भेलसंहिता · अध्याय 1.27

अथोदकं क्लेदयति लवणं स्यन्दयत्य् अपि ।
अथ पाचयति क्षारः क्षीरं वै जीवयत्य् अपि ॥

स्नेहयत्यथ सर्पिश् च पिशितं बृंहयत्य् अपि ।
माषा बहुमलाश् चापि श्लीपदं जनयेद् दधि ॥

त्वचं प्रसादयेत् तैलं स्नेहनाय च कल्पते ।
पिण्याकः कुरुते ग्लानिं तक्रं च क्षपयत्य् अपि ॥

मधु चाप्य् अथ सन्धत्ते जर्जरीकुरुते सुरा ।
हरेणुभिर् मसूरैश् च भृशं वायुः प्रकुप्यति ॥

कफकृन्मूलकं विद्यात् सर्षपं वातकोपनम् ।
लशुनं वातशमनं पित्तश्लेष्मकरं च तत् ॥

नातिश्लेष्मकरं हिङ्गु षण्ड्यं क्षारः करोति च ।
सर्वं तिक्तमवृष्यं तु विद्यादन्यत्र कूलकात् ॥

अवृष्यं पैष्टिकं सर्वं यवगोधूमवर्जितम् ।
दाडिमामलकादन्यत्सर्वमम्लं तु पित्तलम् ॥

यवकान् दारुणान् विद्यात् पृथुकान्शालिषष्टिकान् ।
निर्दिशेन्मृगतुल्यांस् तु तथानूपान्मृगद्विजान् ॥

तथैकान्तहितांश् चापि जांगलान्मृगपक्षिणः ।
इत्य् एतत्संग्रहेणोक्तं भोज्यं विस्तरतः शृणु ॥

पिप्पली शृङ्गिबेरं च पलाण्डुलशुनानि च ।
मूलकं कृश्णगन्धा च पर्णासं कालमानकम् ॥

सुरसं सुमुखं चैव चटकं च फणिज्जकम् ।
रसेन कटुकं विद्यात् विपाके मधुरं तथा ॥

किराततिक्तो निम्बश् च केतुकाशकठिल्लकाः ।
कूलकं च सवेत्राग्रं तिक्तं मधुविपाकि च ॥

प्लक्षकाश्मर्यमधुकं स्वादु पाके परूषकम् ।
खर्जूरं नालिकेरं च प्रियालं तद्विधानि च ॥

मधुकं च बिसं चैव जीवनीयानि यानि च ।
रसे पाके च मधुरं तद्विद्याद् विविधं च यत् ॥

बसानि कटुका बिम्बी सर्वं चैवेक्षुवैकृतम् ।
रसे पाके च मधुरं तद् विद्यात् त्रिविधं च यत् ॥

न्यङ्कुं चरसमुद्रांश् च सृमरान्खड्गसूकरान् ।
अन्यांश् चानूपजान् विद्यान्मधुरान् रसपाकतः ॥

कादम्बान्सैन्धवान्हंसान्सारसाञ्श्चेतवारणम् ।
काचाक्षान्मल्लिकाक्षांश् च तथा पुष्करसायकान् ॥

दिपवेप्नि शरारींश् च विक्रमान् सुमनामुखान् ।
नन्दिमौद्गल्यकांश् चापि कालकान् कृष्णपुच्छकान् ॥

आज्ञातान् डुण्डुभांश् चैव मण्डूकान् छुटुमल्लिकान् ।
हर्ष्यात् तु सप्तवारादि तथा गर्भभतासकान् ॥

सर्वांश् च वारिजान्विद्यान्मधुरान् रसपाकतः ।
प्रियङ्गुश् च प्लाङ्गश् च बलाकाश् च खगास् तथा ॥

ये चान्ये ऽ प्यौदका भौम्याः खेचराश् च खगाः स्मृताः ।
नक्रांश् च शिशुमारांश् च वल्लकीमत्स्यकच्छपान् ॥

अन्यांश् च वारिजान्विद्यान्मधुरान्रसपाकतः ।
प्रियङ्गुश् च विनक्ताश् च नीलिकाशालिषष्टिकाः ॥

परूषकाश् च नीवाराः कोद्रवा ब्रह्मभूतिकाः ।
इत्य् एतद्धान्यजातं वै यच्चान्यदपि तद्विधम् ॥

रसेन मधुरं तद्वै विपाके कटुकं विदुः ।
मुद्गान् मसूरांश् चणकान् कुलुत्थांश् च कलायकान् ॥

रसेन मधुरांस्तान्वै विपाके कटुकान्विदुः ।
रोहीं श्वदंष्ट्रानुष्ट्रांश् च शरभान्मृगमातृकान् ॥

अथान्यान्मधुरास्वादान्विपाके कटुकान्विदुः ।
खराश् चाश्चतरामेषा ये चान्ये तादृशा मृगाः ॥

रसेन मधुरांस्तान्वै विपाके कटुकान्विदुः ।
हरीतान् स्तोककांश् चैव कपोतान् शुकशारिकाः ॥

चटकान् भृङ्गराजांश् च तथा पिप्पलकानपि ।
गोधापुत्रांस्तैलपाकान्ये चान्ये प्रतुदाः खगाः ॥

ये चान्ये मधुरास्तान्वै विपाके कटुकान्विदुः ।
अनुपानानि वक्ष्यामि येषु यानि हितानि वै ॥

आजे कषायशीतस् तु हायने चोदकं तथा ।
अनुपानं विधातव्यं वाराहे खदिरोदरम् ॥

दधि चुक्रं च धान्यानाम् अनुपानं प्रदापयेत् ।
शीरोदकं बिसग्रन्थिसेवनानां तथासवान् ॥

तद्वारिजानां सत्वानाम् अनुपानं प्रदापयेत् ।
त्रिफलां शीधुमार्द्वीकं कदम्बपनसोदकम् ॥

सुरद्रुजम्बूप्लक्षाणां फलस्कन्धासवान्पृथक् ।
मुद्गादिसूपधान्यानाम् अनुपानं प्रदापयेत् ॥

बिल्वपिण्डककल्कानां कपित्थस्याथवासवान् ।
गुहाशयानां सत्वानाम् अनुपानं प्रदापयेत् ॥

न्यग्रोधादिगणस्याथ स्कन्धशाखाफलासवान् ।
विष्किराणां विहङ्गानाम् अनुपानं प्रदापयेत् ॥

ककुभस्यानुपानं तु स्निग्धानां चापि वारुणीम् ।
चतुर्विधस्य स्नेहस्य तोयमुष्णं प्रदापयेत् ॥

द्राक्षाकाश्मर्यखर्जूरयववाट्यांस्तथासवान् ।
अश्वगन्धकषायं तु वारुणीमण्डम् एव च ॥

सुखेन पाचयत्य् अन्नं रोचयत्य् अपकर्षति ।
अनुपानं मनुष्याणां सात्म्यतां च प्रयच्छति ॥ इत्य् आह भगवान् आत्रेयः ।
इति भेले सप्तविंशो ऽ ध्यायः ॥ ॥ अष्टाविंशो ऽ ध्यायः ॥ अथातो भोजनविधीयं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः ।