ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.27

અથોદકં ક્લેદયતિ લવણં સ્યન્દયત્ય્ અપિ ।
અથ પાચયતિ ક્ષારઃ ક્ષીરં વૈ જીવયત્ય્ અપિ ॥

સ્નેહયત્યથ સર્પિશ્ ચ પિશિતં બૃંહયત્ય્ અપિ ।
માષા બહુમલાશ્ ચાપિ શ્લીપદં જનયેદ્ દધિ ॥

ત્વચં પ્રસાદયેત્ તૈલં સ્નેહનાય ચ કલ્પતે ।
પિણ્યાકઃ કુરુતે ગ્લાનિં તક્રં ચ ક્ષપયત્ય્ અપિ ॥

મધુ ચાપ્ય્ અથ સન્ધત્તે જર્જરીકુરુતે સુરા ।
હરેણુભિર્ મસૂરૈશ્ ચ ભૃશં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ ॥

કફકૃન્મૂલકં વિદ્યાત્ સર્ષપં વાતકોપનમ્ ।
લશુનં વાતશમનં પિત્તશ્લેષ્મકરં ચ તત્ ॥

નાતિશ્લેષ્મકરં હિઙ્ગુ ષણ્ડ્યં ક્ષારઃ કરોતિ ચ ।
સર્વં તિક્તમવૃષ્યં તુ વિદ્યાદન્યત્ર કૂલકાત્ ॥

અવૃષ્યં પૈષ્ટિકં સર્વં યવગોધૂમવર્જિતમ્ ।
દાડિમામલકાદન્યત્સર્વમમ્લં તુ પિત્તલમ્ ॥

યવકાન્ દારુણાન્ વિદ્યાત્ પૃથુકાન્શાલિષષ્ટિકાન્ ।
નિર્દિશેન્મૃગતુલ્યાંસ્ તુ તથાનૂપાન્મૃગદ્વિજાન્ ॥

તથૈકાન્તહિતાંશ્ ચાપિ જાંગલાન્મૃગપક્ષિણઃ ।
ઇત્ય્ એતત્સંગ્રહેણોક્તં ભોજ્યં વિસ્તરતઃ શૃણુ ॥

પિપ્પલી શૃઙ્ગિબેરં ચ પલાણ્ડુલશુનાનિ ચ ।
મૂલકં કૃશ્ણગન્ધા ચ પર્ણાસં કાલમાનકમ્ ॥

સુરસં સુમુખં ચૈવ ચટકં ચ ફણિજ્જકમ્ ।
રસેન કટુકં વિદ્યાત્ વિપાકે મધુરં તથા ॥

કિરાતતિક્તો નિમ્બશ્ ચ કેતુકાશકઠિલ્લકાઃ ।
કૂલકં ચ સવેત્રાગ્રં તિક્તં મધુવિપાકિ ચ ॥

પ્લક્ષકાશ્મર્યમધુકં સ્વાદુ પાકે પરૂષકમ્ ।
ખર્જૂરં નાલિકેરં ચ પ્રિયાલં તદ્વિધાનિ ચ ॥

મધુકં ચ બિસં ચૈવ જીવનીયાનિ યાનિ ચ ।
રસે પાકે ચ મધુરં તદ્વિદ્યાદ્ વિવિધં ચ યત્ ॥

બસાનિ કટુકા બિમ્બી સર્વં ચૈવેક્ષુવૈકૃતમ્ ।
રસે પાકે ચ મધુરં તદ્ વિદ્યાત્ ત્રિવિધં ચ યત્ ॥

ન્યઙ્કું ચરસમુદ્રાંશ્ ચ સૃમરાન્ખડ્ગસૂકરાન્ ।
અન્યાંશ્ ચાનૂપજાન્ વિદ્યાન્મધુરાન્ રસપાકતઃ ॥

કાદમ્બાન્સૈન્ધવાન્હંસાન્સારસાઞ્શ્ચેતવારણમ્ ।
કાચાક્ષાન્મલ્લિકાક્ષાંશ્ ચ તથા પુષ્કરસાયકાન્ ॥

દિપવેપ્નિ શરારીંશ્ ચ વિક્રમાન્ સુમનામુખાન્ ।
નન્દિમૌદ્ગલ્યકાંશ્ ચાપિ કાલકાન્ કૃષ્ણપુચ્છકાન્ ॥

આજ્ઞાતાન્ ડુણ્ડુભાંશ્ ચૈવ મણ્ડૂકાન્ છુટુમલ્લિકાન્ ।
હર્ષ્યાત્ તુ સપ્તવારાદિ તથા ગર્ભભતાસકાન્ ॥

