ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.15

વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ સન્નિપાતાદ્ દ્વયાદ્ અપિ ।
વિસર્પાઃ પઞ્ચ નિર્દિષ્ટાસ્ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

કષાયકટુરૂક્ષાંશ્ ચ યો નિત્યમ્ ઉપસેવતે ।
તસ્ય વાયુઃ પ્રકુપિતઃ ત્વગ્રક્તં માંસમ્ એવ ચ ॥

સિરાશ્ ચ સમધિષ્ઠાય વિસર્પં જનયેદ્ બલી ।
પિપીલિકાં વિસર્પન્તીં મન્યતે તુ, ઘૃતે ઽ પિ ચ ॥

જૃમ્ભિકા તાલુશોષશ્ ચ પાર્શ્વશૂલગ્રહજ્વરાઃ ।
ઘોરશ્ ચારુણવર્ણાભઃ શ્વયથુઃ કૃષ્ણ એવ ચ ॥

ઇત્ય્ એષ વાતવીસર્પઃ તસ્ય કર્મવિધિં શૃણુ ।
તસ્ય નિર્વાપણં કુર્યાત્ ક્ષીરેણ પરિષેચનમ્ ॥

પીત્વા ચ તૈલ્વકં સર્પિર્હરીતક્યા વિરેચનમ્ ।
અવિદાહીનિ ચાન્નાનિ ભોજનાર્હ્તં પ્રદાપયેત્ ॥

ક્ષીરં ચ યવચૂર્ણં ચ ઘૃતં ચૈવાત્ર સાધયેત્ ।
યષ્ટીમધુકસંયુક્તમેતદાલેપનં વરમ્ ॥

ગવાં મૂત્રં ચ ક્ષીરં ચ ગોશકૃદ્રસ એવ વા ।
પઞ્ચમૂલી ચ તત્સિદ્ધં જલં સેકે પ્રશસ્યતે ॥

રાસ્નાં ચ મધુકં ચૈવ પેષયેદ્ દધિમસ્તુના ।
પ્રદેહો વાતવીસર્પે ઘૃતાક્તસ્ય પ્રશસ્યતે ॥

શૃઙ્ગાણિ ક્ષીરિવૃક્ષાણાં મધુકં નીલમુત્પલમ્ ।
ક્ષીરસિદ્ધમ્ ઇદં કોષ્ણં વાતવીસર્પનાશનમ્ ॥

એતૈર્ એવ ઉષધૈસ્સર્વૈઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
સુખોષ્ણૈર્ વાતવીસર્પે તથા સમ્પદ્યતે સુખી ॥

અથ વા દધિમણ્ડેન તૈલક્ષીરઘૃતેન વા ।
સેચયન્તિ સુખોષ્ણેન વિસર્પે વાતસમ્ભવે ॥

કટ્વમ્લલવણક્ષારતીક્ષ્ણં હ્યુષ્ણાનિ ચાશ્નતઃ ।
તસ્ય પિત્તં પ્રકુપિતં શિરામાંસત્વગાશ્રિતમ્ ॥

રક્તેન સહ સંસૃષ્ટં શરીરે દેહવેષ્ટિતમ્ ।
જ્વલયિત્વા જ્વરં પૂર્વં જ્વલિતાગ્નિશિખોપમમ્ ॥

વિસર્પં જનયેત્ તીવ્રં દારુણં પિત્તસમ્ભવમ્ ।
સ્ફોટાસ્તસ્યોપજાયન્તે વહ્નિનેવ સમીરિતાઃ ॥

યત્ર યત્ર ચ જાયન્તે સ્ફોટાસ્ તત્ર વિલીયતે ।
હારિદ્રં હરિતં કૃષ્ણં કોષં મુઞ્ચત્યભીક્ષ્ણશઃ ॥

એષો ઽ ગ્નિકલ્પો વીસર્પઃ પૈત્તિકો દેહનાશનઃ ।
ચિકિત્સાં તત્ર કુર્વીત પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સકઃ ॥

વિરેચનં સ્નેહયુક્તં પાયયેત્ તં ચિકિત્સકઃ ।
પરિષેકાંશ્ ચ કુર્વીત ક્ષીરૈરિક્ષુરસેન વા ॥

અભીક્ષ્ણં સેચયેચ્ચૈવ હિમકલ્પેન વારિણા ।
ક્ષીરિવૃક્ષકષાયૈર્ વા કષાયૈર્મધુકસ્ય વા ॥

પ્રદેહં ત્વસ્ય કુર્વીત શતધૈતેન સર્પિષા ।
મધુકોત્પલકલ્કૈસ્ તુ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ॥

મઞ્જિષ્ઠા પદ્મકં પદ્મં ચન્દનં નીલમુત્પલમ્ ।
મધૂકં મધુકં દ્રાક્ષા લામજ્જકકસેરુકૌ ॥

મૃણાલાનિ વિદારી ચ સમુદ્રાન્તા શતાવરી ।
સહસ્રવીર્યા નલદં બલા દન્તી મધૂલિકા ॥

એતાનિ સમભાગાનિ જલદ્રોણે વિભાવયેત્ ।
એતૈર્ એવ કષાયૈશ્ ચ પિષ્ટૈશ્ ચૈવ વિપાચયેત્ ॥

ઘૃતં તસ્ય હિતો ઽ ભ્યઙ્ગઃ વિસર્પે પિત્તસમ્ભવે ।
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેતસજાસ્ તથા ॥

કલ્કાઃ પઞ્ચ પ્રશસ્યન્તે ક્ષીરપિષ્ટાઃ પ્રલેપને ।
શ્લેષ્મલાન્યન્નપાનાનિ શ્લેષ્મલો યો નિષેવતે ॥

તસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકુપિતો રક્તે તિષ્ઠતિ દેહિનઃ ।
તતો ઽ સ્ય શ્લેષ્મવીસર્પો જાયતે મન્દવેદનઃ ॥

સ્ફોટાશ્ ચ તસ્ય જાયન્તે શ્વયથુઃ પાણ્ડુરેવ ચ ।
તસ્ય તન્દ્રા ચ નિદ્રા ચ જ્વરઃ કાસઃ શિરોગ્રહઃ ॥

ચિરાચ્ ચ પાકં વ્રજતિ વિસર્પઃ શ્લેષ્મસમ્ભવઃ ।
વમનં રેચનં ચૈવ કુર્યાત્ તસ્ય યથાબલમ્ ॥

તૈલ્વકં વા પિબેત્સર્પિઃ પુરાણં ઘૃતમ્ એવ વા ।
સર્જાશ્વકર્ણૌ સુસ્તા ચ સલ્લકી સોમવલ્કલઃ ॥

દ્વૌ કરઞ્જૌ કપિત્થત્વક્ શિરીષોશીરસારિબાઃ ।
ક્ષીરિવૃક્ષપ્રવાલાનિ કુટજત્વગ્ધનજ્જયઃ ॥

ધવઃ પલાશઃ સ્યોનાકઃ ખદિરો વેતસાસનૌ ।
કષાયં સાધયેદ્ એતં સુખોષ્ણેન ચ સેચયેત્ ॥

અજાક્ષીરેણ પિષ્ટૈસ્ તુ કલ્કૈરેતૈઃ પ્રલેપયેત્ ।
તૈલપ્રસ્થં પચેદેભિઃ કષાયૈરથ પેષિતૈઃ ॥

અભ્યઞ્જનેન વીસર્પઃ શ્લૈષ્મિકસ્તેન શામ્યતિ ।
ગોમાંસખણ્ડૈર્ ઉષ્ણૈશ્ ચ વિસર્પમ્ ઉપનાહયેત્ ॥

મજ્જભિર્ જાઙ્ગલાનાં ચ તદભ્યઙ્ગં પ્રકલ્પયેત્ ।
માંસોપનાહં કુર્વીત શ્લૈષ્મિકે વાતિકે ઽ પિ વા ॥

જાઙ્ગલૈર્ગવ્યમાયૂરૈઃ કુક્કુટૈશ્છાગલૈર્ અપિ ।
યદા પ્રકુપિતા દોષાસ્ ત્રયસ્ ત્વઙ્માંસમાશ્રિતાઃ ॥

રક્તેન સહ સંસૃષ્ટાઃ શરીરોદ્દેશચેષ્ટિતાઃ ।
સંશ્યામં મણ્ડલં તત્ર જાયતે કૃષ્ણમ્ એવ ચ ॥

અથ લોહિતપર્યન્તં વિસર્પતિ સવેદનમ્ ।
જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ દાહશ્ ચ છર્દિર્મૂર્છા ભ્રમસ્ તથા ॥

યદ્યચ્ ચ સ્પૃશ્યતે તેન તત્રોષ્મા ન નિવર્તતે ।
દગ્ધે ચ શોણિતે ગાત્રં શુષ્કાલાબુનિભં ભવેત્ ॥

।.. ।.. ।.. ।.. ॥। યાં તત્ર કારયેત્ ।
સુકુમારં બલાતૈલં તૈલં શૈરીષમ્ એવ વા ।
ધાન્વન્તરં ચાપિ ઘૃતં પાયયેદ્ વાતશોણિતે ॥

પિપ્પલીવર્ધમાનં વા તક્રાસવમથાપિ વા ।
ખાદિરં વા નિષેવેત વાતશોણિતપીડિતઃ ॥

નિત્યમ્ આસ્થાપયેચ્ચૈનં મુસ્તાદ્યેન તુ વસ્તિના ।
પાયયે---રવસ્તિભ્યામ્ અથવા માધુતૈલિકૈઃ ॥

યચ્ ચિકિત્સિતમ્ આખ્યાતં વિસર્પે વાતસમ્ભવે ।
તદ્વાતશોણિતે સર્વં કર્તવ્યં શોણિતોત્તરે ॥

યદિ શોણિતમાક્રાન્તં ગમ્ભીરે વાતશોણિતે ।
વાતવત્તચ્ચિકિત્સેત સ્નેહપાનાનુવાસનૈઃ ॥

મયૂરકૌઞ્ચલાવાનાં વસા મજ્જા ચ લામતઃ ।
પાને ઽ ભ્યઙ્ગે ચ વસ્તૌ ચ બલાતૈલં પ્રશસ્યતે ॥

અક્રિયાભિઃ ક્રિયાભિર્ વા પક્વં યદ્વાતશોણિતમ્ ।
પાટનં તત્ર કુર્વીત સુવિકલ્પ્ય પ્રયોગવિત્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે પઞ્ચદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ષોડશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ઽ ર્શસાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।