अर्थशास्त्र · अध्याय 07.10

"त्वं च^अहं च भूमिं लभावहे" इति भूमि.संधिः ॥

तयोर् यः प्रत्युपस्थित.अर्थः सम्पन्नां भूमिम् अवाप्नोति सो^अतिसंधत्ते ॥

तुल्ये सम्पन्न.अलाभे यो बलवन्तम् आक्रम्य भूमिम् अवाप्नोति सो^अतिसंधत्ते ॥

भूमि.लाभं शत्रु.कर्शनं प्रतापं च हि प्राप्नोति ॥

दुर्बलाद्.भूमि.लाभे सत्यं सौकर्यं भवति ॥

दुर्बल एव च भूमि.लाभः, तत्.सामन्तश् च मित्रम् अमित्र.भावं गच्छति ॥

तुल्ये बलीयस्त्वे यः स्थित.शत्रुम् उत्पाट्य भूमिम् अवाप्नोति सो^अतिसंधत्ते ॥

दुर्ग.अवाप्तिर् हि स्व.भूमि.रक्षणम् अमित्र.अटवी.प्रतिषेधं च करोति ॥

चल.अमित्राद्.भूमि.लाभे शक्य.सामन्ततो विशेषः ॥

दुर्बल.सामन्ता हि क्षिप्र.आप्यायन.योग.क्षेमा भवति ॥

विपरीता बलवत् सामन्ता कोश.दण्ड.अवच्छेदनी च भूमिर् भवति ॥

सम्पन्ना नित्य.अमित्रा मन्द.गुणा वा भूमिर् अनित्य.अमित्रा^इति "सम्पन्ना नित्य.अमित्रा श्रेयसी भूमिः सम्पन्ना हि कोश.दण्डौ सम्पादयति, तौ च^अमित्र.प्रतिघातकौ इत्य् आचार्याः ॥

न^इति कौटिल्यः ॥

नित्य.अमित्र.अलाभे भूयान् शत्रु.लाभो भवति ॥

नित्यश् च शत्रुर् उपकृते च^अपकृते च शत्रुर् एव भवति, अनित्यस् तु शत्रुर् उपकाराद् अनपकाराद् वा शाम्यति ॥

यस्या हि भूमेर् बहु.दुर्गाश् चोर.गणैर् म्लेच्छ.अटवीभिर् वा नित्य.अविरहिताः प्रत्यन्ताः सा नित्य.अमित्रा, विपर्यये त्व् अनित्य.अमित्रा ॥

अल्पा प्रत्यासन्ना महती व्यवहिता वा भूमिर् इति अल्पा प्रत्यासन्ना श्रेयसी ॥

सुखा हि प्राप्तुं पालयितुम् अभिसारयितुं च भवति ॥

विपरीता व्यवहिता ॥

व्यवहितयोर् अपि दण्ड.धारणा^आत्म.धारणा वा भूमिर् इति आत्म.धारणा श्रेयसी ॥

सा हि स्व.समुत्थाभ्यां कोश.दण्डाभ्यां धार्यते ॥

विपरीता दण्ड.धारणा दण्ड.स्थानम् ॥

बालिशात् प्राज्ञाद् वा भूमि.लाभ इति बालिशाद्.भूमि.लाभः श्रेयान् ॥

सुप्राप्या^अनुपाल्या हि भवति, अप्रत्यादेया च ॥

विपरीता प्राज्ञाद् अनुरक्ता ॥

पीडनीय.उच्छेदनीययोर् उच्छेदनीयाद् भूमि.लाभः श्रेयान् ॥

उच्छेदनीयो ह्य् अनपाश्रयो दुर्बल.अपाश्रयो वा^अभियुक्तः कोश.दण्डाव् आदाय^अपसर्तु.कामः प्रकृतिभिस् त्यज्यते, न पीडनीयो दुर्ग.मित्र.प्रतिष्टब्धः ॥

दुर्ग.प्रतिष्टब्धयोर् अपि स्थल.नदी.दुर्गीयाभ्यां स्थल.दुर्गीयाद् भूमि.लाभः श्रेयान् ॥

स्थालेयं हि सुरोध.अवमर्द.अवस्कन्दम् अनिह्श्रावि.शत्रु च ॥

नदी.दुर्गं तु द्वि.गुण.क्लेश.करम्, उदकं च पातव्यं वृत्ति.करं च^अमित्रस्य ॥

नदी.पर्वत.दुर्गीयाभ्यां नदी.दुर्गीयाद् ब्भूमि.लाभः श्रेयान् ॥

नदी.दुर्गं हि हस्ति.स्तम्भ.संक्रम.सेतु.बन्ध.नौभिः साध्यम् अनित्य.गाम्भीर्यम् अवस्राव्य् उदकं च ॥

पार्वतं तु स्व्.आरक्षं दुरुपरोधि कृच्छ्र.आरोहणम्, भग्ने च^एकस्मिन् न सर्व.वधः, शिला.वृक्ष.प्रमोक्षश् च महा.अपकारिणाम् ॥

निम्न.स्थल.योधिभ्यो निम्न.योधिभ्यो भूमि.लाभः श्रेयान् ॥

निम्न.योधिनो ह्य् उपरुद्ध.देश.कालाः, स्थल.योधिनस् तु सर्व.देश.काल.योधिनः ॥

खनक.आकाश.योधिभ्यः खनकेभ्यो भूमि.लाभः श्रेयान् ॥

खनका हि खातेन शस्त्रेण च^उभयथा युध्यन्ते, शस्त्रेण^एव^आकाश.योधिनः ॥
कz07.10.38अब्। एवं.विध्येभ्यः पृथिवीं लभमानो^अर्थ.शास्त्रवित् ।
कz07.10.38च्द्। संहितेभ्यः परेभ्यश् च विशेषम् अधिगच्छति ॥ए
(मित्र.हिरण्य.भूमि.कर्म.सम्धयह् - तत्र अनवसित.सम्धिह्)