलं तैलसर्पिषोः । स्नेहितं मात्रया युक्तं
12 कल्केन मधुकस्य च

2.715

व स्त् इ म् अभ्यक्त गात्राय दद्यात् प्रत्यागते ऽथ च 648अ ॥
इइ. fओल्. 20-21 लोस्त्: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
इइ. fओल्. 22: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 मन्त्र्य त्रिगुणः परिहारः चतुर्गुणं ब्रह्मचर्यम् इत्य् आह भगवान् आत्रेयः {x}

2.716

पिप्पलीवर्धमानस्य गुणाः कर्म च के बलं । प्र व क्ष्याम्य् अनुपूर्वेण
2 प्रजानां हितकाम्यया

2.717

न ह्य् एतद् अमृतं पीत्वा पश्चात् तप्यन्ति मानवाः । दर्शयत्य् एव सिद्धिं हि पाणाव् आमलकं यथा

2.718

3 तस्माल् लक्षीञ् च पुष्टिं च प्रजां मेधां च कांक्षता । रसायनम् इदं सोम्यं कार्यम् आयुर् विवर्धनम्*

2.719

जीवनीयानि पीत्वा तु स्निग्धो
4 वान्तविरिक्तवान्* । कृतसंसर्जनः काले पुण्याहेनारभेत् ततः

2.720

पुनर्वस्व् अथ पुष्येण श्रवणेन श्रविष्ठया । त्रिषूत्तरेषु
5 हस्तेन सोमे योगम् उपागते

2.721

उपोषितः शिरःस्नातः शुक्लवासा जितेन्द्रियः । अभ्यर्च्य देवतान् विप्रांश् चैकां खादेत पि प्प लीम्*

2.722

6 ततश् चानुपिबेत् क्षीरं गव्यं छागम् अथापि वा । जीर्णे तस्मिंस् तु भुंजीत शालीनां पयसोदनम्*

2.723

एवम् एतन् नरः खादेद् वर्ध मा नं
7 सदाहनि । शतं पूर्णं भवेद् यावद् अवकर्षः तथैव च

2.724

ततो ऽन्ते ऽप्य् अवकर्षस्य सप्तरात्रं पयोदनम्* । प्रायशश् चानुभोक्तव्यं तथा मुद्गर सो दनम्*

2.725

8 सप्तरात्रे तृतीये तु जांगलो मधुरो रसः । भोज्यं पेयं च पानीयं श्रितशीतं गुणान्वितम्*

2.726

गृहे निवाते चासीत सततं हितसेवि च । ततः क्रमेणाम ल कम्
9 अम्ब्लार्थम् उपकल्पयेत्*

2.727

वृक्षाम्ब्लं दाडिमाम्ब्लं च सदा स्नानं च शीलयेत्* । अनेन विधिना क्षिप्रं पुष्टिं लभति मानवः

2.728

प्रमदा लभते गर्भं वन्ध्या चापि
10 प्रजा यते । शाम्यन्त्य् अनेन श्वित्राणि राजयक्ष्मा हलीमकः

2.729

अपस्मारस् तथोन्मादो ज्वरश् च विषम् आगतः । अनेकशः प्रयुक्ते तु बली प लितना शनम्*

2.730

र्1 व ऋ णतेजोबलाधानिम् अग्नेश् चोत्तमजीवनम् । कुष्ठरोगनिहन्तारम् आरोग्यजनन ं शिवम्*

2.731

शुक्र बलप्रनष् ट् अस् य् अ इन् द्र् इया नां प्रश् आ द नम् ।
2 पिप्पल्यो हि शिवः काये कटुका मधुरान्वयाः

2.732

स्निग्धाश् च शीतवीर्याश् च व्यवापिन्यो गुणान्विताः । कटुकत्वात् कफे पथ्याः स्नेहाच् च पवने हिताः

2.733

3 शैत्यात् पित्तप्रशमना युज्यन्ते सर्वकर्मसु । त्रिभ्यः प्रवर्तते चाद्यः कल्पः पंचभिर् एव च

2.734

अष्टको दशकश् चान्यो बलकालम् अवेक्ष्य च । क्षीरा नु पानास्
4 ताः कार्यास् तथा क्षीरोपसेवनाः

2.735

नियमश् च यथादृष्टम् आशिषश् च यथाश्रुताः । तस्मान् नियमम् आलंब्य पुरुषेण यथाक्रमम्*

2.736

प्रयोज्यम् इदम् आ रो ग्यश्रीबलायुर्विवर्धनम्* ।
5 पिप्पलीवर्धमानस्य कल्पो ऽश्विभ्यां प्रकल्पितः

2.737

अनुसूयुना प्रयोक्तव्यो यथा सिद्धिम् अवाप्नुयात्* ऋ
6 समूलाञ् च सपत्राञ् च सपुष्पां सफलां तथा

2.738

काकमाचीं तु प्रत्यग्रां संहरेन् मतिमान् नरः । तुलापादं सुसूक्ष्मं तु जल द्रो णे
7 विपाचयेत्*

2.739

चतुर्भागस्थिते तत्र तैलप्रस्थं विपाचयेत् । चतुर्गुणेन पयसा कल्कांश् चेमान् विधानवित्*

2.740

8 प्रपौण्डरीकं मधुकं रास्नामूलं शतावरीम्* । व् इ ड ं गा शतपुष्पां च स्वयंगुप्ताफलानि च

2.741

एतद् अभ्यंजने
9 पाने नस्तःकर्मानुवासने । अशीतिं वातजान् रोगांस् तैलम् एतद् व्यपोहति

2.742

मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्य ः
10 क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्* । रसं गुडूच्यास् तु समूलपुष्या आयुष्प्रदान्य् आमयनाशनानि

2.743

11 बला ग्निवर्णस्मृतिवर्धनानि मेध्यानि चेमानि रसायनानि । कल्कः प्रयोज्यः खलु शंखपुष्प्याः
इइ. fओल्. 23: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 मेध्या व् इ शेषेण तु शंखपुष्पी

2.744

घृतमाक्षिकसंयुक्तं मधुकं यः पिबेन् नरः । क्षीरानुपायी स्त्रीवर्ज्यः स जीवेच् छरदां शतम्*

2.745

पंचाष्टौ सप्त दश वापि
2 पि प्पल्यो मधुसर्पिषा । रसायनगुणान्वेषी मासम् एकं प्रयोजयेत्*

2.746

तिस्रस् तिस्रस् तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च । पिप्पल्यः
3 किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः

2.747

प्रयोज्या घृतसंमिश्रा रसायनगुणैषिणा । जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयम्*

2.748

अर्शांसि
4 ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम्* । पीनसं स्वरभेदं च गुल्मं वातबलासकम्*

2.749

{x} पिप्पलीप्रयोगः श्लो 5 {ओ} क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपिप्पलिकं दिनम्* । वर्ध ये त्
5 पयसा सार्धं तथैवानुपिबेन् नरः

2.750

जीर्णे जीर्णे च भोक्तव्यं षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगो ऽयं रसायनः

2.751

पिष्टास् ता बलिभिः सेव्या श्रिता मध्य ब लैर् नरैः ।
6 यस् त्रिपिप्पलिपर्यन्तः प्रयोगः स तु कन्यसः

2.752

बृंहणं स्वर्यम् आयुष्यं प्लिहोदरविनाशनम्* । वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम् इति

2.753

{x}
7 पिप्पलीप्रयोगो द्वितीयः {x} शरन्मुखे नागबलां पुष्येणोद्धारयेद् भिषक्* । मूलं तस्याः शुचिर्भूत्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्*

2.754

तस्य चूर्णस्य कर्षं तु दुग्धेनालोड्य पा य येत्* ।
8 जीर्णे दुग्धं च पातव्यम् अन्नं च परिवर्जयेत्*

2.755

क्रमशः सप्तरात्रेण वर्धयीत पलं पलम्* । ततः पलोनं पातव्यं यावन् न स्याद् उपद्रवः

2.756

अपश्यतश् च स्त्रीशूद्रम् आरण्यं चैत द्
9 उच्यते । जातोपसर्गं यक्ष्माणम् अप्य् एकादशरूपिकम्*

2.757

रसायनम् इदं हन्ति सदा चायुश् च वर्धते । एष एव तु कल्पः स्यान् मधुकस्य रसायने

2.758

मण्डूकपर्ण्याश् च तथा शृंग वे रस्य
10 चोच्यते । एतद् आबलिकं प्रोक्तं रसायनम् अनुत्तमम्*

2.759

{x} नागबलाप्रयोगः श्लो 6 {x} शुभे मार्गशिरे मासे संशुद्धो वमनादिभिः । उपेतफलपुष्पान् तु काछमा च् ईं
11 प्रयोजयेत्*

2.760

पलानि दश शुद्धायाः काचमाच्याः समाहितः । पचेत् कार्ष्णायसे पात्रे तैलार्धेन शनैर् भिषक्*

2.761

तस्य मात्रां प्रयुंजीत षष्टिकान्नं च भोजये त्* ।
व्1 तेन शाकेन भुंजीत मात्रया षष्टिकोदनम्*

2.762

अनुपानं पिबेच् चात्र जलम् आमलकैर् युतम्* । एकविंशतिरात्रं तु प्रयोगम् इदम् उत्तमम्*

2.763

द् वि सप्त रा त्रं
2 मध्यं तु सप्तरात्रं तथापरम्* । प्रयोगम् आचरेद् एनं ग्रामधर्मं च वर्जयेत्*

2.764

न चाचरेद् दिवा स्वप्नं व्यायामं च विवर्जयेत्* । क्रमशश् च प्रयोगान्ते रसान् अभ्यवहारयेत्*

2.765

न चा ति वेलं
3 भुंजीत न चासात्म्यं कथंचन । एष प्रायेण वृद्धानां यौवनं पुनर् आनयेत्*

2.766

बलिं हन्याद् गतं वायुः प्राणिनां सन्निवर्जयेत्* । ये चोपहतपुंस्त्वास् तु तेषां पुंस्त्वं
4 विशोधयेत्*

2.767

विजातिभिश् च संयुक्ताः कर्मभिर् विविधैः शुभैः । सेव्यमाना यथेष्टं तु क्रमात् समुपनामयेत्*

2.768

धन्यं यशस्यम् आयुष्यं कल्याणं मंगलं परम्* {x} ॥ काचमाची प्र योगः {x}
5 त्रिफलां च समां कुर्यान् नीलीं नीलोत्पलानि च

2.769

अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च । त्वचम् अर्जुनवृक्षस्य फलं पिण्डारकस्य च

2.770

जंबूमूल क षायं
6 च जम्बूमूलाच् च मृत्तिकाम्* । भृंगको लोहचूर्णं च अक्षमात्राणि कारयेत्*

2.771

एतद् वैभीतके तैले शनैर् मृद्वग्निना पचेत्* । ततः संशोधनं कृत्वा नस्तःकर्म स मा चरेत्*

2.772

7 तिलतैलेन कृसरां मासं भुंजीत वै नरः । तृषितेन च पातव्यं त्रिफलासलीलं तथा

2.773

तोयकृत्यं यद् अन्यच् च तच् च तेनैव कारयेत्* ॥ {x} नास्यतैलं रसायनं {x}
8 तप्यमानं तपो ऽत्युग्रं विश्वमित्रं महामुनिम्*

2.774

अश्विनौ देवभिषजाव् ऊचतुर् वरदां वरौ । तपश् चरणखिन्नस्य नरस्याप्यायनं पुनः

2.775

रसायनम् इदं श्रेष्ठम् आरोग्यबलवर्धनम्* ।
9 गौरामलकचूर्णानां प्रस्थः स्याच् छिशिरोद्धृतः

2.776

एकविंसतिरात्रं तु स्वरसेनैव भावयेत्* । प्रस्थः पिप्पलिचूर्णानां प्रस्थश् चायोरजो भवेत्*

2.777

द्वौ प्रस्थौ मधुनः स्यातां स र्पि षश्
10 चाढकं भवेत्* । शर्करायाश् च द्वौ प्रस्थाव् अर्धप्रस्थं च चित्रकात्*

2.778

एतत् संभृत्य संभारं प्रक्षिप्यघृतभाजने । मासम् एतत् स्थितं वान्ये प्राश्नीयात् तु यथाबलम्*

2.779

11 पलं वा द्विपलं वाथ लिह्यात् कल्यम् अभुक्तवान्* । शतं जीवति मेधावी बलीपलितवर्जितः

2.780

न चात्र नियमः कश्चित् स्नानभोजनमैथुने
इइ. fओल्. 24: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 धन्यं य शस्यम् आयुष्यं कल्याणं मंगलं परम्*

2.782

विश्वामित्रेण चाभाष्टम् ऋषिभिश् चाभिपूजितम्* ॥ 781अ ॥ {x} आश्विनरसायनम्* ऋ
2 हेमन्ते ऽथाश्वगन्धां नियतम् अथ तिलान् कृष्णकान् भक्षयीत संमिश्राः शर्करायाः सततम् इह पयः पश्चाद् अनुपिबेत्* । एतच् चैवे श्व रेण
3 स्वयम् इह विहितं विष्णोर् बलकरं यत् पीत्वा द्वादशाहं भवति हि पुरुषो वृद्धो ऽपि तरुणः

2.783

बृहत्करणं {ओ} अश्वगन्धां पयस्याञ् च
4 संसृज्य पयसा पिबेत्* । मासम् एकं प्रयुंजानः सुकृशः स्थूलतां प्रजेत्*

2.784

{ओ} अथ कृशस्य बृंहणं वक्ष्यामः निर्मुसलचक्रहलशब्दाभिहतायां भूमौ जाताम् अ श्व गन्धां
5 समूलपत्रपुष्पां सूक्ष्मचूर्णानि कुर्यात्* । ततः सर्पिषा विडालपदकम् आह्र्त्याहनि लेहयेत् पयश् चानुपिबेत् जीर्णान्ते पयसा भोजनम् अश्नीयात्* ॥
6 एवम् एकविंशतिरात्रं बलवान् बृहच्छरीरश् च भवत्य् आह बृहस्पतिर् इति

2.785

{ओ} बार्हस्पत्यं बृहत्करणं {x} कोलकुलत्थयवमूलकानां निर्यूहम् एषा घृततैलमिश्रम्* ।
7 दध्ना युतं तण्डुलसैन्धवाभ्यां जयेज् ज्वरं कोष्ठगतं च वायुम्*

2.786

सनागरं पिप्पलिचव्यचित्रकं सपिप्पलीमूलम् अथापि तण्डुलान्* । यवागुर् एषा लघुशूलनाशनी
8 प्रदीपनी दीपयते च पावकम्*

2.787

{x} मध्यं कपित्थस्य सबिल्वमध्यं चांगेर्य् अथो दाडिमतक्रसिद्धा । यवाग्व् इयं ग्राहणी पाचनीया वातामये स्यात् तु सपंचमूला {ओ}

2.788

स्यात् साल प र्णी
9 ह्य् अथ पृश्निपर्णी बला तथा बिल्वफलस्य मध्यम्* । सदाडिमा तण्डुलसंप्रयुक्ता कफे ऽतिसारे कफपित्तजे तु

2.789

ह्रीवेरधान्युत्पलनागरेषु छागे पयस्यांभसि पृश्निपर्ण्याः ।
10 सतण्डुलां तां विपचेद् विधिज्ञो रक्तातिसारेषु हितां यवागुम्*

2.790

आमे तु सांब्लां सह नागरेण पेयां भिषक् सातिविषाञ् च दद्यात्* ॥ सकण्टकारी तु भवेच् छ्वदंष्ट्रा सफाणिता वस्ति रु जासु
11 पेया

2.791

विडंग्य् अथो पिप्पलिमूलशिग्रुं सुवर्चिकां मोचरसं च तद्वत्* । स्यात् तक्रयुक्ता तु हिता यवागू कोष्ठाश्रयान् हन्ति क्रिमीन् नरस्य

2.792

मृद्वीकथो णे यकशा रिवा
व्1 च लाजाश् च सिद्धा सह पिप्पलीभिः । पेया सुशीता मधुसंप्रयुक्ता तृष्णां निहन्या त्
2 ^ ^ _ प्रवृद्धाम्*

2.793

ससोमराजिस् तु हिता यवागूं वदन्ति रोगेषु विषान्वयेषु ॥ बराहमेदःक्वथिते तु सिद्धा स्याद् बृंहणीया तु नृणां यवागू

2.794

यवैर् यवागू तु स दाडिमांब्ला
3 सत्र् यू ष णा हिंगुनि चेद् विपक्वा । घृते सतैले लवणे च युक्ताजीर्णप्रतिश्यायहिता कफे च

2.795

गवेधुकानां परितापितानां स्यात् कर्शनीया मधुसंप्रयुक्ता ॥ सर्पिष्मती सैन्धव सं प्रयुक्ता
4 तिलैर् युता स्नेहयुता यवागू

2.796

{ओ} कुशालपर्ण्याः क्वथिते कषाये श्यामाकपेया तु विरूक्षणीया । हिक्कासु कासेषु तथैव श्वासे हिता यवागू दशमूलसिद्धा

2.797

5 रुजासु पक्वाशयसंभवासु हिता प्रसन्ना यमके विपक्वा ॥ मांसैश् च माषैश् च तिलैः सशाकैः सिद्धा भवेद् वर्चनिरस्यनी तु

2.798

जंब्वाम्र-म्-अस्थीककपित्थबिल्वैः संग्राहणीया
6 तु भवेद् यवागू ॥ क्षारं च हिंगून्य् अथ चित्रकं च वृक्षांब्लसिद्धान्य् अथ भेदनीया

2.799

वातानुलोमं कुरुते यवागू सपिप्पलीमूलभया सबिल्वैः ॥ तक्रेण युक्ता तु हिता यवा गू
7 तक्रानुपाना घृतव्यापदेषु

2.800

व्यापन्नतैलस्य हिता यवागू उदश्विपिण्याकयुता सक्षौद्रा ॥ सपिप्पलीकामलकैर् विपक्वा कण्ठ्या यवागूर् यमकोपसिद्धा

2.801

दध्ना तु
8 पक्वा तु र्-उपोदका स्यात् सतण्डुला स्यान् मदनाशनी तु ॥ गोधास्व् अपामार्गरसेन चैव सिद्धा यवागू तु भवेत् क्षुतघ्नी

2.802

सपंचमूला घृततैलमिश्र सदाडिमा
9 वातहरा यवागू । श्लेष्मामयघ्नी तु पुराणधान्या ॥ सपद्मनीलोत्पलशर्करा स्यात् सिद्धां पिबेत् पित्तहरा यवागू

2.803

{ओ} अग्निर् मे माध्यगाद् देहाद् वायुः प्राणान् द धा तु
10 मे । इन्द्रो मे बलम् आदध्याच् छिवं चापो दिशन्तु मे

2.804

इत्य् एनं मन्त्रम् आर्षं वै भुक्त्वा गत्वा तथा स्त्रियः । जपमानः स्पृशेद् आपस् तथास्यायुर् न हीयते

2.805

भेली यवागू ऋ
11 अम् ब् अष् ट् अकी सकुटजाफलशृंगवेरम् आम्रास्थिकट्फलजंबूसारम्* । स्याद् धातकी सहिरिवेरशिलोद्भिदे च वारिष्ठमुस्तम् अपि चोत्पलकेसरं
12 स्यात्*

2.806

इइ. fओल्. 25: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 एतानि तुल्यधरणानि तुलाधृतानि बध्वापि मूटकम् अथापि न र् तके ऽस्मिन् । प्रक्षाल्य स् इ द्ध _ छि ^ _ प्र्. ^ _ यवागुम् अं श ^ _ ^ ^ ^ _ ^ ^ _ ^ _ x

2.807

^ ^ ^ ^ ^ ^ _ ^
2 मूलकानां दधिघृततैल तथैव तण्डुलानाम्* । परिमितम् अपि चेत् पिबेद् यवागूं शमय्ति कोष्ठगताञ् चरांश् च वाय् ऊन्*

2.808

अजात्यवा कुंचिकशृंगवेरं सचित्रकं कार वी _ ^
3 भागम्* । घृतेन भृष्टा लवणांशयुक्ता कल्याणिका नाम यवागुर् अग्र्या

2.809

हतां तु दीप्तां ग्रहणीं करोति शमेति पित्तं कफमारुतौ च । अर्शांसि वा र् त् ई कु रु ते
4 प्लिहं च निहन्ति गुल्मांश् च हलीमकं च

2.810

शतपुष्पां षडीं बिल्वं पुष्करं चित्रकं वचाम्* । विडं सौवर्चलं चैव शृंगवेरं सपि प्प लीम्*

2.811

5 पलांशकं च लवणं दाडिमं तुंबुरूणि च । कुस्तुंबुरुम् अजाजीञ् च समभागानि कारयेत्*

2.812

तण्डुलान् यमके भृष्टान् यवागूं साध ये द्
6 भिषक्* । योनिशूलम् उदावर्तं मूत्रकृच्छ्रं च साधयेत्*

2.813

यावन्तो वातिका रोगाः सर्वान् एतान् नियच्छति । एषा यवागु र्
7 आख्याता अश्विना भिषजां वराव् इति

2.814

आश्विनीयं यवागूत्रयम्* {x} यवागूकल्पः {x} इक्षुरसानि विदार्यामलकघृतपयोमाषमांसमधुनां
8 समधुकानाम्* । प्रस्थाः पृथग् विधेया रसस् तु मांससमं तुलितं च

2.815

मदुकपलान्य् अपि पंच प्रस्थो माषस्य लुचितस्य । एतत् सरास्वतिघृतं राजर्षेः पुत्रका म स्य

2.816

9 आमलकरसप्रस्थः प्रस्थ इक्षुरसस्य च । प्रस्थम् आजस्य दुग्धस्य पयसः प्रस्थम् एव च

2.817

विदारीणां रसप्रस्थं घृतप्रस्थं च साधयेत्* । शीते दद्यान् मधु प्र स्थं
10 पंचविंशच् च शर्करा

2.818

मरिचं पिप्पलीञ् चैव कुडवौ धौतचूर्णितौ । जीवणीयं च बल्यं च वृष्यं चैवैतद् उत्तमम्*

2.820

घृतं शटावरीगर्भं क्षी रे दशगुणे पचेत्* ।
11 शर्करापिपल्लीक्षौद्रं युक्तं तद् वृष्यम् उत्तमम्* ॥ 819 {ओ} ॥ रसं गोक्षुरकात् सर्पिः द्वे च दुग्धे गवाजयोः । प्रसृतं मधुसंयुक्तं योगो विंशतिवेगिकः

2.821

{ओ} विदारी
12 चात्मगुप्ता च तथामलकम् एव च । यवाश सह _ _ x
व्1 पेष्टव्याः पयस् आ सह

2.822

x x x त द्घृते भृष्ट् अं श् ई त् अं कृत्वा मधूक्षितम्* । भक्षय् इ त्वा नरः क्ष् ईणः पुन र् वृषतां व्रजेत्*

2.823

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _ ।
2 सपंचशर्करं चूर्णं तथैव मधुसर्पिषी

2.824

अतो ऽक्षमात्रां प्राश्नीयात् पुमान् यस्यांगनाशनम्* । अनंब्लकटुकाहारो निहीनं वर्जयेद् ऋतम्*

2.825

जलाढके ऽत्मगुप्तायाः
3 पंचमूलपलानि तु । क्वाथे तस्मिन् पयो ऽध्यर्धं कृत्वा चूर्णानि दापयेत्*

2.826

शर्कराया भवेत् प्रस्थः प्रस्थ स्यान् मधुसर्पिषोः । गोधूमचूर्णैर् बद्ध्नीयान् मोदकं पलसंमितम्*

2.827

4 अत एकं नरः प्राश्य षष्टिं गच्छति मैथुनम्* । पुरुषः कामिनीकान्तः परमं वृष्यम् उच्यते

2.828

रसेन चटकानां च निश्चित्रान् निर्मलांस् तिलान्* । भावितान् यावतः प्राशेत् ताव द्
5 गच्छति मैथुनम्*

2.829

क्षीरपक्वास् तु गो धू माः स्वयंगुप्ताफलानि च । शीतं मधुघृताक्तं च प्राश्य गृष्ट्या पयः पिबेत्*

2.830

प्रयोगाद् अस्य गच्छेत वृषत्वं पक्षम् अक्षतः ॥ श्वदंष्ट्रा क्वा थदुग्धाभ्यां
6 धौतान् माषान् विपाचयेत्*

2.831

बिल्वमात्रं ततः पिण्डं भक्षयेन् मधुसर्पिषा । ततश् चानुपिबेत् सायं शर्करासहितं पयः

2.832

एकाह्ना गन्तुम् इच्छे द्
7 यः पुरुषः प्रमदाशतम्* ॥ विदारी पयशा भृष्टा सर्पिषा मधुना सह

2.833

प्राश्य शीतं यथाकामं षष्टिं गच्छति मैथुनम्* ॥ विदारीणां भवेच् चूर्णं त द्र सेनैव
8 भावितम्*

2.834

मधुसर्पिः समायुक्तं प्राश्य स्याद् दशवेगिकः ॥ तथामलकचूर्णानि भावितानि तु तद्रसे

2.835

घृतमा क्षी कसंयुक्तं
9 प्राश्य स्याच् छतवेगिकः ॥ तथाश्वगन्धामूलानि शुंगानि च फलानि च

2.836

दिवा क्षीरेण पीतानि रात्रिं कुर्वन्ति विंशिकाम्* ॥
10 अध्यण्डा चटकाः सर्पिः स्वयंगुप्ताफलानि च

2.837

पादलेपः प्रयोक्तव्यो वृषो यावन् न गां स्पृशेत्* ॥ निष्पत्रं चटकं कृत्वा डेम्बु का भिर्
11 दशापयेत्*

2.838

घृतं तेन विपक्वं तु पादलेपः प्रशस्यते ॥ विदारीमाषचूर्णानि तथा लोहितशालयः

2.839

बराहमेदःसंयुक्तं चटकाण्डरसे न च ।
12 युक्त्या च लवणं देयं घृते शष्क् उ लिकां पचेत्*

2.840

ततः पाणित ल ं प् र् आश्य ग च्छ् एत प्रमदाश तम्* ॥
इइ. fओल्. 26: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 x x x x ^ _ _ .ध्. x x त मधुस र् प् इ षा

2.841

दुग्धानुप् आ न् ए ग्रीष्मे च दश ग च् छ् एत मैथ् उ नम्* ॥ x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ ^ _

2.842

x x x ^ _ _ x
2 विसग्रन्थिरसाष्टमः । आजेन पयसा पिष्ट्वा घृते शष्कुलिकां पचेत्*

2.843

अंगुष्ठपर्वमात्रेण वेगार्ध x ^ .ऊ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _ _ ^

2.844

3 अनुपीत्वा सुरामण्डं नरस् तेन वृषायति ॥ त् ऋ प् त् अः कुक्कुटमांसानां गत्वा यो ऽनुपिबेत् पयः

2.845

न तस्य लिंगश् ऐ थ् इ ल्य ं न च शुक्र क् षय् ओ भवेत्* ॥
4 यो माषयूष्णा भुक्त्वा तु घृताढ्यं षष्टिकोदनम्*

2.846

पयः पिबेत रात्रिं यः कृत्स्नां जागर्ति वेगवान्* ॥ शर्करामधुदुग्धं च घृतं त्रि क टुकं
5 सरः

2.848

श्रितम् एकध्यम् एतद् वै पिबेद् इन्द्रप्रियं पयः ॥ 847अ ॥ {ओ} औशनसो योगः इन्द्रप्रियः {ओ} नावनीतके सिद्धसंकर्षे नानाचार्यमते
6 वृषयोगाः समाप्ताः {x} शंखस्य भागाश् चत्वारस् ततो ऽर्धेन मनःशिला । मनःशिलार्धे मरिचं मरिचार्धे च सैन्धवम्*

2.849

एषा वैदेहि का
7 वर्तिर् वर्ध त्ती नाशयेद् गदान्* । आलूनं पटलं का च ं मलं लोहितराजिताम्*

2.850

शंखं पीषेद् गवां क्षीरे अजक्षीरे मनःशिलाम्* । अवीक्षीरे च मरिचं मानुषे ण
8 च सैन्धवम्*

2.851

एकमरिचा द्व् इ कतका त्रिशर्करा चतु समुद्रफेणयुता । पुष्पांजनपंचयुता वर्तिः सर्वाक्षिरोगेषु

2.852

शर्करागैरिकक्षौद्रं पुष्पाञ्जनम् अथापि च । एषा रस क्रि य
9 मुख्या सर्वनेत्ररुजापहा

2.853

दध्ना लवणमिश्रेण मृद्नीयात् पात्रम् आयसम्* । शूलार्त्तम् अञ्जयेन् नेत्रम् आशु स्वस्थं भविष्यति

2.854

सैन्धवं बृहती ताम्रं कटुकां शंख पि पल्लीम्* ।
10 शुष्काक्षिरोगं शुक्लं च हन्ति पैल्यं च कोकिला

2.855

पिप्पलीभिर् हरिद्राभिर् मृद्नीयाद् दर्पणं मुहुः । शूलार्त्तम् अंजयेन् नेत्रम् आशु स्वस्थं भविष्यति

2.856

चीडायाः
11 अ न् एहवत् काष्ठं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्* । तच् चूर्णं वस्तमूत्रेण त्रिरात्रं परिभावयेत्*

2.858

एतच् चूर्णांजनं श्रेष्ठं पैल्यक्रिमिविनाशनम्* ॥ 857अ ॥ कुङ्कुमरसेन तिमिरं निहन्ति
12 शुष्काक्षिरोगम् उदकेन । आसन्नानि च मधुना सद्योत्पतितानि पयसा च

2.859

व्1 x x x x ^ _ _ x तिमिरस्य च नाशनम्* ॥ कृष्णसर्पस्य मेदः स्याद् धात्रीफलरसस् तथा

2.860

एताभ्यां क्षौद्रयुक्ताभ्या ं त्र्यहाद् अन्धः प्रपश्यति ॥ उशीरं तगर ं च् ऐ व सैन्धवं
2 परिपेलवम्*

2.861

त्वचं च गैरिकं चैव पिष्टानि स्युर् विडालकम्* ॥ मनोह्वा सह तैलेन छागक्षीरेण चांजनं

2.862

गैरिकं वस्तमूत्रेण वृषमूत्रेण पिप्पलीम्* । सम भा गानि
3 पिष्टानि ततो वर्तिं प्रकल्पयेत्*

2.863

एषा पिल्लेषु योक्तव्या यस्य चास्रु न तिष्ठति ॥ मनःशिलाम् अंजनं च श्वेतानि मरिचानि च

2.864

सर्वाण्य् एकप्रमाणानि चूर्णं
4 तिमिरनाशनम्* ॥ त्रिफलं सहरिद्रां च समांशान् सलिले पचेत्*

2.865

सारसे क्षीरसंसृष्टे ससेको वेदनापहः ॥ इमं योगोत्तमं सिद्धं प्रयुंजीन् मतिमान् भिषक्*

2.866

5 सर्वेषु नेत्ररोगेषु शूलवत्सु विशेषतः ॥ पुनर्नवायाः पत्राणि बृहतीं कण्टकारिकाम्*

2.867

श्वदंष्ट्रां वर्धमानं च क्षीरेणाजेन क्वाथयेत्* । एतद् आश्च्योत नं
6 श्रेष्ठं पयोमधुसुखोदकैः

2.868

तांरपात्रं घृताभ्यक्तं छागशृंगेन धूपितम्* । नारीक्षीरेण मृदितं शूलघ्नं परिषेचनम्*

2.869

प्रपौण्डरीकं मधुकं
7 शैलेयं क्षौद्रम् एव च । यथावज् जर्जरीकृत्वा बध्नीयान् नर्तके शुचौ

2.870

जलेन बहुशः सिक्तं पीडितं च मुहुर् मुहुः । आश्च्योतनम् उदारं स्यान् नेत्र यो र्
8 भृशशूलयोः

2.871

द्वयोर् बृहत्योर् मूलत्वक् पिप्पली विश्वभेषजम्* । सैन्धवं ताम्रसंयुक्तं क्षीरेण सह पीषयेत्*

2.872

श्लक्ष्णपिष्टा न्
9 तु तां कृत्वा लेपयेत् ताम्रभाजनम्* । सप्तरात्रम् अथाष्टाहं पिष्ट्वा पिष्ट्वा प्रलेपयेत्*

2.873

अंजनीत ततश् चक्षुर्वेदनार्त्तनि व र् हणम्* ।
10 श्वयथुं ताम्रराजिं च प्रसह्य विनिवर्तयेत्*

2.874

आलूनं पटलं काचं तिमिरं चापकर्षति ॥ रसाञ्जनस्य ध _ ^ मन ःशिला ^ _ ^ _

2.875

x x x x x^ _ _ x
11 कुशमूलं च दापयेत्* । क्षौद्रयुक्तं भवेद् एतत् स्रावकण्डूविनाशनम्*

2.876

आलूनं तिमिरं चैव सर्व् आक्षिरोगनाशनम्* ॥ x x x x x^ _ _ x
इइ. fओल्. 27: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 x x x x x च षोडश

2.877

मधुयष्टिका शर्करा च वर्तिः सद्योत्थिते ऽक्षिणि ॥ सौवर्चलं हरिद्रे द्वे त्रिफला कटुकत्रिकम्*

2.879

मधुकेन समायुक्त ं श्रेष्ठ ं तिमिरनाशनम्* ॥ 878अ ॥ जात् ई शं खमनः शि ला
2 समधुका फेनं समुद्रात् तथा मंजिष्ठा मरिचांजनं समधृतं प्राचीनिका पिप्पली । दद्याच् चैव समांशिका द्विगुणितं यत् तच् छुभं गैरिकं सर्वव्याधिव् इ ना शनी
3 हिततमा वर्तिः स्मृताक्ष्यामयेति

2.880

{ओ} प्राचीनिका पाठा {ओ} प्रपौण्डरीकं मधुकं शर्करा समनःशिला । शंखं पिप्पलीवीजानि रसांजनम् अथाञ्जनम्*

2.881

रीतीपुष्पं फलं चैव
4 कतकस्य ससैन्धवन्* । समुद्रफेनं मरिचं समभागानि माक्षिकम्*

2.882

छायासु शुष्का गुडिकाः सुनिगुप्ता निधापयेत्* । पिल्लानां रोमजननी वर्तिः सर्वाक्षिरोगिणाम्*

2.883

स्रोतो
5 ऽञ्जनस्य भागो भागश् च भवेत् समुद्रफेनस्य । श्वेतमरिचस्य भागो भागो ऽप्य् अथ पिप्पलीनां च

2.885

लवणाक्षभागयुक्तं निमिना परमार्चितं हितम् उदारम्* ।
6 तिमिरापहं सुसुक्ष्मं चूर्णं स्याद् आर्यजनयोग्यम्* । {ओ} गैरिकं शार्करा चैव पुष्पांजनम् अथापि च । मधुना संप्रयुक्तैषा नेत्रामय र सक्रिया

2.886

7 अभयायास् त्रयो भागा भागः स्याद् विश्वभेषजात्* । वर्तिर् अप्सु-म्-इयं पिष्टा सर्वनेत्रामये हिता

2.887

8 सितमरिचसमुद्रफेनं सिताशर्करां शंखनाभी रजस् ताम्रजः कतकफलम् अयोरजो गर्मुडीमूलम् एलां तथा सैन्धवम्* ।
9 अ पि च कटुकरोहिणी पिप्पलीनां कणाः पिष्य वर्त्य् अंभसा कारयेत् तिमिरपटलकण्डुकाचापहा रात्रि-म्-अन्धापहा वर्तिर् एषा शिवा

2.888

10 अगु रुं चन्दनं पत्रं कुङ्कुमं च सकेसरम्* । बृहती श्वेतमरिचं भद्रमुस्ताम् अथोत्पलम्*

2.889

एतानि समभागानि नारीक्षीरेण पीषयेत्* । नारी क्षी रस्याल् आभे
11 तु छागीक्षीरेण पीषयेत्*

2.890

कण्डूतिमिरम् आस्रावं तथा लोहितराजयः । नक्त-म्-अन्धं तथैवान्यान् नेत्ररोगान् नियच् छ् अति

2.891

व्1 x x x कर व् ई रक ं तिलतैलेन पाचयेत्* । नास्याभ्यंजनयोगो ऽय ं सिद्धः पलितनाशनः

2.892

प्र पौ ण्ड् अरीक _ _ x x x x x x^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x x x x x x^ _ ^ _

2.893

x x
2 x x ^ प् इ ष्टो ऽयं लेपः पलितनाशनः ॥ रोचना काचमाची च शतपुष्पा तिलास् तथा

2.894

अनेन म्रक्षिताः केशा भवन्त्य् अंजनसन्निभाः ॥ नीलीका सै न्ध वं
3 च् ऐ व जलपिष्टा च पिप्पली

2.895

अनेन म्रक्षिताः केशा भवन्त्य् अंजनसन्निभाः ॥ अभयामलकाभ्यां च पूर्वं प्रक्षालयेच् छिरः

2.896

अलं बु सं
4 च संगृह्य पीषेन् नीलिकया सह । तेनोष्णेन शिरो लिंपेत् पलितं न भविष्यति

2.897

तुत्थमुस्तं सकासीसं कुर्मपित्तम् अयो र जः ।
5 दन्ती च सहदेवा च भागो भृंगरजस्य च

2.898

विभीतकानां तैलेन सिद्धं पलितनाशनम्* । अभ्यंगं सततं कुर्यात्*
6 पलितं न भविष्यति

2.899

भृंगरजरसप्रस्थं तद्वत् पयसः पलं च मधुकस्य । तैलकुडवे विपक्वं कुर्यात्*
7 कृष्णाम् अपि बलाकाम्*

2.900

नाशयति बलीपलितं द्वादश वर्षाणि सप्तरात्रेण । मासेन च वर्षशतं नस्तःकर्म प्र योगेन

2.901

8 रामतरुण्या द्वे मूलपले पलं च मधुकस्य । शाबरकस्यार्धपलं दश च पलान् अक्षतैलस्य

2.902

आदित्येन विपक्वं पा त्रे
9 कार्ष्णायसे दशाहानि । कुर्यान् नस्तःकर्म भ्रमरसवर्णानि पलितानि

2.903

आमलकरसप्रस्थः सर्पिःप्रस्थः पलं च मधुकस्य । संभृत्य सर्वम् एतद् वैद्यो मृद्व ग्नि ना
10 विपचेत्*

2.904

अन्धम् अनन्धं कुर्यात् पलितम् अपलितं तथैव दृढदत्तम्* । एतन् नस्तःकरणं गताम् अपि निवर्तयति दृष्टिं

2.905

त्रिफलां च समां कुर्यान् नीलीं नीलोत्पलानि च ।
11 अक्षमात्रान् पृथग् भागान् फलं पिण्डारकस्य च

2.906

अंजनं पिप्पलीमूलं पत्रं सहचरस्य च । जंबूकषायः कर्तव्यः जंब् ऊ म् ऊ लाच् च मृ त्त् इ काम्*

2.907

इइ. fओल्. 28: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 ककुभस्य फलं कुर्याद् द्वौ तैलकुडवौ तथा । एतद् वैभीतक् ए तैले शनैर् मृद्वग्निना पचेत्*

2.908

म x x x सराहा नि नस्तःक र् म स माच रेत्* । ततः ष् ओ डशमे ह्य् अह्नि निश्वेतः
2 कृष्णमूर्धजः

2.909

सुवक्त्रनयनः श्रीमान् भवेन् नीलशिरोरुहः । इत्य् उवाचेह भगवान् अगस्त्यो वदतां वरः

2.910

त्रिफला सहचरकुसुमं जंबूकार्ष्मर्यककुभकुसुमं च । चूतफल स्य
3 च मध्यं तथैव पिण्डारकफलं च

2.911

कासीसम् असनकुसुमं नीली नीलोत्पलं विसग्रन्थी । अंजनम् अञ्जनवर्णश् च कर्दमो लोहचूर्णं च

2.912

द्वे कण्टकारिके द्वे च शारिवे दप ये च्
4 च मदयन्तीम्* । भृंगरजरसं चाथो तथैव वैभीतकं तैलम्*

2.913

असनकषायालुडितं पात्रे कार्ष्णायसे दशाहानि । स्थितम् एतद् अनभिदग्धं संयङ् मृद्वग्निना विप चे त्*

2.914

5 मुद्गेष्व् अथ माषेषु च सुक्तं संस्थाप्यम् अर्धम् आदाप्य । पूर्णे ततो ऽर्धमासे कृतरक्षं तत् प्रयोक्तव्यम्*

2.915

त्रिफलाभावितकायः कृसराशी शुक्तिम् अस्य तैलस्य । एकान्तरं
6 सुनियतः सुनिवाते नस्ततो दद्यात्*

2.916

तैलप्रस्थं त्व् एतद् यः सम्यङ् नामयेत नासिकया । उपयुक्ते श्वेतशिरा स कृष्णकेशः पुनर् भवति

2.917

{x} केशरागाः {x}
7 अथातो हरीतकीकल्पं व्याख्यास्यामः सुखोपविष्टं ब्रह्माणम् अश्विनौ वाक्यम् ऊचतुः । कुतो हरीतकी जाताकतियोनिश् च कीर्त्यते

2.918

रसाश् च कति संख्याताः कति
8 चोपरसाः स्मृताः । कति नामानि वर्णा वा नाम्नि नाम्नि च लक्षणम्*

2.919

कांश् च रोगाञ् च्छमयते वर्णरूपाणि कानि च । केन द्रव्येन संयुक्ता कान् रोगान् संनियच्छति

2.920

9 ए तं प्रश्नं यथापृष्टं भगवन् वक्तुम् अर्हसि । अश्विनोर् वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनम् अब्रवीत्*

2.921

भवद्भ्यां यद् इदं पृष्टम् अस्य व्याकरणं पृथक्* । प्रवक्ष्याम्य् अनुपूर्वेण बुद्धिरूपकरं
10 ^ _

2.922

पपात बिन्दुर् मेदिन्यां शक्रस्य पिबतो ऽमृतम्* । औषधीनां ततः श्रेष्ठा प्रादुर्भूता हरीतकी

2.923

विजया त्रिवृता चैव रोहिणी पूतनामृता ।
व्1 जीवन्त्य् अ भय चैव सप्तयोनिर् हरीतकी

2.924

अलाबुवृत्ता विजया या वृत्ता सा तु रोहिणी । पूतनास्थिमयी सूक्ष्मा स्थूलमांसफलामृता

2.925

सुवर्णवर्णा जीवन्ती पंचाश्री त्रिवृत्ता
2 तथा । अभया कालिका लोके निर्दिष्टा ब्रह्मणा पुरा

2.926

एतासां संप्रवक्ष्यामि रसवीर्यं समासतः । हरीतकीं पंचरसाम् उष्णाम् अलवणां शिवाम्*

2.927

गुणो लवणवर्जो यः
3 ह रीतक्या निरत्ययः । निर्हरन्ति मलं यस्माद् आरोग्यायुष्यसंमताः

2.928

शिवा क्षिप्रसमुत्था च सूपचारा सदाभया । सुखा पुष्टिकरी चैव दरिद्राणां चिकित्स ति

2.929

तथैव सुकुमाराणाम्*
4 प्र् आ यक्लेशाश् च ये नराः । अभया हि नृणां धन्या चिकित्सार्थे सदा हिता

2.930

ससैन्धवां तु यः खादेद् अभयां समहौषधाम्* । व्यत्यासेन च पिप्पल्यो न व्याधिर् वि ष हेत
5 तम्*

2.931

गुडमिश्रद्वितीयां तु द्वे द्वे खादेत _ x .ई । सहस्रं स समाः प्राप्य नरः सर्वामयाञ् जयेत्*

2.932

अभयां सह मुद्गैर् वा भुंजानो लघुभोजनम्* । संवत्स र शतं
6 जीवेत् प्रणुद्य विविधान् गदौ

2.933

अरोगो बलसंपन्नो बलीपलितवर्जितः । ओजस्करी शरीरे च भवेन् नित्यं निषेविता

2.934

अभयाञ् च हरिद्राञ् च
7 पिप्पल्यः सैन्धवन् तथा । कुष्ठं चेति समायुक्तं गोमूत्रेण विरेचनम्*

2.935

गुडं द्राक्षारसं क्षौद्रं तथैव च हरीतकी । एतत् काङ्कायनप्रोक्तं पैत्तिकानां विरेचनम्*

2.936

8 पिप्पल्यः सैन्धवं चैव बिडंगानि हरीतकी । एतद् गोमूत्रसंयुक्तं सहरिद्रं विरेचनं

2.937

हरीतकीं समगुडां मधुना सह संयुक्ताम्* । युक्तो वैरेचनो योगः सिद्धं स्याच् च
9 रसायनम्*

2.939

सर्वरोगान् निहन्त्य् एषा पूर्वोक्ता हि हरीतकी । व्याख्यातं तत् समासेन विस्तरेणापि मे शृणु 938 ॥ विषमं च सुराणाञ् च विषं हन्याद् धरीतकी । पावकं वर्धयत्य् एषा गुल्मं
10 चाशु नियच्छति

2.940

हरीतकीप्रयोगस् तु जठरान्य् अपि नाशयेत्* । आयुष्या साधयत्य् एषा कफद्वाराणि शोषिणाम्*

2.941

कासं श्वासं च हिक्कां च तमो मूर्च्छां प्रतानकम्* । अभयां नाति व र्तते
11 चमूम् ऐन्द्रीम् इवासुराः

2.942

कामलां चैव कुष्ठाञ् च नाशयेत हरीतकी । अर्शसां शमनी चैव सर्वमेहविनाशनी

2.943

इइ. fओल्. 29: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 हरीतकीप्रयोगाच् च श्वयथुः प्रविदीर्यते । उद्धता मरुतेनैव तोयमु x प्रवा हिकाः

2.944

श्लेष्मपित्तरक्तपित्ते पाण्डुरोगं हलीमकम्* । अभय प् र् अ ^ _ _ x x x x व्याध य स्
2 तथा

2.945

श्लेष्मप्रसेकं वैवर्ण्यं स्वरभेदम् अरोचकम्* । हृद्रोगं चैव मूर्च्छाञ् च हन्याद् ध्य् एषा हरीतकी

2.946

यथा वैश्वानरो युक्तो बलवान् वायुना भवेत्* । वीर्यसमा प न्ना
3 गुडेन स्याद् धरीतकी

2.947

तत्र श्लोकः ॥ यथाकथंचिद् गुडमिश्रितैषा पीता भिषग् वाप्य् अथवापि लीढा । दुरासदांश् चैव चिरस्थितांश् च गदान् नराणाम् अगदान्करोति

2.948

न सो ऽस्ति रो गो
4 भुवि मानवानां हरीतकीयं न जयेत् प्रसह्य । यशस्विनीन् ताम् अमृतप्रसूतां प्रयोजयेत् सर्वत एव धीरः

2.949

हितं हयानां लवणं प्रशस्तं जलं गजानां ज्वलनं ग वा ञ् व ।
5 हरीतकी श्रेष्ठतमा नराणां चिकित्स ते पङ्कजयोनिर् आह इति {ओ}

2.950

हरीतकीकल्पः आश्विनः {x} अथातः शिलाजतुकल्पं व्याख्यास्यामः । नात्युष्णश् च कषा य श्
6 च कटुः पाके शिलाजतुः । नात्युष्णशीतो धातुभ्यश् चतुर्भ्यस् तस्य निर्दिशेत्*।संभवः

2.951

हेमा ताराः स रजता ततः कृष्णायसाद् अपि । रसायनं स विधिभिः स वृष्यः
7 स च रोगनुत्*

2.952

वातपित्तकफघ्नस् तु निर्यूहै ः स सुभावितः । वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैर् एकैकशो ऽपि वा

2.953

प्रक्षिप्तोद्धतम् आधानं ततस् तं प्रक्षिपेद् रसे । उष्णे सप्ता ह म्
8 एतेन विधिना तस्य भावना

2.954

पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश् चूर्णीकृतैस् सह । स पीतः पयसा दद्याद् दीर्घम् आयुः सुखान्वितम्*

2.955

जरानुव्याधिशमनो देहदार्ढ्यकरः
9 प रम्* । मेधास्मृतिकरो बल्यः क्षीराशी तं प्रयोजयेत्*

2.956

प्रयोगः सप्त सप्ताहं त्र्यहश् चैकश् च सप्तकः । निर्दिष्टस् त्रिविधस् तस्य परो मध्यो ऽवरस् तथा

2.957

मात्रा पलं चा र्ध प लं
10 कन्यसीञ् चार्धकार्षिकीम्* । जातिविशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्य् अतः परम्*

2.958

हेमाद्यः सूर्यसंतप्ताः स्वमलं गिरिधातवः । स्निघाभं गुरु मृत्स्नाच्छं वमन्ति
11 स शिलाजतुः

2.959

व्1 मधुरश् च सति क्तश् च जपापुष्पनिभश् च यः । विपाके कटुशीतश् च स सुवर्णस्य निस्रवः

2.960

ताम्रो वर्ह् इ णकण्ठाभस्त् ई क्ष्ण् ओष् ण् अः पच्यते कटुः । राजतः कटुकः श्वेतः शीतः स्वादुर् विपच्य ते

2.962

2 वि प् आ के कटुशीतश् च सर्वश्रेष्ठः स चायसः ॥ 961ब् ॥ गोमूत्रगन्धः सर्वेषां सर्वे युज्यन्ति कर्मणि । रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस् तु वि शिष्यते

2.963

यथाक्रमं वातपित्त श्ले ष्म प् इ त्ते
3 कफे त्रिषु । विशेषतः प्रशंसन्ति मला हेममलादयः

2.964

शिलाजतुप्रयोगेषु विधाहीनि गुरूणि च । वर्जयेत् सर्वका लं तु कुलत्थान् परिवर्जयेत्*

2.965

4 पयांसि शुक्तानि रसाः सयुषास् तोयं समूत्रं विविधाः कषायाः । आलोडनार्थं गिरिजस्य सिद्धास् ते ते प्रदेशाः प्रसमीक्ष्य कार्याः

2.966

न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः
5 शिलाजतुर् यं न जयेत् प्रसह्य । तस्मात् प्रयोगै र् व् इ ध् ऐ ः प्रयुक्तः

2.968

स्वस्थस्य चोर्जां विविधां ददाति ॥ 967अ ॥ {x} अथातश् चित्रककल्पं व्याख्यामः ॥ धान्वन्तरिं महाप्रज्ञं
6 केशवः पर्यपृच्छत । अस्त्य् औषधं किञ्चिद् एवं सर्वव्याधिनिबर्हणम्*

2.969

केशवस्य वचः श्रुत्वा धन्वन्तरिर् अभाषत । चित्रकात् सदृशं किञ्चिन् नास्त्य् औषधम् इहोच्यते

2.970

7 त्रिविधः स च विज्ञेयः कृष्णः श्वेतो ऽथ पीत कः । प्रवरावरमध्यत्वम् आनुपूर्व्या विनिर्दिशेत्*

2.971

त्वग्दोषिणां प्रमेहीनां तथैवोदरिणाम् अपि । कृष्णं हितं
8 विजानीयाच् छ्वित्रिणां च विशेषतः

2.972

ग्रहण्यर्शोविकारघ्नम् अतीसारविनाशनम्* । वयसः स्थापनं मेध्यं श्वेतपुष्पं विनिर्दिशेत्*

2.973

मेधातेजोग्निजननः कफहा पीतकः
9 स्मृतः । वातपित्तकफघ्नस् तु निर्दिशेद् अनुपूर्वशः

2.974

समादाय यथालाभं सर्वान् एवोपयोजयेत्* । कार्तिके मार्गशीर्षे वा आषाढे वाप्य् अथोद्धरेत्*

2.975

कार्ति के तू द् ध् अ रेत्
10 कृष्णं मार्गशीर्षे तु श्वेतकम्* । आषाढे पीतकं वापि सकालस् तस्य संग्रहे

2.1011

देवान् संपूज्य विधिवद् ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च । श्मशानोषरवल्मीकचैत्यं चा थ
11 विवर्जिते 976 ॥
इइ. fओल्. 30: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्; लोस्त्
इइ. fओल्. 31: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 म् उ ह् उस् तु गुडिकाम् एकां कुमाराय प्रदापयेत्* ॥ अतीसारेषु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्*

2.1012

तण्डुलोदकसंयुक्ता ं क्षौद्रेण सह दापय् ए त्* ।
2 परूषकरसैर् युक्तं शर्कराक्षौद्रसंयुताम्*

2.1013

छर्दयानस्य बालस्य गुडिकां दापयेद् भिषक्* । गुडूचिरससंयुक्तां शर्कराक्षौद्रसंयुताम्*

2.1014

अथवा पक्वलोष्ठस्य प्रसा दे न
3 प्रदापयेत्* । शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां तथा संपद्यते सुखी

2.1015

रक्तातिसारे बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । पंचवल्ककषायेण तण्डुलानां रसेन वा

2.1016

शर्करा क्षौ द्रसंयुक्तां
4 शशस्य रुधिरेण वा । ऐणेयहरिणाभ्यां वा रक्तैर् मधुमिश्रितैः

2.1017

उदावर्तेषु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* । गुडोदकेन संयुक्तां त्रिफलाया रसेन
5 वा

2.1018

आमातिसारे बालानां गुडिकां दापयेद् भिष क्* । द धिमण्डेन संयुक्तां तिन्तिडीकरसेन वा

2.1019

शर्करा चाश्मरी चैव मूत्रग्राहे प्रमेहिषि । गुडिकां दापयेद् वैद्यो
6 मधुनाथ प्रसन्नया

2.1020

आसवे न सुजातेन बालानां दापयेद् भिषक्* । सुखं भवति तेनास्य काश्यपस्य वचो यथा

2.1021

तेन कोष्ठगतो जन्तुः क्षिप्रम् एव
7 प्रमुच्यते । शिरोरोगेषु शमनं वमनं चैव शाम्यति

2.1022

क्रिमिर् गुदगतो यस्य गुडिकायाः प्रलेपयेत्* । तेनास्य सौख्यं भवति काश्यपस्य
8 व चो यथा

2.1023

अविज्ञातेषु रोगेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* । सुखोदकेन संयुक्तां सर्वरोगविनाशनीम्*

2.1024

समीक्ष्य कुशलो वैद्यः कुर्वीत विविधाः क्रियाः । बलाबल ञ्
9 च बालानाम् ऋतुं कालं समीक्ष्य च

2.1025

क्रियां पंचविधां वैद्यो धातॄणाम् उपपादयेत्* । विरेकं वमनं चैव तथैवाप्य् अनुवासनम्*

