ભેલસંહિતા · અધ્યાય 3.6

આદિત્ય્ અગતિવૈશેષ્યાદૃતૂનાં પરિવર્તનાત્ ।
ક્ષયં વૃદ્ધિં ચ ગચ્છન્તિ યથાસ્વં ધાતવો નૃણામ્ ॥

ભૂમિબાષ્પાત્પુરોવાતાદ્ ઘનચ્છાયાપ્રસઙ્ગતઃ ।
મહીકલુષસન્દુષ્ટાત્પીયમાનાન્નવોદકાત્ ॥

ગ્રૈષ્મિકાત્કૃશભાવાચ્ ચ પ્રાણે દુર્બલતાં ગતે ।
વર્ષાસુ દેહિનામગ્નિર્મૃદુત્વમ્ ઉપગચ્છતિ ॥

તતો વિષ્ટમ્ભજો વાયુર્યસ્માદ્ધીતઃ પ્રકુપ્યતિ ।
તન્ન સેવેત વર્ષાસુ કટ્વમ્લલવણાન્ રસાન્ ॥

મુદ્ગયૂષેણ વાશ્નીયાત્ પુરાણાન્ શાલિષષ્ટિકાન્ ।
અથવા યવગોધૂમં સૃષ્ટવાતે હિતં સ્મૃતમ્ ॥

પટોલાનિ ચ તક્રં ચ જાઙ્ગલાંશ્ ચ રસાન્ લઘૂન્ ।
કૌપં દિવ્યં જલં સિદ્ધં ભજેદાસ્થાપનાનિ ચ ॥

અસંસ્થિતત્વાદ્ વર્ષાસુ જલમમ્લં વિપચ્યતે ।
તસ્માદ્ વિવર્ધતે પિત્તં યથામ્લૈશ્ ચ તથાશનૈઃ ॥

સૂર્યોપતાપાત્સહસા ગત્વા ચૈવૌષધીકૃતમ્ ।
વર્ષાસુ નિચયં પિત્તં કોપં શરદિ ગચ્છતિ ॥

સ્નાનાનુલેપનં તસ્માચ્છીતં શરદિ કારયેત્ ।
વીજયેત્ તાલવૃન્તૈશ્ ચ વિગાહેત સરસ્સુ ચ ॥

લાજસક્તું પિબેચ્ ચાપિ શર્કરામધુવારિભિઃ ।
મુદ્ગયૂષેણ ચાશ્નીયાત્ પુરાણાન્ શાલિષાષ્ટિકાન્ ॥

રસાન્ મધુરકાંશ્ ચાપિ જાઙ્ગલાન્ સર્પિષા કૃતાન્ ।
વિદારીક્ષુરસં દ્રાક્ષાં સેવેતાન્યચ્ ચ તદ્વિધમ્ ॥

ગતપિત્તપ્રવેગશ્ ચ શરત્કાલે ઘૃતં પિબેત્ ।
તથાસ્યાપ્યાય્યતે દેહઃ શેષા દોષાશ્ ચ યાન્ત્યધઃ ॥

પશ્ચાદ્વાતસ્ય રૂક્ષત્વાચ્ છીતલત્વાદ્ ઋતોસ્ તથા ।
હેમન્તેન નિગચ્છન્તિ ખરત્વં ધાતવો નૃણામ્ ॥

તસ્માત્ સ્નેહં બહુવિધં સ્નાનં ચોષ્ણેન વારિણા ।
ભજેત્ખરત્વપારુષ્યે તથાભ્યઙ્ગાત્પ્રશામ્યતિ ॥

શકુનાનૌદકાન્મત્સ્યાન્ સ્નેહામ્લલવણાન્વિતાન્ ।
આનૂપાનિ ચ માંસાનિ સેવેતાન્યચ્ ચ તદ્વિધમ્ ॥

કટુર્હિ પશ્ચિમો વાયુઃ શૈત્ય્ અં તીવ્રં ચ વારિણઃ ।
અત્યર્થં રૂક્ષયેદ્ વાયુઃ શરીરં રૂક્ષભોજાત્ ॥

ગુરુપ્રાવરણશ્ ચ સ્યાદાતપાગ્ની ચ સંશ્રયેત્ ।
રૂક્ષે હિ તેજસા જન્તોઃ શરીરાદ્ધ્રિયતે બલમ્ ॥

આપો હિ શીતમધુરા હેમન્તે તુ ભવન્ત્યથ ।
તસ્માત્ કફસ્ તથા તાભિઃ સ્નિગ્ધૈરન્નૈશ્ ચ ચીયતે ॥

શીતલત્વાદ્ ઋતોશ્ ચાપિ ન તાવત્પરિભિદ્યતે ।
તસ્માત્ તૈલગુડોપેતાં વારુણીં શિશિરે પિબેત્ ॥

વિવિધાનિ ચ માંસાનિ ભક્ષયેચ્ ચ પ્રકારતઃ ।
એવં તુ નિચિતઃ શ્લેષ્મા શીતત્વાદ્ ઇહ દેહિનામ્ ॥

દ્રવતામેતિ સંસ્પૃષ્ટો વસન્તે સૂર્યતેજસા ।
રવિર્હિ મધ્યમાં કાષ્ઠાં વસન્તે પ્રતિપદ્યતે ॥

દહ્યતામિવ શૈલાનાં નૃણામઙ્ગે પ્રકુપ્યતિ ।
તતઃ શ્લેષ્મા દ્રવીભૂતો હૃદયં વ્યપલિમ્પતિ ॥

તસ્માચ્છર્દ્યવિપાકૌ ચ દૃશ્યેતે શિશિરાત્યયે ।
તસ્માદ્ વસન્તે શ્લેષ્મઘ્નં મધુમાર્દ્વીકમીરિતમ્ ॥ ઇતિ ભેલે ષષ્ઠો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ઇતિ ભેલસંહિતાયાં વિમાનસ્થાનં સમાપ્તમ્ ॥ ॥ શારીરસ્થાન ॥ દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ભ્ષ્4.2. ॥ માનો ઽ વતિષ્ઠતે ।
જાતસ્ય દશમે માસે નામગોત્રે નમસ્કૃતે ॥ ભ્ષ્4.2. ।
તરુણસ્ય કુમારસ્ય વર્ધમાનેષુ ધાતુષુ ।
અસ્થિમજ્જસુ પૂર્ણેષુ શુક્રં ન પ્રતિપદ્યતે ॥