જ્યારે મન પર અંધકાર છવાઈ જાય: ભંડાસુર યુદ્ધ અને દસ અવતારોનું સાચું રહસ્ય

આપણા જીવનમાં ઘણીવાર એવો સમય આવે છે જ્યારે કોઈ મોટો આઘાત કે દુઃખ અચાનક તીવ્ર ક્રોધમાં ફેરવાઈ જાય છે. અથવા સતત ચિંતા અને થાકને લીધે મન અંદરથી સાવ ખાલીખમ ભાસવા લાગે છે. આવા સમયે જ્યારે કોઈ આપણને સલાહ આપે કે બસ મન મક્કમ રાખીને લડ્યા કરો, ત્યારે એ વાત ક્યારેય કામ કરતી નથી. તમે તમારા પોતાના જ નકારાત્મક વિચારો સામે જેટલું બળજબરીથી લડો છો, મન તેટલું જ વધુ ગૂંચવાતું જાય છે.

વર્ષો પહેલાં જ્યારે મેં બ્રહ્માંડ પુરાણના લલિતોપાખ્યાનમાં લલિતા દેવી અને ભંડાસુર વચ્ચેના યુદ્ધની વાત પહેલીવાર વાંચી હતી, ત્યારે મને પણ એવું જ લાગેલું કે આ કોઈ સામાન્ય પૌરાણિક યુદ્ધકથા હશે, જેમાં દેવી-દેવતાઓ અને રાક્ષસો વચ્ચે તીર-કામઠાની લડાઈ થાય છે. સોશિયલ મીડિયા અને ઇન્ટરનેટ પર પણ મોટાભાગે આ જ રીતે પીરસવામાં આવે છે. લોકો બસ એટલું જ કહી દે છે કે એક રાક્ષસે સ્વર્ગ પર આક્રમણ કર્યું અને દેવીએ પોતાના નખમાંથી ભગવાન વિષ્ણુના દસ અવતાર પ્રગટ કરીને તેને હરાવી દીધો.

પરંતુ જ્યારે તમે લલિતોપાખ્યાનના 29મા અધ્યાયના મૂળ સંસ્કૃત શ્લોકોને શાંતિથી વાંચો છો, ત્યારે સમજાય છે કે આ કોઈ સામાન્ય લડાઈ નથી. આ આપણા જ મનની ભીતર ચાલતા સંઘર્ષનો જીવંત નકશો છે. આ ગ્રંથ દર્શાવે છે કે જ્યારે માણસનો અહંકાર ઘવાય છે ત્યારે તે કેવો વિનાશક બને છે, આપણી જૂની નકારાત્મક આદતો આપણી સ્મૃતિ અને વિવેક પર કેવી રીતે પ્રહાર કરે છે, અને આંતરિક શાંતિ ક્યારેય બળજબરી કે ક્રોધથી કેમ મેળવી શકાતી નથી.

બ્રહ્માંડ પુરાણનો મૂળ પાઠ વાસ્તવમાં શું કહે છે

બ્રહ્માંડ પુરાણના ઉત્તરભાગનો 29મો અધ્યાય મહર્ષિ અગસ્ત્ય અને ભગવાન હયગ્રીવ વચ્ચેના સંવાદથી શરૂ થાય છે. અગસ્ત્ય ઋષિ કોઈ સામાન્ય સવાલ નથી પૂછતા. શ્લોક [3.29.2] માં તેઓ પૂછે છે કે જ્યારે મંત્રિણી (શ્યામલા) અને દંડનાથા (વારાહી) એ ભંડાસુરના બંને સગા ભાઈઓ, વિશુક્ર અને વિષંગ, નો વધ કરી નાખ્યો, ત્યારે ભંડાસુરની શી દશા થઈ:

શ્રીદેવ્યાઃ શ્રોતુમિચ્છામિ રણચક્રે પરાક્રમમ્ । સોદરસ્યાપદં દૃષ્ટ્વા ભણ્ડઃ કિમકરોચ્છુચા

"હું રણચક્રમાં શ્રીદેવીના પરાક્રમ વિશે સાંભળવા ઈચ્છું છું. પોતાના ભાઈઓની આવી દુર્દશા જોઈને ભંડાસુરે શોકમાં શું કર્યું?"

અહીં અગસ્ત્ય ઋષિએ માત્ર યુદ્ધભૂમિ નહીં, પણ રણચક્ર શબ્દ વાપર્યો છે, જેનો અર્થ ચેતના અને શક્તિનું સક્રિય ક્ષેત્ર થાય છે. શ્લોક [3.29.4] માં ભગવાન હયગ્રીવ કહે છે કે આ પવિત્ર આખ્યાન સાંભળવાથી સંચિત પાપો અને માનસિક ક્લેશનો નાશ થાય છે અને અણિમા જેવી આઠેય સિદ્ધિઓ પુષ્ટ થાય છે.

ત્યારબાદ પુરાણ ભંડાસુરની માનસિક સ્થિતિનું જે વર્ણન કરે છે, તે માનવ સ્વભાવની ગહન સમજણ આપે છે. પોતાના ભાઈઓના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને ભંડાસુર કોઈ વીરતા નથી બતાવતો. શ્લોક [3.29.6] અને [3.29.7] જણાવે છે કે તે અસહ્ય શોકમાં ગરકાવ થઈને જમીન પર બેભાન થઈને ઢળી પડે છે, તેના વાળ વિખરાઈ જાય છે અને તેને ક્યાંય શાંતિ મળતી નથી. તેનો પ્રધાન સેનાપતિ કુટિલાક્ષ તેને વારંવાર ધીરજ આપે છે. પણ જેવો તેનો આ શોક ભભૂકે છે, તે તરત જ ઝેરી ક્રોધમાં બદલાઈ જાય છે, જે શ્લોક [3.29.8] માં સ્પષ્ટ કહ્યું છે:

શોકેન યુક્તઃ કોપમવાપ સઃ

"શોકથી ઘેરાયેલા તે અસુરે અત્યંત ભયંકર ક્રોધ ધારણ કર્યો."

શ્લોક [3.29.9] થી [3.29.11] માં તેના શારીરિક આવેગનું આબેહૂબ વર્ણન છે. તેની ભ્રમરો ખેંચાઈને વંકાય છે. આંખો ધગધગતા અંગારા જેવી લાલચોળ થઈ જાય છે. તેના શ્વાસ કાળા નાગની જેમ ફૂંફાડા મારવા લાગે છે, અને તે પ્રલયકાળના વાદળની જેમ ગર્જના કરતો તલવાર વીંઝવા લાગે છે. શ્લોક [3.29.12] અને [3.29.13] માં ભંડાસુર પ્રતિજ્ઞા લે છે કે જે સ્ત્રીની માત્ર એક દૃષ્ટિએ તેના સૈન્યને ખતમ કરી નાખ્યું, તેના ગળામાંથી વહેતા લોહીથી જ તે પોતાના ભાઈઓના શોકની આગ ઓલવશે.

શ્લોક [3.29.14] મુજબ તે વીજળીના આઘાતને પણ ખમી જાય તેવું વજ્ર જેવું કઠણ કવચ પહેરે છે અને પોતાની રાજધાનીમાંથી કૂચ કરે છે. તેની રાજધાનીનું નામ છે શૂન્યક, જેનો અર્થ થાય છે "શૂન્યતાનું નગર." શ્લોક [3.29.21] નોંધે છે કે તે નગરમાં માત્ર સ્ત્રીઓ જ બાકી રહી હતી. એનો આધ્યાત્મિક સંકેત એ છે કે અહંકારની તમામ આક્રમક અને સક્રિય વૃત્તિઓ યુદ્ધમાં ઝંપલાવી ચૂકી હતી, અને પાછળ માત્ર નિષ્ક્રિય શૂન્યતા બચી હતી.

તેનું સૈન્ય એટલું વિશાળ હતું કે શ્લોક [3.29.23] માં એક અદ્ભુત કલ્પના આવે છે. સેનાના ચાલવાથી ઊડેલી ધૂળ આકાશમાં એવી રીતે છવાઈ ગઈ, જાણે એ ભાર ન સહી શકવાને કારણે ખુદ પૃથ્વી જ ભાગીને સ્વર્ગ તરફ જઈ રહી હોય. શ્લોક [3.29.25] અને [3.29.26] માં જગ્યાની ભીંસનું વર્ણન છે:

ન દિક્ષુ ન ચ ભૂચક્રે ન વ્યોમનિ ચ તે મમુઃ । દુઃખદુખેન તે ચેલુરન્યોન્યાશ્લેષપીડિતાઃ

"ન તેઓ દિશાઓમાં સમાઈ શકતા હતા, ન પૃથ્વી પર, અને ન તો આકાશમાં; તેઓ એકબીજા સાથે ભીંસાઈને અને ગૂંગળાઈને ભારે કષ્ટપૂર્વક આગળ વધી રહ્યા હતા."

જગ્યાના અભાવે તેના પોતાના જ સૈનિકો રથના પૈડાં નીચે કચડાવા લાગ્યા અને હાથીઓના પગ તળે ચગદાવા લાગ્યા. જ્યારે ભંડાસુરે શ્લોક [3.29.28] થી [3.29.30] માં સિંહગર્જના કરી, ત્યારે સમગ્ર બ્રહ્માંડ ધ્રૂજી ઊઠ્યું. સમુદ્રો સુકાવા લાગ્યા, સૂર્ય અને ચંદ્ર ભાગવા લાગ્યા, તારાઓ ખરવા લાગ્યા, પૃથ્વી પારણાની જેમ ડોલવા લાગી અને દિશાઓના દિગ્ગજો ભયથી મૂર્છિત થઈ ગયા.

આ સંકટ જોઈને કે કોઈ સામાન્ય શક્તિ આ દબાણને ખમી શકે તેમ નથી, સ્વયં લલિતા દેવીએ રણમેદાનમાં ઊતરવાનો નિર્ણય કર્યો, જે શ્લોક [3.29.33] અને [3.29.34] માં વર્ણવ્યો છે.

તેમનો રથ કોઈ લાકડા કે લોખંડનો નહોતો. તે ચક્રરાજરથ હતો, એટલે કે ગતિમાન થયેલું સાક્ષાત શ્રીયંત્ર. શ્લોક [3.29.35] જણાવે છે કે ચારેય વેદ તે રથના વિશાળ પૈડાં હતા અને ચાર પુરુષાર્થ (ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ) તેનો મજબૂત આધાર હતા. શ્લોક [3.29.36] મુજબ આ રથમાં નવ માળ અથવા નવ પર્વ હતા, જે શ્રીચક્રના નવ આવરણોનું પ્રતીક છે. દરેક માળ પર મોટા ધનુષ ચડાવીને દેવીઓ રક્ષા કરતી હતી, જેમનું સૈન્ય પરાર્ધ (અબજો-ખરબો) થી પણ વધુ હતું. શ્લોક [3.29.38] માં તેની ઊંચાઈ દસ યોજન અને પહોળાઈ ચાર યોજન કહી છે. તેની આગળ મંત્રિણીનો ગેયચક્ર રથ અને પાછળ દંડનાથાનો કિરિચક્ર રથ ચાલી રહ્યો હતો.

જ્યારે દેવીનું અસંખ્ય સૈન્ય અગ્નિપ્રાકાર (અગ્નિની દીવાલ) ના દરવાજામાંથી બહાર નીકળવા લાગ્યું, ત્યારે એક યોજનનો દરવાજો સાંકડો પડ્યો. ત્યારે શ્લોક [3.29.42] અને [3.29.43] માં નિત્યા દેવી જ્વાલામાલિનીએ તે દરવાજાને અનંત ગણો વિસ્તારી દીધો, જેથી આખી સેના કોઈપણ ઘર્ષણ વિના સહેલાઈથી બહાર નીકળી શકી.

જ્યારે ભંડાસુર અને લલિતા દેવી સામસામે આવ્યા, ત્યારે શ્લોક [3.29.59] માં દેવીના બાણોનું રહસ્ય પ્રગટ થાય છે. દેવી ધનુષની પણછ પર એક બાણ ચડાવે છે, પણછ પરથી છૂટતાં જ તે દસ થાય છે, આકાશમાં સો, શત્રુસેનામાં પ્રવેશતાં હજાર, અને અસુરોના શરીર પર પડતાં તે કરોડો બાણ બનીને ત્રાટકે છે.

ત્યારબાદ ભંડાસુરે બાર એવા અસ્ત્રો છોડ્યા, જે ચેતના અને વિવેકને નષ્ટ કરનારા માનસિક સંકટો હતા. લલિતા દેવીએ તે દરેક અસ્ત્રનો જવાબ કોઈ હિંસાથી નહીં, પણ આધ્યાત્મિક સમાધાનથી આપ્યો:

પ્રથમ, ભંડાસુરે અંધતામિસ્રક અસ્ત્ર ચલાવ્યું, જેનાથી ઘોર અંધકાર અને મોહ છવાઈ ગયો. દેવીએ શ્લોક [3.29.62] માં મહત્તરણીબાણ (સૂર્યના દિવ્ય પ્રકાશનું બાણ) છોડીને તેને શાંત કર્યું.

બીજું, તેણે પાખંડાસ્ત્ર છોડ્યું, જે કપટ, પાખંડ અને ખોટા આડંબરોનું અસ્ત્ર હતું. દેવીએ શ્લોક [3.29.63] માં ગાયત્ર્યસ્ત્ર (ગાયત્રી મંત્રનું અસ્ત્ર) ચલાવીને તે ઢોંગને ભસ્મ કરી દીધો.

ત્રીજું, તેણે અંધાસ્ત્ર ચલાવ્યું, જે અંદરની દૃષ્ટિ અને વિવેકને છીનવી લેતું હતું. દેવીએ શ્લોક [3.29.64] માં ચાક્ષુષ્મત-મહાસ્ત્ર વડે અંતર્દૃષ્ટિ પુનઃ જાગ્રત કરી.

ચોથું, તેણે શક્તિનાશાસ્ત્ર છોડ્યું, જે પ્રાણશક્તિ અને આત્મબળને ચૂસી લેતું હતું. દેવીએ શ્લોક [3.29.65] માં વિશ્વાવસુર-અસ્ત્રથી તેનું નિવારણ કર્યું.

પાંચમું, તેણે અંતકાસ્ત્ર ચલાવ્યું, જે કાળ અને મૃત્યુનો ભય હતો. દેવીએ શ્લોક [3.29.66] માં મહામૃત્યુંજયાસ્ત્રથી તેને શાંત પાડ્યું.

છઠ્ઠું, તેણે સર્વાસ્ત્રસ્મૃતિનાશાસ્ત્ર ફેંક્યું, જેણે સૈનિકોની યાદશક્તિ, મંત્રો અને શસ્ત્રવિદ્યા ભુલાવી દીધા. દેવીએ શ્લોક [3.29.67] માં ધારણાસ્ત્ર ચલાવ્યું. ધારણા એટલે મનને એકાગ્ર અને સ્થિર રાખવાની શક્તિ. તે સ્થિરતાથી સૌની સ્મૃતિ પાછી આવી.

સાતમું, તેણે ભયાસ્ત્ર ચલાવ્યું, જે અસ્તિત્વનો ઊંડો ડર પેદા કરતું હતું. દેવીએ શ્લોક [3.29.68] માં અભયંકર-ઐન્દ્રાસ્ત્રથી અભય આપ્યું.

આઠમું, તેણે મહારોગાસ્ત્ર છોડ્યું, જેનાથી સેનામાં રાજયક્ષ્મા (ક્ષયરોગ) અને હજારો પ્રાણઘાતક રોગો ફેલાવા લાગ્યા. દેવીએ શ્લોક [3.29.69] થી [3.29.72] માં નામત્રય મહામંત્ર મહા-અસ્ત્ર છોડ્યું. આ બાણમાંથી અચ્યુત, અનંત અને ગોવિંદ, એ ત્રણ દિવ્ય મૂર્તિઓ પ્રગટ થઈ. તેમણે માત્ર એક 'હું' ના નાદથી તમામ રોગોને બાળીને ભસ્મ કરી દીધા. દેવીએ તેમને ત્રણેય લોકમાં સ્થાપિત કર્યા જેથી ભવિષ્યમાં ભક્તોના રોગો મટી શકે.

નવમું, તેણે આયુર્નાશનાસ્ત્ર ચલાવ્યું, જે આયુષ્યને ક્ષીણ કરતું હતું. દેવીએ શ્લોક [3.29.73] માં કાલસંકર્ષણી-રૂપ અસ્ત્રથી તેને પોતાનામાં સમાવી લીધું.

દસમું, ભંડાસુરે શ્લોક [3.29.74] થી [3.29.77] માં મહાસુરાસ્ત્ર છોડ્યું. તેનાથી જૂના કલ્પોના અસુરો ફરી જીવતા થયા: મધુ, કૈટભ, મહિષાસુર, ધૂમ્રલોચન, ચંડ, મુંડ, ચિક્ષુભ, ચામર, રક્તબીજ, શુંભ, નિશુંભ અને કાલકેય. જ્યારે સેના ગભરાઈ, ત્યારે શ્લોક [3.29.79] માં લલિતા દેવીએ ક્રોધપૂર્વક અટ્ટહાસ્ય કર્યું. તે નાદમાંથી દુર્ગા નારાયણી પ્રગટ થયા. ચંડિકા-સપ્તશતી (દેવી માહાત્મ્ય) માં જેમ વર્ણન છે, તે જ રીતે તેમણે તે તમામ જૂના અસુરોનો વધ કર્યો અને દેવીના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા (શ્લોક 3.29.80-88).

અગિયારમું, તેણે મૂકાસ્ત્ર ચલાવ્યું, જેનાથી વાણી બંધ થઈ ગઈ અને બુદ્ધિ જડ થઈ ગઈ. દેવીએ શ્લોક [3.29.89] માં મહાવાગ્વાદિની-અસ્ત્રથી ફરી મધુર અને સચોટ વાણી આપી.

બારમું, ભંડાસુરે વેદ-તસ્કરો (જ્ઞાનની ચોરી કરનારા દૈત્યો) ને પ્રગટ કર્યા. લલિતા દેવીએ શ્લોક [3.29.90] અને [3.29.91] માં પોતાના જમણા હાથના અંગૂઠાના નખ માત્રથી તેમને પળવારમાં લીન કરી દીધા.

આ પછી આવે છે આ આખા અધ્યાયનો સૌથી મહત્ત્વનો પ્રસંગ: લલિતા દેવીના દસ નખમાંથી ભગવાન નારાયણના દસ અવતારોનું પ્રાગટ્ય, જે શ્લોક [3.29.91] થી [3.29.135] સુધી વર્ણવાયું છે:

અહીં શ્લોક [3.29.100] માં એક ખૂબ જ ઊંડો મર્મ છુપાયેલો છે: યઃ પ્રહ્લાદો ઽસ્તિ શક્તીનાં પરમાનન્દલક્ષણઃ. એટલે કે પ્રહલાદ માત્ર એક ઐતિહાસિક રાજકુમાર નથી, પણ સાધકના અંતરમાં રહેલા પરમાનંદ નું જીવંત પ્રતીક છે. ભૌતિક લોભ અને ઘમંડ (હિરણ્ય) સૌથી પહેલા આપણા આ નિર્દોષ આનંદને કચડી નાખવા માંગે છે. તેથી તે સહજ આનંદની રક્ષા કરવા માટે ભગવાન નૃસિંહનું પ્રાગટ્ય થાય છે.

છેલ્લે શ્લોક [3.29.130] થી [3.29.132] માં જ્યારે ભંડાસુર પોતાનું સૌથી ઘાતક શસ્ત્ર કલ્યાસ્ત્ર ચલાવે છે (જે વેદમર્યાદા લોપનારા, નિર્દોષ જીવોની હિંસા કરનારા અને સમાજમાં વ્યવસ્થા બગાડનારા લોકોને જન્મ આપે છે), ત્યારે દેવીની ડાબી ટચલી આંગળીના નખમાંથી ભગવાન કલ્કિ પ્રગટ થાય છે. કલ્કિના માત્ર એક પ્રચંડ અટ્ટહાસ્યથી તે તમામ આસુરી વૃત્તિઓ બેભાન થઈને શૂન્યમાં વિલીન થઈ જાય છે.

મુખ્ય સંસ્કૃત શબ્દોનો અર્થ

ગ્રંથના હાર્દને સમજવા માટે તેમાં વપરાયેલા વિશિષ્ટ પારિભાષિક શબ્દોને સમજવા જરૂરી છે:

શૂન્યક [3.29.21]: આ ભંડાસુરની રાજધાનીનું નામ છે. તેનો સીધો અર્થ "શૂન્યતાનું સ્થાન" થાય છે. શ્રીવિદ્યા અને તંત્ર દર્શનમાં ભંડાસુર કોઈ સામાન્ય શારીરિક રાક્ષસ નથી, પણ તે એવા સૂકા અહંકારનું પ્રતીક છે જે આખી સૃષ્ટિને ચેતના વગરની અને વ્યર્થ માને છે. જ્યારે શ્લોક [3.29.21] કહે છે કે શૂન્યકમાં માત્ર સ્ત્રીઓ જ બાકી રહી હતી, ત્યારે તેનો અર્થ એ છે કે અહંકારના તમામ બાહ્ય અને આક્રમક આવેગો યુદ્ધમાં જોતરાઈ ચૂક્યા હતા અને પાછળ માત્ર નિષ્ક્રિય શૂન્યતા બચી હતી.

ચક્રરાજરથ [3.29.35, 3.29.38]: આનો અર્થ થાય છે "મંડળોના રાજા શ્રીચક્રનો રથ." શ્રીચક્ર માત્ર તાંબાના પતરા પર દોરેલી કોઈ સ્થિર આકૃતિ નથી, પણ તે સતત ધબકતી બ્રહ્માંડીય ઊર્જા છે. તેનું રણમેદાનમાં આગળ વધવું એ દર્શાવે છે કે સ્થિર ચેતના (પ્રકાશ) હવે જગતના રક્ષણ માટે સક્રિય શક્તિ (વિમર્શ) નું રૂપ ધારણ કરી રહી છે.

નવપર્વ [3.29.36]: એટલે કે "નવ માળ કે નવ સ્તરો ધરાવતો." શ્રીવિદ્યામાં માનવ શરીર અને આખું વિશ્વ નવ સ્તરો પર રચાયેલું માનવામાં આવે છે. રથના નવ માળ પર ધનુષધારી દેવીઓની ઉપસ્થિતિ એ બતાવે છે કે આપણી ચેતનાના દરેક સ્તર પર નકારાત્મકતા સામે લડવાની આંતરિક શક્તિ રહેલી છે.

સર્વાસ્ત્રસ્મૃતિનાશાસ્ત્ર અને ધારણાસ્ત્ર [3.29.67]: ભંડાસુરે સ્મૃતિનો નાશ કરનારું અસ્ત્ર છોડ્યું, જેનાથી બધું ભૂલાઈ ગયું. દેવીએ તેના ઉત્તરમાં ધારણાસ્ત્ર ચલાવ્યું. યોગશાસ્ત્રમાં ધારણા નો અર્થ ચિત્તને એકાગ્ર અને સ્થિર રાખવું થાય છે. આ પ્રતીક શીખવે છે કે જ્યારે ભય કે માનસિક થાકને લીધે બુદ્ધિ બહેર મારી જાય, ત્યારે ગભરાટથી નહીં, પણ મનને સ્થિર કરીને જ ખોવાયેલો વિવેક પાછો લાવી શકાય છે.

નામત્રય-મહામંત્ર-મહા-અસ્ત્ર [3.29.70]: ત્રણ દિવ્ય નામોનું મહા-અસ્ત્ર: અચ્યુત (જે ક્યારેય પોતાના સ્વરૂપમાંથી ચલિત થતા નથી), અનંત (સીમા વગરના), અને ગોવિંદ (ઇન્દ્રિયો અને જ્ઞાનના પાલક). શ્લોક [3.29.71] માં આ માત્ર અક્ષરો નથી રહેતા, પણ સાક્ષાત શક્તિ બનીને માત્ર 'હું' ના નાદથી રોગોને બાળી નાખે છે.

પરમાનંદલક્ષણઃ [3.29.100]: પ્રહલાદ માટે વપરાયેલું આ વિશેષણ દર્શાવે છે કે તેમનો મૂળ સ્વભાવ પરમાનંદ છે. આસુરી અહંકાર આ આનંદ પર જ પ્રહાર કરે છે, અને નૃસિંહ શક્તિ તેની રક્ષા કરે છે.

ચતુર્વ્યૂહ [3.29.127]: પાંચરાત્ર મતનો પ્રાચીન સિદ્ધાંત જેમાં પરમાત્માના ચાર સ્વરૂપો દર્શાવ્યા છે: વાસુદેવ (શુદ્ધ ચેતના), સંકર્ષણ (અહંકાર અને પ્રાણ), પ્રદ્યુમ્ન (મન), અને અનિરુદ્ધ (બુદ્ધિ). જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ પ્રગટ થાય છે, ત્યારે તેઓ અધર્મનો નાશ કરવા માટે તરત જ આ ચતુર્વ્યૂહ શક્તિનું વિસ્તરણ કરે છે.

કલ્યાસ્ત્ર [3.29.130]: કળિયુગનું અસ્ત્ર, જેને ધર્મવિપ્લાવકમ્ કહેવામાં આવ્યું છે, એટલે કે જે ધર્મ અને નૈતિકતાને વહાવી દે છે. આ અસ્ત્ર મનુષ્યના ચરિત્રને ભ્રષ્ટ કરે છે અને ક્રૂરતા વધારે છે.

પરંપરાગત અર્થઘટન અને આચાર્યોનો દૃષ્ટિકોણ

આપણી પરંપરાના મહાન વિદ્વાનોએ આ કથાનું અને નખમાંથી અવતારો પ્રગટ થવાનું શું અર્થઘટન કર્યું છે? શું એનો અર્થ એવો છે કે દેવી વિષ્ણુ કરતાં મોટા છે અને વિષ્ણુ તેમનાથી ઊતરતા છે?

આ વિષય પર સૌથી પ્રામાણિક અને સચોટ ખુલાસો 18મી સદીના અદ્વિતીય વિદ્વાન અને શ્રીવિદ્યાના આચાર્ય ભાસ્કરાય મખીએ આપ્યો છે. લલિતા સહસ્રનામના 80મા નામ (કરાંગુલિ-નખોત્પન્ન-નારાયણ-દશાકૃતિઃ) પરના પોતાના પ્રસિદ્ધ ભાષ્ય સૌભાગ્યભાસ્કર માં તેઓ આ વાત સ્પષ્ટ કરે છે.

ભાસ્કરાય જણાવે છે કે અહીં કોઈ સંપ્રદાયનો ભેદભાવ નથી. અદ્વૈત દર્શન અનુસાર પરબ્રહ્મ એક જ અખંડ ચેતના છે. જ્યારે તે ચેતના જગતનું પાલન-પોષણ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે ત્યારે તે પુરુષ રૂપે નારાયણ કે કૃષ્ણ કહેવાય છે, અને જ્યારે તે સમગ્ર સૃષ્ટિનો મૂળ આધાર બને છે ત્યારે તે સ્ત્રી રૂપે લલિતા કહેવાય છે.

તેથી વિષ્ણુની પાલન-શક્તિ (સ્થિતિ-શક્તિ) એ દેવીની ઈચ્છા અને સંકલ્પથી જરાય અલગ નથી.

ટીકાકારોએ દેવીના બંને હાથની ગોઠવણનો ભેદ પણ સુંદર રીતે સમજાવ્યો છે:

જમણો હાથ સૂર્યનો પ્રતીક છે, જે પ્રવૃત્તિ માર્ગ એટલે કે સંસારનું નિર્માણ અને પોષણ દર્શાવે છે. તેથી જમણા હાથની આંગળીઓમાંથી એ અવતારો નીકળ્યા જેમણે સૃષ્ટિનો પાયો નાખ્યો અને રક્ષણ આપ્યું: કૂર્મ (જેણે આધાર આપ્યો), વરાહ (જેમણે પૃથ્વીને બહાર કાઢી), નૃસિંહ (જેમણે ભક્તિ અને આનંદને બચાવ્યા), અને વામન (જેમણે સંતુલન સ્થાપ્યું).

ડાબો હાથ ચંદ્રનો પ્રતીક છે, જે નિવૃત્તિ માર્ગ એટલે કે આંતરિક શુદ્ધિ અને અનિષ્ટોના નાશનો માર્ગ છે. તેથી ડાબી આંગળીઓમાંથી એ અવતારો નીકળ્યા જેમણે અહંકાર અને સામાજિક સડો દૂર કર્યો: પરશુરામ, રામ, બલરામ, કૃષ્ણ અને કલ્કિ.

હવે સવાલ એ થાય કે અવતારો નખમાંથી જ કેમ પ્રગટ થયા, હૃદય કે ગર્ભમાંથી કેમ નહીં?

આયુર્વેદ અને શરીર વિજ્ઞાનમાં નખ એ શરીરનો સૌથી બહારનો અને નિર્જીવ હિસ્સો ગણાય છે. નખ કાપતી વખતે કોઈ પીડા થતી નથી કારણ કે તે જીવનની સાવ છેવાડાની સીમા પર હોય છે. પુરાણનો આ દાર્શનિક તર્ક વિચારવા જેવો છે: જો દેવીના નખની સાવ છેવાડાની, સંવેદના વગરની અણી પરથી માત્ર પ્રકાશનું એક કિરણ ચમકવા માત્રથી ભગવાન વિષ્ણુના દસેય અવતાર પ્રગટ થઈને બ્રહ્માંડનું રક્ષણ કરી શકતા હોય, તો તેમના હૃદયની મૂળ ચેતના અને અસીમ કરુણાની વિશાળતા માપી જ કોણ શકે? આ છેવાડા પરથી કેન્દ્રને સમજવાનો સુંદર વિચાર છે.

આંતરિક સાધનાની દૃષ્ટિએ ભંડાસુર એવો અહંકાર છે જે ભક્તિ વગરની માત્ર સૂકી તપસ્યાથી જન્મે છે અને માણસને શૂન્યકમાં એટલે કે શૂન્યતા અને હતાશામાં ધકેલી દે છે. આપણા દસ નખ એ આપણી દસ ઇન્દ્રિયો (પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય અને પાંચ કર્મેન્દ્રિય) નું પ્રતીક છે. જ્યારે ભગવતીની કૃપા આ દસ દ્વારોને સ્પર્શે છે, ત્યારે આપણી જોવાની, બોલવાની અને વિચારવાની શક્તિ શુદ્ધ થઈ જાય છે અને કોઈ આસુરી વૃત્તિ તેના પર હાવી થઈ શકતી નથી.

અન્ય શાસ્ત્રો સાથેનું જોડાણ

બ્રહ્માંડ પુરાણનો આ અધ્યાય ભારતીય પરંપરાના અન્ય મહત્ત્વના ગ્રંથો સાથે પણ સીધો જોડાયેલો છે:

પ્રથમ જોડાણ માર્કંડેય પુરાણના દેવી માહાત્મ્ય સાથે છે. જ્યારે ભંડાસુર જૂના રાક્ષસોને બોલાવે છે, ત્યારે શ્લોક [3.29.87] માં આ ગ્રંથ પોતે સ્પષ્ટપણે ચંડિકા-સપ્તશતી નું નામ લે છે:

ચણ્ડિકાસપ્તશત્યાં તુ યથા કર્મ પુરાકરોત્ । તથૈવ સમરઞ્ચક્રે મહિષાદિમદાપહમ્

"જેમ તેમણે અગાઉ ચંડિકા-સપ્તશતીમાં પરાક્રમ કર્યું હતું, તેવી જ રીતે અહીં પણ તેમણે મહિષાસુર વગેરેનો ગર્વ ઉતારવા માટે યુદ્ધ કર્યું."

આ દર્શાવે છે કે પૌરાણિક દૃષ્ટિએ દેવીના તમામ રૂપો એક જ પરમ ચેતનાના તરંગો છે, જે જ્યારે જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે પુનઃ પ્રગટ થાય છે.

બીજું જોડાણ શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા (4.7-4.8) સાથે છે, જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે જ્યારે જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે ત્યારે તેઓ અવતાર ધારણ કરે છે. બ્રહ્માંડ પુરાણ એ રહસ્ય ખોલે છે કે અવતાર એ કોઈ આકસ્મિક બનાવ નથી, પણ જ્યારે સૃષ્ટિનું સંતુલન બગડે ત્યારે પરમાત્માની ચેતનામાંથી પ્રગટ થતી એક સહજ અને નિયમિત પ્રક્રિયા છે.

ત્રીજું જોડાણ રોગ-નિવારણના એક જાણીતા શ્લોક સાથે છે. શ્લોક [3.29.69] થી [3.29.72] માં અચ્યુત, અનંત અને ગોવિંદના પ્રાગટ્યની જે વાત છે, તે જ ભાવનો આ શ્લોક આ અધ્યાયમાં નથી. આ જાણીતો શ્લોક નારદ પુરાણ 1.34.61 માં છે, અને તેની પહેલી પંક્તિ પદ્મ પુરાણ 6.78.53 માં પણ મળે છે:

અચ્યુતાનન્તગોવિન્દનામોચ્ચારણભેષજાત્ । નશ્યન્તિ સકલા રોગાઃ સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

"અચ્યુત, અનંત અને ગોવિંદ, આ ત્રણ નામોના ઉચ્ચારણરૂપી ઔષધથી તમામ રોગો નષ્ટ થાય છે; આ હું સંપૂર્ણ સત્ય કહું છું."

બ્રહ્માંડ પુરાણનો આ પ્રસંગ એ જ ભાવની કથા કહે છે: આ ત્રણ નામોને સ્વયં દેવીએ ભક્તોના શારીરિક અને માનસિક રોગોના નિવારણ માટે ત્રણેય લોકમાં સ્થાપિત કર્યા હતા.

આધુનિક વિજ્ઞાન અને વિચારધારા સાથે તુલના

આપણે એક વાત સ્પષ્ટ સમજી લેવી જોઈએ કે આ પૌરાણિક અધ્યાયમાં કોઈ આધુનિક ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ કે અણુ-પરમાણુના ગાણિતિક સૂત્રો લખેલા નથી. એવો દાવો કરવો કે પ્રાચીન ઋષિઓએ નખમાં ક્વાર્ક કે બ્લેક હોલ શોધી લીધા હતા, એ એક તદ્દન ખોટી અને અતિશયોક્તિભરી વાત છે જે આપણી ખરી પરંપરાને નુકસાન પહોંચાડે છે.

પરંતુ આધુનિક વિજ્ઞાન અને તત્ત્વજ્ઞાનના બે એવા ક્ષેત્રો છે જ્યાં આ ગ્રંથના વિચારોનું એક અદ્ભુત વૈચારિક સામ્ય જોવા મળે છે:

પહેલું ક્ષેત્ર છે માહિતી સિદ્ધાંત અને એન્ટ્રોપી (ભૌતિક અવ્યવસ્થાનો નિયમ). 1944 માં નોબેલ વિજેતા વૈજ્ઞાનિક એર્વિન શ્રોડિંજરે પોતાના પુસ્તક વ્હોટ ઇઝ લાઈફ? માં લખ્યું હતું કે કોઈપણ જીવંત પ્રણાલી પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે બહારથી 'નેગેટિવ એન્ટ્રોપી' (હકારાત્મક વ્યવસ્થા) મેળવે છે, જેથી તે કુદરતી ક્ષય અને અવ્યવસ્થાથી બચી શકે. ક્લોડ શેનન નામના વૈજ્ઞાનિકે દર્શાવ્યું હતું કે અનિચ્છનીય ઘોંઘાટ મૂળ સંદેશને કેવી રીતે ભૂંસી નાખે છે.

ભંડાસુરના અસ્ત્રો પણ બરાબર એ જ રીતે કામ કરે છે જેમ કોઈ વ્યવસ્થામાં માહિતીનો ક્ષય થાય છે:

• અંધતામિસ્રક વિવેક અને દૃષ્ટિ છીનવી લે છે.
• સર્વાસ્ત્રસ્મૃતિનાશાસ્ત્ર યાદશક્તિમાં સંગ્રહાયેલું જ્ઞાન ભૂંસી નાખે છે.
• મૂકાસ્ત્ર સંવાદનું માધ્યમ બંધ કરી દે છે.
• મહારોગાસ્ત્ર શરીરની જૈવિક વ્યવસ્થાને ખોરવી નાખે છે.
• કલ્યાસ્ત્ર સમાજની નૈતિક વ્યવસ્થાને વેરવિખેર કરી દે છે.

લલિતા દેવી ક્યારેય ઘોંઘાટનો જવાબ નવા ઘોંઘાટથી નથી આપતાં. તેઓ વ્યવસ્થા અને શુદ્ધ ચેતનાનો સંચાર કરે છે, જેમ કે ગાયત્રી મંત્ર, ધારણા (માનસિક એકાગ્રતા), અને નામત્રયનો દિવ્ય નાદ. આ યુદ્ધ વિનાશનું નહીં, પણ અવ્યવસ્થા પર ચેતનાની વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ છે.

બીજું ક્ષેત્ર છે જગ્યાનો વિસ્તાર. શ્લોક [3.29.25] માં જ્યારે અસુરોની સેના દિશાઓ અને આકાશમાં સમાઈ શકતી નથી અને અંદરોઅંદર કચડાઈ મરે છે, ત્યારે તે ભૌતિક સીમાનું વાસ્તવિક ચિત્ર છે. પણ શ્લોક [3.29.42-43] માં જ્યારે જ્વાલામાલિની દેવી અગ્નિના દરવાજાને અનંત ગણો વિસ્તારી દે છે, ત્યારે ત્યાં જગ્યાને જડ ખોખું નહીં, પણ ચેતનાને આધીન એક લચીલું માધ્યમ ગણવામાં આવ્યું છે.

સરખામણી ક્યાં સાચી છે અને ક્યાં ખોટી

આ વિષય પર આપણે સ્પષ્ટ અને પ્રામાણિક ભેદરેખા દોરવી જોઈએ.

સરખામણી ક્યાં સાચી છે: આ ગ્રંથ આપણા માનસિક સંકટોની બિલકુલ સાચી ઓળખ કરે છે. તે દર્શાવે છે કે નકારાત્મક વૃત્તિઓ ક્યારેય નવું સર્જન કરતી નથી; તે માત્ર સ્મૃતિ ભૂંસે છે, ડર પેદા કરે છે અને ભ્રમ ફેલાવે છે. જ્યારે મન શોક અને ક્રોધથી ભરાઈ જાય છે, ત્યારે અંદર જગ્યા સાંકડી પડી જાય છે અને વિચારો અંદરોઅંદર અથડાય છે. આ અશાંતિને શાંત કરવા માટે ધ્યાન (ધારણા) અને પવિત્ર નાદનો ઉપયોગ કરવો, એ વાત આજના આધુનિક મનોવિજ્ઞાન સાથે પણ સંપૂર્ણ સુસંગત છે.

સરખામણી ક્યાં ખોટી છે: આ ગ્રંથ કોઈ ભૌતિક વિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળાનો અહેવાલ નથી. જ્વાલામાલિની દ્વારા દરવાજાનો વિસ્તાર એ કોઈ સાપેક્ષતાના સિદ્ધાંતનું ગાણિતિક મોડેલ નથી, પણ દેવીની દિવ્ય ક્ષમતાનું કાવ્યાત્મક નિરૂપણ છે. નખમાંથી અવતારો નીકળવા એ પરમાત્માની સહજ રક્ષણ-શક્તિનું આધ્યાત્મિક રૂપક છે, કોઈ જૈવિક ક્લોનિંગ નથી.

આધ્યાત્મિક સત્ય પોતાની રીતે જ ગહન છે, તેને વિજ્ઞાનના ખોટા લેબલ લગાવીને સિદ્ધ કરવાની જરૂર નથી. આ પુરાણનો ઉદ્દેશ્ય મનની ચેતનાને જગાડવાનો છે, અને એ દૃષ્ટિએ આ ગ્રંથ અમૂલ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું લલિતા દેવીએ ભગવાન વિષ્ણુને જન્મ આપ્યો હતો?

ના. શ્રીવિદ્યા અને અદ્વૈત દર્શન મુજબ લલિતા અને વિષ્ણુ અલગ નથી, પણ એક જ પરબ્રહ્મના બે પાસાં છે. વિષ્ણુ એ જ પરમ ચેતનાનું પુરુષ રૂપે પાલન કરતું સ્વરૂપ છે, અને લલિતા તેનું સર્જનાત્મક સ્ત્રી સ્વરૂપ છે. નખમાંથી અવતારો પ્રગટ થવાનો અર્થ એ છે કે જગતનું પાલન કરવું એ પરમાત્મા માટે એટલું જ સહજ છે જેટલું આપણું હાથ હલાવવું.

અચ્યુત, અનંત અને ગોવિંદના નામનો રોગ નિવારણ સાથે શો સંબંધ છે?

બ્રહ્માંડ પુરાણના 29મા અધ્યાયના શ્લોક [3.29.69] થી [3.29.72] માં ભંડાસુરે છોડેલા ભયંકર રોગોને શાંત કરવા માટે દેવીએ નામત્રય અસ્ત્ર ચલાવ્યું હતું. આ ત્રણ નામોના પ્રાગટ્યે તમામ વ્યાધિઓનો નાશ કર્યો હતો, અને દેવીએ તેમને જગતમાં આરોગ્ય રક્ષા માટે નિયુક્ત કર્યા હતા. આ ત્રણ નામોના જપને તમામ રોગોનું ઔષધ ગણાવતો જાણીતો શ્લોક નારદ પુરાણ (1.34.61) માં છે.

આ યુદ્ધમાં પ્રહલાદનું આધ્યાત્મિક રહસ્ય શું છે?

શ્લોક [3.29.100] માં કહ્યું છે કે પ્રહલાદ વાસ્તવમાં સાધકના અંતરમાં રહેલા પરમાનંદ નું સ્વરૂપ છે. ભૌતિક લોભ અને અહંકાર (હિરણ્યકશિપુ) હંમેશા આપણા આ ભીતરી નિર્દોષ આનંદને દબાવી દેવા માંગે છે. ભગવાન નૃસિંહનું પ્રાગટ્ય દર્શાવે છે કે જ્યારે ભક્ત નિષ્કપટ ભાવે શરણે જાય છે, ત્યારે પરમાત્માનું ઉગ્ર સ્વરૂપ પણ તે આંતરિક આનંદની રક્ષા માટે દોડી આવે છે.

અવતારો હૃદયને બદલે નખમાંથી જ કેમ પ્રગટ થયા?

નખ શરીરની સૌથી બહારની સીમા પર હોય છે અને તેમાં કોઈ સંવેદના હોતી નથી. ગ્રંથ એ સમજાવવા માંગે છે કે જે પરમ ચેતનાના સાવ નિર્જીવ અને છેવાડાના નખના ચમકારા માત્રથી સંસારને તારનારા દસ અવતારો પ્રગટ થઈ શકતા હોય, તેના હૃદયની મૂળ અનંત શક્તિ અને કરુણાનો તાગ કોણ મેળવી શકે?

સંદર્ભ ગ્રંથો

• બ્રહ્માંડ પુરાણ, ઉત્તરભાગ, લલિતોપાખ્યાન, અધ્યાય 3.29 (શ્લોક 3.29.1 થી 3.29.135).
• બ્રહ્માંડ પુરાણ — મૂળ સંસ્કૃત પાઠ
• ભાસ્કરાય મખી, સૌભાગ્યભાસ્કર (લલિતા સહસ્રનામ ભાષ્ય, નામ 80).
• માર્કંડેય પુરાણ, દેવી માહાત્મ્ય (ચંડિકા-સપ્તશતી).
• શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા, અધ્યાય 4, શ્લોક 7-8.
• ક્લોડ શેનન, એ મેથેમેટિકલ થિયરી ઓફ કોમ્યુનિકેશન (1948).
• એર્વિન શ્રોડિંજર, વ્હોટ ઇઝ લાઈફ? (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1944).

આ મૂળ ગ્રંથ પોતે શું કહે છે તે દર્શાવે છે; ઉપર કરવામાં આવેલી આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી માત્ર એક વિચાર-અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત વૈજ્ઞાનિક શોધ નથી.