2.1026

परिकर्तिकासु बालानां गुडिकां दापयेद् भिषक्* ।
10 वराहविष्टासंयुक्तान् तथा तण्डुलधावनैः

2.1027

शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां पाययीत चिकित्सकः ।
व्1 सुखी भवति तां पीत्वा काश्यपस्य वचो यथा

2.1028

हिक्काश्वासेषु कासेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्* । म् आतुलु ंग् ए न सं युक्ता ं गन्ध सौ वर्चलेन वा

2.1029

2 जन्तुभिर् बाध्यमानस्य गुडिकां दापयेद् भिषक्* । दाडिमोदकसंयुक्तां मधुनाथ प्रसन्नया

2.1030

तथा शिरोविरेकांश् च लेहान् प्रव्यंजनानि च । भुज्य् अतां भोजनं चैषा यवागू र्
3 लघुभोजनम्*

2.1031

कामलापाण्डुरोगेषु श्वयथूनां तथैव च । युक्तां पीलुकषायेण गुडिकां दापयेद् भिषक्*

2.1032

रोहिण्यां तालुशोषे वा गलगण्डोपजिह्विके । चूर्णितां गु डि कां
4 दद्याद् दन्तमांस ं च पीडयेत्*

2.1033

सुखेन दन्ता जायन्ते श्वयथुश् चोपशाम्यति । तेनास्य रोगाः शाम्यन्ते आरोग्यं चाधिगच्छति

2.1034

दद्रुकुष्ठकिलासानां पामास्व् अथ विचर्चिके ।
5 त्वग्गतेषु च रोगेषु गुडिकां दापयेद् भिषक्*

2.1035

कंपिल्यकस्य चूर्णानि चूर्णानि गुडिकाय च । पिष्ट्वा सर्षपतैलेन तेनैनम् अनुलेपयेत्*

2.1036

गोमूत्रे ण
6 सुखोष्णेन खादिरेण रसेन वा । सेच्यो निम्बकषायेण तेन संपद्यते सुखी

2.1037

छाया वा पूतना वापि यस्य वाप्य् उपरिग्रहः । वस्तमूत्रेण संयोज्य गुडि कां
7 तस्य दापयेत्*

2.1038

अथवा कल्कपिष्टायां गुडिकायां प्रलेपयेत्* । तथा सर्वग्रहास् तस्य प्रशाम्यन्ति सुदारुणाः

2.1039

पार्श्वशूलेषु बालानां
8 गुडिकां दापयेद् भिषक्* । कुलत्थरससंयुक्तां युक्तां मांसरसेन वा

2.1040

धात्र्याः शुद्धशरीरायाः दोषाः शाम्यन्ति दारुणाः । बलं वर्णं च बालानां क्षिप्रं समुपजायते

2.1041

ऋ
9 काश्यपीया गुडिका ॥ {x} अथ वित्रसते बालो रोदते ऽभीक्ष्णम् एव वा । त्रिफलां सह पिप्पल्यो लेहयेन् मधुसर्पिषा

2.1042

मण्डलानि विवर्णानि गात्रे लक्ष्यन्ति यस्य तु
10 द शमूलैः सुपिष्टैस् तं घृतमिश्रैः प्रलेपयेत्*

2.1043

कल्कैः पुनर्नवायाश् च तथैव मधुकस्य च । सुखोदकेन सेकांश् च सततं तस्य कारयेत्*

2.1044

रोदतो यदि बालस्य
11 कासः श्वासो ऽपि वा भवेत्* । अन्तर्दशाहजातस्य यूषं कर्कटकस्य च

2.1045

लवणं पिप्पलीयुक्तं तथा संबूकशुक्तिका ।
इइ. fओल्. 32: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 बालयुषे सुसिद्धं वा तस्मै बालाय दापयेत्*

2.1046

ज्वरितस्याथ बालस्य मातुः क्ष् ई र ं विशोधय् ए त्* । x x x x ^ _ स् य च
2 कषायम् उपकल्पयेत्*

2.1047

उशीरं भद्रमुस्ताञ् च त्रायमाणाम् अथापि च । तथा चन्दनकल्केन मधुकं च सशर्करम्*

2.1048

जीवनीयोपसिद्धं च घृतम् अभय ं ज नं
3 हितम्* । कृशस्य शुष्यतो वापि कुमारस्य् अङ्गवर्धनम्*

2.1049

प्रवक्ष्यामि विधिं सिद्धं बलवर्णकरं परम्* । कुशकाशम् उशीराणि द्राक्षा पद्मस्य केसरम्*

2.1050

4 सिद्धम् एतत् पयो देयं कृशाय सहशर्करम्* । एतैः सिद्धं घृतं वापि जीवनीयैश् च लेपयेत्*

2.1051

मधुपर्ण्या विपक्वं तु क्षीरम् अस्मै प्रदापयेत्* । तर्कारीम् उत्पलं
5 चैव सैन्धवं विकसां तिलान्*

2.1052

अपामार्गफलं कुष्ठं चूर्णम् आमलकस्य च । अश्वगन्धां चवां चैव प्रियंगुं गौरसर्षपान्*

2.1053

समभागानि सर्वाणि दध्ना
6 सह विमिश्रयेत्* । एतद् उन्मर्दनं श्रेष्ठं हीनमांसे प्रयोजयेत्*

2.1054

क्षीरद्रोण्यां सुशीतायां स्वभ्यक्तम् अवगाहयेत्* । अथ श्वसिति यो बालः का स ते
7 क्वथते ऽपि च

2.1055

तस्मै लेहान् इमान् दद्यात् प्रतिपानम् अथापि च । कट्फलं शृंगवेरं च पिप्पल्यो ऽथ हरीतकी

2.1056

सौवर्चलं च चूर्णानि
8 लेहयेन् मधुसर्पिषा । हरेणुकां पिप्पलीञ् च सूक्ष्मेलां सदुरालभाम्*

2.1057

द्राक्षां चेति सुपिष्टानि लेहयेन् मधुसर्पिषा । कुष्ठं पुष्करमू ल ं
9 च शृंगवेरं हरीतकी

2.1058

कल्कपेष्याणि जलेनोष्णेन पाययेत्* । भद्रमुस्ताम् अथो हिंगुं तगरं सहचोरकम्*

2.1059

सुखोदकेन पिष्टानि पिबेत् का स निवारणम्* ।
10 लाक्षां हरिद्रां मंजिष्ठां पिप्पलीं देवदारु च

2.1060

एभिश् चूर्णीकृतैः सर्पिर्युक्तं कासनिवारणम्* ॥ तृषार्त्तस्य च बालस्य दीनवक्त्रस्य शुष्यतः

2.1061

गवादनीं
11 दाडिमं च जलयुक्तं प्रयोजयेत्* । कल्कं पिष्ट्वा प्रियंगूनां भद्रमुस्तस्य चैव ह

2.1062

तण्डुलोदकसंयुक्तं दद्यान् मधुविमिश्रितम्* । तण्डुलान् परितप्तांस् तु भद्रमुस्ता
12 .इ _ सुनेत्*

2.1063

चत्वारो जर्जरीकृत्वा नवे मृत्तिकभाजने । मधुयुक्तं प्रसंनं तं तृष्णाच्छर्द्यार्दितः पिबेत्*

2.1064

मधूदकं चापि पिबेत्*
व्1 x x x x .. म् ए व वा । अश्वगन्धां सर्जरसं यवचूर्णम् अथो दधि

2.1065

मधुसर्पिर्विमिश्रेण न शिरस्कं प्रलेपयेत्* । दाह ं तृष्ण् आ ञ् च छर्दिं च स र् व रोग विनाश नम्*

2.1066

2 x x द् एष प्रयोक्तव्यः प्रयोगो हिमशीतलः । यस्य विस्फोटका गात्रे परिदाहश् च लक्ष्यते

2.1067

तं तिक्तमधुरैः शीतैः कषायैः समुपक्रमेत्* । अथ प र् पटक चू र्णम्
3 उशीरं गौरमृत्तिकाम्*

2.1068

सममुद्धृत्य सर्वाणि पिष्टैर् आलेपनं हितम्* ॥ सौगन्धिकं शर्कराञ् च कुमुदस्य च केसरम्*

2.1069

चन्दनं च समांजिष्ठं कुर्याद् आले प नं
4 शिशोः । शर्करोदम् अथो शुक्तिं शंखं शाद्वलवेतसम्*

2.1070

एतद् आलेपनं कुर्याद् विस्फोटकविनाशनम्* । मुखपाकेषु मृद्वीकां क्षौद्र यु क्तां
5 प्रलेपयेत्*

2.1071

रसांजनमधुभ्यां च मुखम् अस्य विशोधयेत्* । मातुः स्तनं हि यो नेच्छेन् मुखपाकेन बालकः

2.1072

सुमनायाः प्रवाडैस् तं स क्षौ द्रैः
6 प्रतिसारयेत्* । शरैषीकां मषिं चैव कल्केनैतेन कारयेत्*

2.1073

वक्त्रं विशुद्धं विज्ञाय सर्पिषा प्रतिसारयेत्* । ततः पुष्पाणि धातक्याः
7 सल्लक्या जिङ्गणीम् अपि

2.1074

समंगां रोहिणीञ् चैव पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत्* । कर्णस्रावे कर्णतैलं शोधयित्वा पुनः पुनः

