भेलसंहिता · अध्याय 6.15

वातात्पित्तात्कफाच्चैव सन्निपाताद् द्वयाद् अपि ।
विसर्पाः पञ्च निर्दिष्टास् तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥

कषायकटुरूक्षांश् च यो नित्यम् उपसेवते ।
तस्य वायुः प्रकुपितः त्वग्रक्तं मांसम् एव च ॥

सिराश् च समधिष्ठाय विसर्पं जनयेद् बली ।
पिपीलिकां विसर्पन्तीं मन्यते तु, घृते ऽ पि च ॥

जृम्भिका तालुशोषश् च पार्श्वशूलग्रहज्वराः ।
घोरश् चारुणवर्णाभः श्वयथुः कृष्ण एव च ॥

इत्य् एष वातवीसर्पः तस्य कर्मविधिं शृणु ।
तस्य निर्वापणं कुर्यात् क्षीरेण परिषेचनम् ॥

पीत्वा च तैल्वकं सर्पिर्हरीतक्या विरेचनम् ।
अविदाहीनि चान्नानि भोजनार्ह्तं प्रदापयेत् ॥

क्षीरं च यवचूर्णं च घृतं चैवात्र साधयेत् ।
यष्टीमधुकसंयुक्तमेतदालेपनं वरम् ॥

गवां मूत्रं च क्षीरं च गोशकृद्रस एव वा ।
पञ्चमूली च तत्सिद्धं जलं सेके प्रशस्यते ॥

रास्नां च मधुकं चैव पेषयेद् दधिमस्तुना ।
प्रदेहो वातवीसर्पे घृताक्तस्य प्रशस्यते ॥

शृङ्गाणि क्षीरिवृक्षाणां मधुकं नीलमुत्पलम् ।
क्षीरसिद्धम् इदं कोष्णं वातवीसर्पनाशनम् ॥

एतैर् एव उषधैस्सर्वैः क्षीरपिष्टैः प्रलेपयेत् ।
सुखोष्णैर् वातवीसर्पे तथा सम्पद्यते सुखी ॥

अथ वा दधिमण्डेन तैलक्षीरघृतेन वा ।
सेचयन्ति सुखोष्णेन विसर्पे वातसम्भवे ॥

कट्वम्ललवणक्षारतीक्ष्णं ह्युष्णानि चाश्नतः ।
तस्य पित्तं प्रकुपितं शिरामांसत्वगाश्रितम् ॥

रक्तेन सह संसृष्टं शरीरे देहवेष्टितम् ।
ज्वलयित्वा ज्वरं पूर्वं ज्वलिताग्निशिखोपमम् ॥

विसर्पं जनयेत् तीव्रं दारुणं पित्तसम्भवम् ।
स्फोटास्तस्योपजायन्ते वह्निनेव समीरिताः ॥

यत्र यत्र च जायन्ते स्फोटास् तत्र विलीयते ।
हारिद्रं हरितं कृष्णं कोषं मुञ्चत्यभीक्ष्णशः ॥

एषो ऽ ग्निकल्पो वीसर्पः पैत्तिको देहनाशनः ।
चिकित्सां तत्र कुर्वीत प्रत्याख्याय चिकित्सकः ॥

विरेचनं स्नेहयुक्तं पाययेत् तं चिकित्सकः ।
परिषेकांश् च कुर्वीत क्षीरैरिक्षुरसेन वा ॥

अभीक्ष्णं सेचयेच्चैव हिमकल्पेन वारिणा ।
क्षीरिवृक्षकषायैर् वा कषायैर्मधुकस्य वा ॥

प्रदेहं त्वस्य कुर्वीत शतधैतेन सर्पिषा ।
मधुकोत्पलकल्कैस् तु क्षीरपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥

मञ्जिष्ठा पद्मकं पद्मं चन्दनं नीलमुत्पलम् ।
मधूकं मधुकं द्राक्षा लामज्जककसेरुकौ ॥

मृणालानि विदारी च समुद्रान्ता शतावरी ।
सहस्रवीर्या नलदं बला दन्ती मधूलिका ॥

एतानि समभागानि जलद्रोणे विभावयेत् ।
एतैर् एव कषायैश् च पिष्टैश् चैव विपाचयेत् ॥

घृतं तस्य हितो ऽ भ्यङ्गः विसर्पे पित्तसम्भवे ।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसजास् तथा ॥

कल्काः पञ्च प्रशस्यन्ते क्षीरपिष्टाः प्रलेपने ।
श्लेष्मलान्यन्नपानानि श्लेष्मलो यो निषेवते ॥

तस्य श्लेष्मा प्रकुपितो रक्ते तिष्ठति देहिनः ।
ततो ऽ स्य श्लेष्मवीसर्पो जायते मन्दवेदनः ॥

स्फोटाश् च तस्य जायन्ते श्वयथुः पाण्डुरेव च ।
तस्य तन्द्रा च निद्रा च ज्वरः कासः शिरोग्रहः ॥

चिराच् च पाकं व्रजति विसर्पः श्लेष्मसम्भवः ।
वमनं रेचनं चैव कुर्यात् तस्य यथाबलम् ॥

तैल्वकं वा पिबेत्सर्पिः पुराणं घृतम् एव वा ।
सर्जाश्वकर्णौ सुस्ता च सल्लकी सोमवल्कलः ॥

द्वौ करञ्जौ कपित्थत्वक् शिरीषोशीरसारिबाः ।
क्षीरिवृक्षप्रवालानि कुटजत्वग्धनज्जयः ॥

धवः पलाशः स्योनाकः खदिरो वेतसासनौ ।
कषायं साधयेद् एतं सुखोष्णेन च सेचयेत् ॥

अजाक्षीरेण पिष्टैस् तु कल्कैरेतैः प्रलेपयेत् ।
तैलप्रस्थं पचेदेभिः कषायैरथ पेषितैः ॥

अभ्यञ्जनेन वीसर्पः श्लैष्मिकस्तेन शाम्यति ।
गोमांसखण्डैर् उष्णैश् च विसर्पम् उपनाहयेत् ॥

मज्जभिर् जाङ्गलानां च तदभ्यङ्गं प्रकल्पयेत् ।
मांसोपनाहं कुर्वीत श्लैष्मिके वातिके ऽ पि वा ॥

जाङ्गलैर्गव्यमायूरैः कुक्कुटैश्छागलैर् अपि ।
यदा प्रकुपिता दोषास् त्रयस् त्वङ्मांसमाश्रिताः ॥

रक्तेन सह संसृष्टाः शरीरोद्देशचेष्टिताः ।
संश्यामं मण्डलं तत्र जायते कृष्णम् एव च ॥

अथ लोहितपर्यन्तं विसर्पति सवेदनम् ।
ज्वरस्तृष्णा च दाहश् च छर्दिर्मूर्छा भ्रमस् तथा ॥

यद्यच् च स्पृश्यते तेन तत्रोष्मा न निवर्तते ।
दग्धे च शोणिते गात्रं शुष्कालाबुनिभं भवेत् ॥

।.. ।.. ।.. ।.. ॥। यां तत्र कारयेत् ।
सुकुमारं बलातैलं तैलं शैरीषम् एव वा ।
धान्वन्तरं चापि घृतं पाययेद् वातशोणिते ॥

पिप्पलीवर्धमानं वा तक्रासवमथापि वा ।
खादिरं वा निषेवेत वातशोणितपीडितः ॥

नित्यम् आस्थापयेच्चैनं मुस्ताद्येन तु वस्तिना ।
पायये---रवस्तिभ्याम् अथवा माधुतैलिकैः ॥

यच् चिकित्सितम् आख्यातं विसर्पे वातसम्भवे ।
तद्वातशोणिते सर्वं कर्तव्यं शोणितोत्तरे ॥

यदि शोणितमाक्रान्तं गम्भीरे वातशोणिते ।
वातवत्तच्चिकित्सेत स्नेहपानानुवासनैः ॥

मयूरकौञ्चलावानां वसा मज्जा च लामतः ।
पाने ऽ भ्यङ्गे च वस्तौ च बलातैलं प्रशस्यते ॥

अक्रियाभिः क्रियाभिर् वा पक्वं यद्वातशोणितम् ।
पाटनं तत्र कुर्वीत सुविकल्प्य प्रयोगवित् ॥ इत्य् आह भगवान् आत्रेयः ।
इति भेले पञ्चदशो ऽ ध्यायः ॥ ॥ षोडशो ऽ ध्यायः ॥ अथातो ऽ र्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः ।