भेलसंहिता · अध्याय 3.6

आदित्य् अगतिवैशेष्यादृतूनां परिवर्तनात् ।
क्षयं वृद्धिं च गच्छन्ति यथास्वं धातवो नृणाम् ॥

भूमिबाष्पात्पुरोवाताद् घनच्छायाप्रसङ्गतः ।
महीकलुषसन्दुष्टात्पीयमानान्नवोदकात् ॥

ग्रैष्मिकात्कृशभावाच् च प्राणे दुर्बलतां गते ।
वर्षासु देहिनामग्निर्मृदुत्वम् उपगच्छति ॥

ततो विष्टम्भजो वायुर्यस्माद्धीतः प्रकुप्यति ।
तन्न सेवेत वर्षासु कट्वम्ललवणान् रसान् ॥

मुद्गयूषेण वाश्नीयात् पुराणान् शालिषष्टिकान् ।
अथवा यवगोधूमं सृष्टवाते हितं स्मृतम् ॥

पटोलानि च तक्रं च जाङ्गलांश् च रसान् लघून् ।
कौपं दिव्यं जलं सिद्धं भजेदास्थापनानि च ॥

असंस्थितत्वाद् वर्षासु जलमम्लं विपच्यते ।
तस्माद् विवर्धते पित्तं यथाम्लैश् च तथाशनैः ॥

सूर्योपतापात्सहसा गत्वा चैवौषधीकृतम् ।
वर्षासु निचयं पित्तं कोपं शरदि गच्छति ॥

स्नानानुलेपनं तस्माच्छीतं शरदि कारयेत् ।
वीजयेत् तालवृन्तैश् च विगाहेत सरस्सु च ॥

लाजसक्तुं पिबेच् चापि शर्करामधुवारिभिः ।
मुद्गयूषेण चाश्नीयात् पुराणान् शालिषाष्टिकान् ॥

रसान् मधुरकांश् चापि जाङ्गलान् सर्पिषा कृतान् ।
विदारीक्षुरसं द्राक्षां सेवेतान्यच् च तद्विधम् ॥

गतपित्तप्रवेगश् च शरत्काले घृतं पिबेत् ।
तथास्याप्याय्यते देहः शेषा दोषाश् च यान्त्यधः ॥

पश्चाद्वातस्य रूक्षत्वाच् छीतलत्वाद् ऋतोस् तथा ।
हेमन्तेन निगच्छन्ति खरत्वं धातवो नृणाम् ॥

तस्मात् स्नेहं बहुविधं स्नानं चोष्णेन वारिणा ।
भजेत्खरत्वपारुष्ये तथाभ्यङ्गात्प्रशाम्यति ॥

शकुनानौदकान्मत्स्यान् स्नेहाम्ललवणान्वितान् ।
आनूपानि च मांसानि सेवेतान्यच् च तद्विधम् ॥

कटुर्हि पश्चिमो वायुः शैत्य् अं तीव्रं च वारिणः ।
अत्यर्थं रूक्षयेद् वायुः शरीरं रूक्षभोजात् ॥

गुरुप्रावरणश् च स्यादातपाग्नी च संश्रयेत् ।
रूक्षे हि तेजसा जन्तोः शरीराद्ध्रियते बलम् ॥

आपो हि शीतमधुरा हेमन्ते तु भवन्त्यथ ।
तस्मात् कफस् तथा ताभिः स्निग्धैरन्नैश् च चीयते ॥

शीतलत्वाद् ऋतोश् चापि न तावत्परिभिद्यते ।
तस्मात् तैलगुडोपेतां वारुणीं शिशिरे पिबेत् ॥

विविधानि च मांसानि भक्षयेच् च प्रकारतः ।
एवं तु निचितः श्लेष्मा शीतत्वाद् इह देहिनाम् ॥

द्रवतामेति संस्पृष्टो वसन्ते सूर्यतेजसा ।
रविर्हि मध्यमां काष्ठां वसन्ते प्रतिपद्यते ॥

दह्यतामिव शैलानां नृणामङ्गे प्रकुप्यति ।
ततः श्लेष्मा द्रवीभूतो हृदयं व्यपलिम्पति ॥

तस्माच्छर्द्यविपाकौ च दृश्येते शिशिरात्यये ।
तस्माद् वसन्ते श्लेष्मघ्नं मधुमार्द्वीकमीरितम् ॥ इति भेले षष्ठो ऽ ध्यायः ॥ इति भेलसंहितायां विमानस्थानं समाप्तम् ॥ ॥ शारीरस्थान ॥ द्वितीयो ऽ ध्यायः ॥ भ्ष्4.2. ॥ मानो ऽ वतिष्ठते ।
जातस्य दशमे मासे नामगोत्रे नमस्कृते ॥ भ्ष्4.2. ।
तरुणस्य कुमारस्य वर्धमानेषु धातुषु ।
अस्थिमज्जसु पूर्णेषु शुक्रं न प्रतिपद्यते ॥