2.1075

बिल्वचन्दन सि द्धं
8 च तैलं स्यात् पूरणे हितम्* । बिल्वकल्कं विपक्वं च कपित्थस्य रसेन च

2.1076

क्षीरं कर्णे प्रयोक्तव्यं तैलं स्रोतोविशोधनम्* । सर्वगन्धविप क्वं
9 च पूतिकर्णे प्रशस्यते

2.1077

अक्षगुग्गुलुना चैव संशुद्धे परिधूपनम्* । कर्णौ रुजार्त्तौ मतिमाङ् गन्धतैलस्य पूरयेत्*

2.1079

मूलकस्य रसश् चापि
10 सुखोष्णः कर्णपूरणम्* ॥ 1078अ ॥ कुलीरशृंगी मरिचानि लाजा मधूलिकां मागधिकांजनं च । नवे कपाले मधुकं मधुं च च्छर्द्यार्दिते तैलम् उदाहरन्ति

2.1080

11 पिप्पल्यः शर्करा लाक्षा मधुकं मरिचानि च । तुकाक्षीरेण सक्षौद्रो लेहश् छर्दिविनाशनः

2.1082

भार्गी सपिप्पली पाठा पयस्या
इइ. fओल्. 33: बोwएर् मनुस्च्रिप्त्
र्1 मधुना सह । श्लेष् म् इ काया लिहेच् छर्द्या इति होवाच जिवकः 1081 ॥ भद्रदारुं च कुष्ठं च हरीतक्यः ससैन्धवम्* । घृतेन लिह्यान्य् एत् आन् ए वम् अथो मारुता त्मके

2.1083

x x x x ^ _ _ x x x x x ^ _
2 ^ _ । सपिप्पलीको लेहः स्यात् क्षिप्रं छर्दिं मिगृह्णति

2.1084

गोमयस्य रसं दद्याच् चातुर्जातकसंयुतम्* । बिलिह्य मधुना जन्तुस् तेन च्छ्रद्या विमुच्यते

2.1085

पिप्पल् ई मर् इ चाना ं च चू र्णं मधुशर्करम्* । र से न
3 मातुलुंगस्य योजयेच् छर्दिनाशनम्*

2.1086

आम्रजम्बूप्रवाडांश् च क्षीरिणां च समावपेत्* । पयस्या शारिवामूलं गण्डीरं च सचित्रकम्*

2.1087

एतत् क्वाथ्य पिबेद् बालो मधुशर्करया युतम्* ।
4 त्रि गन्धिकयुतं हृद्यं छर्द्यतीसारनाशनम्*

2.1088

बिल्वमूलस्य निक्वाथो लाजाचूर्णैः सुसंस्कृतः । क्रिमिच्छर्द्यां लिहेद् बालः शर्करामधुयोजितम्*

2.1089

एलां हिंगुं च भार्गीञ् च शृङ्ग व् ए रं
5 ससैन्धवम्* । घृतेन पाययेत् क्षिप्रं वातशूल विनाशनम्*

2.1090

श्वेतांस् तिलान् समधुकाञ् च्छर्करातैलमाक्षिकैः । लेहः प्रवाहिकां हन्याल् लोहितं यश् च सार्यते

2.1091

मधुकं तिलक ल्क श्
6 च शर्करा मध्व् अथापि च । तण्डुलोदकसंयुक्तं दद्यात् स मधुशर्करम्*

2.1092

रक्तातिसारे बालानां तथा संपद्यते सुखी ॥ वटशुंगाश् च रोध्रं च कार्ष्मर्याण्य् अथ शर्करा

2.1093

मधुकं बिल्वमू लं
7 च समंगांशुमतीं बलाम्* । कृत्वा सशाल्मलेः पुष्प ं पृश्निपर्णीं सधातकीम्*

2.1094

एतैः सिद्धं घृतं हन्यात् क्षिप्रम् एव प्रवाहि काम्* ॥ वरांगम् अथ रोध्रं च मुख्यान्य् आम ल कानि च

2.1095

8 समानि क्षौद्रयुक्तानि चूर्णानि मुखधा वनम्* । हरिद्रा निम्बपत्राणि मधुकं मधु स्ःत्पलम्*

2.1096

तैलम् एतद् विपक्तव्यं मुखपाके समार्कवम्* । सक्षौद्र् आ णि
9 कषायाणि त्रिफलाचूर्णम् एव च

2.1097

मुखपाके प्रश स्तानि धावनं च्छर्दनानि च ॥ द्वे बृहत्यौ रुबूगकश्वदंष्ट्रा वाशकाव् उभौ

2.1098

शृंगवेरं यवांश् चैव दर्भी वृक्षाद नं
10 तथ् आ । क्षीरम् उत्क्वाथयेद् एभिः पिपल्लीघृतसंयुतम्*

2.1099

उरोद्घातेषु दातव्यम् इति भाषति जीवकः ॥ खुड्डाकं पञ्चमूलं च कुलत्था वदराणि च

2.1100

ससैन्धवो
11 ^ _ _ x पत्रग्राहघृतायुतः । द्वौ करंजौ दर्भं च कर्पासी मधुशिग्रु च

2.1101

श्वदंष्ट्रा वसुकश् चैव मृनाल्यश् चोत्पलैः सह । एतैः सिद्धां पिबेद् या वत् x x
व्1 x x ^ _ ^ _

2.1102

x x x x ^ _ _ x शर्करा च ^ _ भवेत्* । पिप्पली सैन्धव ं च् ऐ व सूक्ष्मेला मरिचानि च

2.1103

शर्करामधु स ं युक्तो ल् एह x
2 x ^ _ ^ _ । x x x x ^ _ _ x पचेत् कोलयवैः सह

2.1104

कुलत्थान् मधुशिग्रुं च कल्पितस् तित्तिरिस् तथा । अल्पस्नेहो रसस् तेषां सौवच ल ^
3 _ ^ _

2.1106

x x x x ^ _ _ x शर्करासु प्रशस्यते ॥ 1105अ ॥ जम्बूप्रवालास् तरुणाः कपित्थाः बटप्रवाडनि तथा प्रशुंगाः । एतैर् विपक्वं हितम् आह तैलं कर्णस्र वे
4 _ ^ ^ _ ^ _ x

2.1107

x _ ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ x x वल्गुजः पिप्पलिचूर्णमिश्रम्* । फलं बृहत्या मरिचं विडंगा तथाश्वमारं च क्रिमिघ्नम् आहुः

2.1108

कुष्ठं हरि द्रां
5 ^ ^ _ ^ _ x x _ ^ _ _ ^ ^ जात् फल ं च । x _ ^ पिष्टं हितम् एतद् आहुर् उन्मर्दनं कच्छुविनाशनाय

2.1109

{ओ} सिध्मानि दद्रूकिटिभानि पामा सर्वांश् च त्वग् दोष
6 ^ _ ^ _ x । x _ ^ _ _ ^ नि षेव्यमानां _ _ सदा शस्तम् इदं शिशूनाम्*

2.1110

{ओ} नीलोत्पलानां नाडानि शालुकानि विसानि च । क्षीरिणां च प्रवाडानि यष्टीमधु क म्
7 एव च

2.1111

दर्भमूलोशीरचुक्रं क्वा थयेद् विम ला म्भसि । शर्करामधुसंयुक्तस् तृष्णाशमनम् उत्तमम्*

2.1112

नीलोत्पलान्यामलकं प्रियंगुं शारिवा तथा । पिष्टैर् एतैः कुम् आ रा णां
8 x x x x^ _ ^ _

2.1114

दडि मस्य च बीज् आनि चन्दनं पद्मकेसरम्* । पिप्पल्यः शर्करा क्षौद्रं लेहस् तृष्णाविनाशनः 1113 ॥ त्वचप्रवाडानि समानयित्वा क्षीरद्रुमाना ं
9 ^ ^ _ ^ _ x । x _ ^ _ _ .य नवे विदध्यात् कुं भे ^ _ .याभ्यवकाशदेशे

2.1115

सशारिवोशीरसनागपुष्पं सचन्दनं पद्मककालमिश्रम्* । आलोड्य नीलोत्पलपत्रयुक्त
10 x _ ^ _ _ ^ ^ _ ^ _ च

2.1116

एतैः कषायैः परिषिक्तगात्रः पिबेत लावेन रसेन युक्तम्* । सशर्करस् तं विधिवत् सुशीतं बालस्य नित्यं लवणांब्लवर्ज्यम्*

2.1117

शीताः प्रदेहाः
11 ^ ^ _ ^ _ x x _ ^ शीतानि गृहाणि चैव । धात्र्यश् च शीतार्द्रपटोत्तरीया रसाश् च शीताः शमयन्ति तृष्णाम्*

2.1118

तृणापहश् चैष विधिः प्रदिष्टस् तथैव पित्तज्वरदाहहन्ता । मूर्वा ^
12 _ _ ^ ^ _ ^ _ x x _ ^ _ _ .र्. अम् इह प्रयोज्यः

2.1119

हिंगुः कर्कटशृंगी गैरिकमरिचानि नागरकम् एला । एष मधुसंप्रयुक् त् अः कासे हिक् क् आ ^ ^ ^ _ x

मूल पाठ: Bower Manuscript · Edition: August Friedrich Rudolf Hoernle, 3 vols., Calcutta 1893-1912. (Archaeological Survey of India, New Imperial Series, 22) · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc