अष्टाध्यायी · अध्याय 6.4

अङ्गस्य

हलः

नामि

न तिसृ-चतसृ

छन्दस्य् उभयथा

नृ च

न-उपधायाः

सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ

वा षपूर्वस्य निगमे

सान्तमहतः संयोगस्य

अप्-तृन्-तृच्-स्वसृ-नप्तृ-नेष्टृ-त्वष्टृ-क्षत्तृ-होतृ-पोतृ-प्रशास्तॄणाम्

इन्-हन्-पूष-अर्यम्णां शौ

सौ च

अत्व्-असन्तस्य च अधातोः

अनुनासिकस्य क्वि-झलोः क्ङिति

अज्-झन-गमां सनि

तनोतेर् विभाषा

क्रमश् च क्त्वि

च्च्ः-वोः श्-ऊड्ः-अनुनासिके च

ज्वर-त्वर-स्रिव्य्-अवि-मवाम् उपधायाश् च

राल् लोपः

असिद्धवत्र-आ भात्

श्नान् नलोपः

अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति

दंश-सञ्ज-स्वञ्जाम् शपि

रञ्जेश् च

घञि च भावकरनयोः

स्यदो जवे

अवोद-एद्ः-ओद्म-प्रश्रथ-हिमश्रथाः

न अञ्चेः पूजायाम्

क्त्वि स्कन्दि-स्यन्दोः

जान्त-नशां विभाषा

भञ्जेश् च चिणि

शास इदङ्हलोः

शा हौ

हन्तेर्जः

अनुदात्त-उपदेश-वनति-तनोत्य्-आदीनाम् अनुनासिकलोपो झलि क्ङिति

वा ल्यपि

न क्तिचि दीर्घश् च

गमः क्वौ

विड्-वनोर् अनुनासिकस्य आत्

जन-सन-खनां सञ्-झलोः

ये विभाषा

तनोतेर्यकि

सनः क्तिचि लोपश् च अस्य अन्यतरस्याम्

आर्धधातुके

भ्रस्जो र-उपधयो रम् अन्यतरस्याम्

अतो लोपः

यस्य हलः

क्यस्य विभाषा

णेर् अनिटि

निष्ठायां सेटि

जनिता मन्त्रे

शमिता यज्ञे

अय् आम्-अन्त-आल्व्-आय्य-इत्न्व्-इष्णुषु

ल्यपि लघुपूर्वात्

विभाषा+आपः

यु-प्लुवोर् दीर्घश् छन्दसि

क्षियः

नष्ठायाम् अण्यदर्थे

वा+आक्रोश-दैन्ययोः

स्य-सिच्-सीयुट्-तासिषु भाव-कर्मणोर् उपदेशे ऽज्-झन-ग्रह-दृशां वा चिण्वद्-इट् च

दीङो युडचि क्ङिति

आतो लोप इटि च

ईद्यति

घु-मा-स्था-गा-पा-जहाति-सा हलि

एर् लिङि

वा ऽन्यस्य संयोग-आदेः

न ल्यपि

मयतेर् इद्-अन्यतरस्याम्

लुङ्-लङ्-लृङ्-क्ष्व् अड्-उदात्तः

आड् अज्-आदीनाम्

छन्दस्य् अपि दृश्यते

न माङ्योगे

बहुलं छन्दस्य् अमाङ्योगे ऽपि

इरयो रे

अचि श्नु-धातु-भ्रुवां य्-वोर् इयङ्-उवङौ

अभ्यासस्य असवर्णे

स्त्रियाः

वा ऽंशसोः

इणो यण्

एर् अनेकाचो ऽसम्योगपूर्वस्य

ओः सुपि

वर्षाभ्वश् च

न भूसुधियोः

छन्दस्य् उभयथा

हुश्नुवोः सार्वधातुके

भुवो वुग् लुङ्लिटोः

ऊद् उपधाया गोहः

दोषो णौ

वा चित्तविरागे

मितां ह्रस्वः

चिण्-णमुलोर् दीर्घो ऽन्यतरस्याम्

खचि ह्रस्वः

ह्लादो निष्ठायाम्

छादेर् घे ऽद्व्य्-उपसर्गस्य

इस्-मन्-त्रन्-क्विषु च

गम-हन-जन-खन-घसां लोपः क्ङित्य् अनङि

तनि-पत्योश् छन्दसि

घसि-भसोर् हलि च

हु-झल्भ्यो हेर् धिः

श्रु-शृणु-पॄ-कृ-वृभ्यश् छन्दसि

अङितश् च

चिणो लुक्

अतो हेः

उतश् च प्रत्ययाद् असंयोगपूर्वात्

लोपश् च अस्य अन्यतरस्यां ंवोः

नित्यं करोतेः

ये च

अत उत् सार्वधातुके

श्नसोरल्लोपः

श्ना-अभ्यस् तयोर् आतः

ई हल्यधोः

इद् दरिद्रस्य

भियो ऽन्यतरस्यम्

जहातेश् च

आ च हौ

लोपो यि

घ्व्-असोर् एद्-धाव् अभ्यासलोपश् च

अत एकहल्मध्ये ऽनादेशादेर् लिटि

थलि च सेति

तॄ-फल-भज-त्रपश् च

रधो हिंसायाम्

वा जॄ-भ्रमु-त्रसाम्

फणां च सप्तानाम्

न शस-दद-व्-आदि-गुणानाम्

अर्वणस् त्र्-असाव्-अनञः

मघवा बहुलम्

भस्य

वक्ष्यति - पादः पत्

वसोः सम्प्रसारणं

वाह ऊट्ः

श्व-युव-मघोनाम् अतद्धिते

अल्-लोपो ऽनः

षपूर्व-हन्-धृतराज्ञाम् अणि

विभाषा ङिश्योः

न संयोगाद् व-म्-अन्तात्

अचः

उद ईत्

आतो धातोः

मन्त्रेष्वाङ्यादेरात्मनः

ति विंशतेर् डिति

टेः

नस् तद्धिते

अह्नष् ट-खेर् एव

ओर्गुणः

ढे लोपो ऽकद्र्वाः

यस्य+इति च

सूर्य-तिष्य-अगस्त्य-मत्स्यानां य उपधायाः

हलस् तद्धितस्य

आपत्यस्य च तद्धिते ऽनाति

क्यच्व्योश् च

बिल्वक-आदिभ्यश् छस्य लुक्

तुर् इष्ठ-इम-ईयस्सु

टेः

स्थूल-दूर-युव-ह्रस्व-क्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः

प्रिय-स्थिर-स्फिर-उरु-बहुल-गुरु-वृद्ध-तृप्र-दीर्घ-वृन्दारकाणां प्र-स्थ-स्फ-वर्-बंहि-गर्-वर्षि-त्रब्-द्राघि-वृन्दाः

बहोर् लोपो भू च बहोः

इष्ठस्य यिट् च

ज्याद् आद् ईयसः

र ऋतो हलादेर् लघोः

विभाषा र्जोश् छन्दसि

प्रकृत्या+एक-अच्

इन् अण्य्-अनपत्ये

गाथि-विदथि-केशि-गणि-पणिनश् च

संयोग-आदिश् च

अन्

ये च अभाव-कर्मणोः

आत्म-अध्वानौ खे

न मपूर्वो ऽपत्ये ऽवर्मणः

ब्राह्मो ऽजातौ

कार्मस् ताच्छील्ये

औक्षम् अनपत्ये

दाण्डिनायन-हास्तिनायन-आथर्वणिक-जैह्माशिनेय-वासिनायनि-भ्रौणहत्य-धैवत्य-सारव-ऐक्ष्वाक-मैत्रेय-हिरण्मयानि

ऋत्व्य-वास्त्व्य-वास्त्व-माध्वी-हिरण्ययानि च्छन्दसि