સર્વાંશ્ ચ વારિજાન્વિદ્યાન્મધુરાન્ રસપાકતઃ ।
પ્રિયઙ્ગુશ્ ચ પ્લાઙ્ગશ્ ચ બલાકાશ્ ચ ખગાસ્ તથા ॥

યે ચાન્યે ઽ પ્યૌદકા ભૌમ્યાઃ ખેચરાશ્ ચ ખગાઃ સ્મૃતાઃ ।
નક્રાંશ્ ચ શિશુમારાંશ્ ચ વલ્લકીમત્સ્યકચ્છપાન્ ॥

અન્યાંશ્ ચ વારિજાન્વિદ્યાન્મધુરાન્રસપાકતઃ ।
પ્રિયઙ્ગુશ્ ચ વિનક્તાશ્ ચ નીલિકાશાલિષષ્ટિકાઃ ॥

પરૂષકાશ્ ચ નીવારાઃ કોદ્રવા બ્રહ્મભૂતિકાઃ ।
ઇત્ય્ એતદ્ધાન્યજાતં વૈ યચ્ચાન્યદપિ તદ્વિધમ્ ॥

રસેન મધુરં તદ્વૈ વિપાકે કટુકં વિદુઃ ।
મુદ્ગાન્ મસૂરાંશ્ ચણકાન્ કુલુત્થાંશ્ ચ કલાયકાન્ ॥

રસેન મધુરાંસ્તાન્વૈ વિપાકે કટુકાન્વિદુઃ ।
રોહીં શ્વદંષ્ટ્રાનુષ્ટ્રાંશ્ ચ શરભાન્મૃગમાતૃકાન્ ॥

અથાન્યાન્મધુરાસ્વાદાન્વિપાકે કટુકાન્વિદુઃ ।
ખરાશ્ ચાશ્ચતરામેષા યે ચાન્યે તાદૃશા મૃગાઃ ॥

રસેન મધુરાંસ્તાન્વૈ વિપાકે કટુકાન્વિદુઃ ।
હરીતાન્ સ્તોકકાંશ્ ચૈવ કપોતાન્ શુકશારિકાઃ ॥

ચટકાન્ ભૃઙ્ગરાજાંશ્ ચ તથા પિપ્પલકાનપિ ।
ગોધાપુત્રાંસ્તૈલપાકાન્યે ચાન્યે પ્રતુદાઃ ખગાઃ ॥

યે ચાન્યે મધુરાસ્તાન્વૈ વિપાકે કટુકાન્વિદુઃ ।
અનુપાનાનિ વક્ષ્યામિ યેષુ યાનિ હિતાનિ વૈ ॥

આજે કષાયશીતસ્ તુ હાયને ચોદકં તથા ।
અનુપાનં વિધાતવ્યં વારાહે ખદિરોદરમ્ ॥

દધિ ચુક્રં ચ ધાન્યાનામ્ અનુપાનં પ્રદાપયેત્ ।
શીરોદકં બિસગ્રન્થિસેવનાનાં તથાસવાન્ ॥

તદ્વારિજાનાં સત્વાનામ્ અનુપાનં પ્રદાપયેત્ ।
ત્રિફલાં શીધુમાર્દ્વીકં કદમ્બપનસોદકમ્ ॥

સુરદ્રુજમ્બૂપ્લક્ષાણાં ફલસ્કન્ધાસવાન્પૃથક્ ।
મુદ્ગાદિસૂપધાન્યાનામ્ અનુપાનં પ્રદાપયેત્ ॥

બિલ્વપિણ્ડકકલ્કાનાં કપિત્થસ્યાથવાસવાન્ ।
ગુહાશયાનાં સત્વાનામ્ અનુપાનં પ્રદાપયેત્ ॥

ન્યગ્રોધાદિગણસ્યાથ સ્કન્ધશાખાફલાસવાન્ ।
વિષ્કિરાણાં વિહઙ્ગાનામ્ અનુપાનં પ્રદાપયેત્ ॥

કકુભસ્યાનુપાનં તુ સ્નિગ્ધાનાં ચાપિ વારુણીમ્ ।
ચતુર્વિધસ્ય સ્નેહસ્ય તોયમુષ્ણં પ્રદાપયેત્ ॥

દ્રાક્ષાકાશ્મર્યખર્જૂરયવવાટ્યાંસ્તથાસવાન્ ।
અશ્વગન્ધકષાયં તુ વારુણીમણ્ડમ્ એવ ચ ॥

સુખેન પાચયત્ય્ અન્નં રોચયત્ય્ અપકર્ષતિ ।
અનુપાનં મનુષ્યાણાં સાત્મ્યતાં ચ પ્રયચ્છતિ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે સપ્તવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ અષ્ટાવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ભોજનવિધીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।