ગરુડ પુરાણનું વાસ્તવિક સત્ય: મરણની પ્રક્રિયા, ગર્ભનો અનુભવ અને વિસ્મૃતિનું વિજ્ઞાન

જો તમારો ઉછેર કોઈ ગુજરાતી કે ભારતીય પરિવારમાં થયો હોય, તો તમે ગરુડ પુરાણ વિશે વડીલોને ધીમા અવાજે વાત કરતા જરૂર સાંભળ્યા હશે. ઘરમાં મોટાભાગે એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે કે આ પુસ્તક ઘરમાં વસાવવું ન જોઈએ, કારણ કે તેને ઘરમાં રાખવાથી અશુભ બને છે. સામાન્ય લોકમાનસમાં એવી છાપ પડી ગઈ છે કે આ ગ્રંથ માત્ર યમદૂતો, ઊકળતા તેલના કડાહ અને ડરામણી સજાઓની એક યાદી છે. આપણે ત્યાં સામાન્ય રીતે કોઈ સ્વજનનું અવસાન થાય ત્યારે બાર-તેર દિવસના શોક દરમિયાન ગોર મહારાજ આ ગ્રંથના અમુક અંશોનું વાચન કરે છે ત્યારે જ આપણે તેનો પરિચય મેળવીએ છીએ. વર્ષો સુધી હું પણ એવું જ માનતો હતો કે આ મધ્યકાલીન સમયમાં લોકોને પાપથી ડરાવવા માટે રચાયેલું કોઈ કર્મકાંડી પુસ્તક હશે.

પરંતુ જ્યારે તમે મૂળ સંસ્કૃત પાઠ વાંચો છો, ખાસ કરીને ઉત્તર ખંડ જેને પ્રેતકલ્પ કહેવામાં આવે છે અને પંડિત નવનિધિરામ દ્વારા તૈયાર કરાયેલો તેનો અધિકૃત સંક્ષેપ ગરુડ પુરાણ સારોદ્ધાર, ત્યારે તદ્દન જુદો જ પરિપ્રેક્ષ્ય સામે આવે છે.

આ ગ્રંથ ભય પેદા કરવા માટે રચાયેલી કોઈ વાર્તા નથી. વાસ્તવમાં તે માનવચેતનાનું અત્યંત વ્યવસ્થિત અને ઝીણવટભર્યું અધ્યયન છે, જેમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે સ્થૂળ જૈવિક શરીરમાંથી ચેતના કઈ રીતે છૂટી પડે છે, મરણ પછીના દસ દિવસમાં પિંડદાન દ્વારા નવું સૂક્ષ્મ ભોગ-શરીર કેવી રીતે બંધાય છે અને માતાના ગર્ભમાં રહેલું બાળક કેવી રીતે પૂર્વજન્મોનું સ્મરણ કરીને જન્મની ક્ષણે બધું ભૂલી જાય છે. આ આખો સંવાદ ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના વાહન ગરુડ વચ્ચે રચાયેલો છે. ગરુડજી કોઈ સામાન્ય પૂછપરછ નથી કરતા. તેઓ સીધો અને સહજ પ્રશ્ન પૂછે છે કે જ્યારે અગ્નિસંસ્કાર વખતે પાર્થિવ મગજ અને પાંચેય ઇન્દ્રિયો બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે, ત્યારે જીવ ભૂખ, તરસ, વેદના અને ગતિનો અનુભવ કયા માધ્યમથી કરે છે, અને તે ફરીથી નવા માનવ ગર્ભમાં કેવી રીતે પ્રવેશે છે?

ગરુડ પુરાણ જે ઉત્તરો આપે છે, તે ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રના મન, પદાર્થ અને કર્મના સંસ્કારોના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. વહેમ અને અતિશયોક્તિને બાજુએ મૂકીને જોતાં, આ ગ્રંથ જીવનના અંતથી લઈને નવા જન્મ સુધીની એક અદભુત મનોવૈજ્ઞાનિક અને દાર્શનિક ભૂમિકા રજૂ કરે છે.

મૃત્યુ વખતે દેહ અને ચેતનાનું ક્રમિક વિસર્જન

ગરુડ પુરાણ એ માન્યતાને સ્પષ્ટપણે નકારે છે કે મૃત્યુ એ અચાનક એક પળમાં બની જતી ઘટના છે. પ્રેતકલ્પના પ્રારંભિક અધ્યાયોમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે મરણ એ જૈવિક અને માનસિક ક્ષમતાઓનું અંદરની તરફ ક્રમશઃ સંકોચાવું છે, જેને શાસ્ત્રમાં પ્રાણ-વિલય કહેવામાં આવે છે.

આ પ્રક્રિયા શ્વાસ પૂરેપૂરો થંભી જાય તેના ઘણા સમય પહેલાંથી શરૂ થઈ જાય છે. કર્મેન્દ્રિયો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો ધીમે ધીમે બાહ્ય જગતમાંથી પાછી વળીને મનમાં લીન થવા લાગે છે. જનાર વ્યક્તિની વાચા સૌથી પહેલાં બંધ થાય છે, જેને ગ્રંથમાં વાક્-પ્રતિગ્રહ કહ્યો છે. પરંતુ સાંભળવાની શક્તિ, એટલે કે શ્રોત્ર ઇન્દ્રિય, સૌથી છેલ્લે સુધી જળવાઈ રહે છે. આજના તબીબો અને પરિવારજનો પણ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે હોસ્પિટલમાં જે વ્યક્તિ બોલી શકતી નથી કે આંખો ઉઘાડી શકતી નથી, તે પણ સ્વજનોનો અવાજ સાંભળીને પોતાના શ્વાસની ગતિ બદલે છે અથવા હાથ સહેજ દબાવીને પ્રતિભાવ આપે છે. ગરુડ પુરાણે સદીઓ પહેલાં આ ક્રમનું સચોટ નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

ત્યારબાદ, શરીરના અંદરના વાયુઓનું સંતુલન ખોરવાય છે. ઉપર તરફ ગતિ કરતો પ્રાણ અને નીચે તરફ ગતિ કરતો અપાન એકબીજા સાથે અથડાય છે. આ ઘર્ષણથી ગળામાં એક પ્રકારનો ઘચરકો બોલે છે, જેને આજના મેડિકલ સાયન્સમાં ટર્મિનલ રેટલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ જ સમયે શરીરની સૂક્ષ્મ ગરમી, જેને શાસ્ત્રમાં ઊષ્મા કહે છે, તે હાથ-પગમાંથી સમેટાઈને હૃદયના કેન્દ્રમાં, એટલે કે હૃદયાકાશમાં એકઠી થાય છે.

જ્યારે આ ઊષ્મા છાતીમાં કેન્દ્રિત થઈ જાય છે, ત્યારે પ્રાણ શરીરના કોઈ એક દ્વારમાંથી વિદાય લે છે. ગરુડ પુરાણમાં આ નિકાસના માર્ગોનો સીધો સંબંધ વ્યક્તિના આજીવન ઘડાયેલા સંસ્કારો સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. જે વ્યક્તિ આખી જિંદગી માત્ર ઇન્દ્રિયસુખો અને વાસનાઓમાં જ રચ્યોપચ્યો રહ્યો હોય, તેનો જીવ મળ-મૂત્રના નીચલા દ્વારોમાંથી બહાર નીકળે છે. સામાન્ય સંસારી વ્યક્તિનો જીવ ચહેરાના દ્વારો (મુખ, નાસિકા, આંખ કે કાન)માંથી નીકળે છે. જ્યારે આજીવન મનને એકાગ્ર કરનારા સાધક કે યોગીનો પ્રાણ મસ્તકના શિખર ભાગમાંથી, એટલે કે બ્રહ્મરંધ્રમાંથી પ્રયાણ કરે છે.

શ્વાસ બંધ થતાં જ ચેતના શૂન્યમાં વિલીન થઈ જતી નથી કે તરત જ કોઈ નવા ગર્ભમાં પહોંચી જતી નથી. વ્યક્તિનું મૂળ વ્યક્તિત્વ તેના સત્તર તત્વોથી બનેલા સૂક્ષ્મ શરીરમાં સુરક્ષિત રહે છે, જેને લિંગ શરીર કહેવાય છે. તેમાં પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ પ્રાણ, બુદ્ધિ અને મનનો સમાવેશ થાય છે. આખી જિંદગીની યાદો, આદતો અને અધૂરી વાસનાઓ આ લિંગ શરીરમાં સંગ્રહાયેલી હોય છે.

પરંતુ આ સૂક્ષ્મ શરીર કોઈ માધ્યમ વિના ભૌતિક જગત સાથે સીધો સંપર્ક કરી શકતું નથી. આ સંક્રમણ માટે ગ્રંથ જણાવે છે કે જીવાત્મા આતિવાહિક દેહ ધારણ કરે છે, જે સૂક્ષ્મ વાયુ અને આકાશ તત્વથી બનેલો અત્યંત ગતિશીલ દેહ છે.

આ સ્થિતિમાં જીવાત્મા ભારે વ્યાકુળતા અને ભ્રમનો અનુભવ કરે છે. તે પોતાના ઘરની આસપાસ ભમે છે, સ્વજનોને રડતા જુએ છે અને પોતાના શરીરને સ્મશાન તરફ લઈ જવાતું નિહાળે છે. તેની પાસે હવે કોઈ સ્થૂળ અવાજપેટી ન હોવાથી, તેનો અવાજ હવામાં કોઈ ધ્વનિ તરંગો ઉત્પન્ન કરી શકતો નથી. જ્યારે તે પોતાના રડતા સંતાનો સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે પોતાની જૂની બળતી કાયામાં ફરી પ્રવેશવા મથે છે, ત્યારે તેને માત્ર નિરાશા અને ઠંડી રાખ જ સાંપડે છે.

દસ દિવસના પિંડદાનથી નવા ભોગ-શરીરનું નિર્માણ

આપણા સમાજમાં એવી ગેરસમજ ઘર કરી ગઈ છે કે મરણ પછી અપાતા દસ દિવસના પિંડ એ માત્ર એક સામાજિક વિધિ કે પૂર્વજોને યાદ કરવાનો રિવાજ છે. ગરુડ પુરાણ તેને સાવ જુદી જ રીતે સમજાવે છે: મરણ પછીના દસ દિવસ એ વાસ્તવમાં સ્થૂળ જગતની બહાર થતું એક નવું ગર્ભાધાન અને અંગ-નિર્માણ છે.

મૃત્યુ પછીની તરતની સ્થિતિને પ્રેતાવસ્થા કહેવામાં આવે છે. આ અવસ્થામાં જીવાત્મા અસહ્ય ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે. આ ભૂખ હોજરીની જૈવિક ભૂખ નથી, પણ મનમાં ઊંડે જડાયેલી વાસનાઓ છે. જીવાત્મા પાસે સ્થૂળ મોં, જીભ કે આંતરડાં ન હોવાથી તે કશું જ ગ્રહણ કરી શકતો નથી અને અંતરીક્ષમાં અટવાઈ જાય છે.

આ મુશ્કેલીના નિવારણ માટે જીવિત પરિજનો દરરોજ જવ કે ચોખાના લોટ, કાળા તલ, જળ અને દૂધથી બનેલા પિંડનું દાન કરે છે. પ્રેતકલ્પના ચોથા અને પાંચમા અધ્યાયમાં ભગવાન વિષ્ણુ સ્પષ્ટ કરે છે કે સૂક્ષ્મ શરીર આ અર્પિત પિંડના સૂક્ષ્મ તત્વને ગ્રહણ કરીને દસ દિવસમાં ક્રમશઃ એક નવો મધ્યવર્તી દેહ તૈયાર કરે છે, જેને પિંડજ ભોગ દેહ અથવા યાતના દેહ કહેવાય છે.

આ શરીર કોઈ કલ્પના નથી, પણ દસ દિવસમાં નિયમિત ક્રમ મુજબ એક-એક અંગનું નિર્માણ થાય છે.

દસમા દિવસના અંતે એ જીવાત્માને આશરે એક હાથ જેટલું (હસ્ત-માત્ર) કદ ધરાવતો નવો દેહ મળી જાય છે. આ શરીરમાં કોઈ ભારે હાડકાં કે માંસ નથી હોતા, પરંતુ તેમાં ઠંડી, ગરમી, સુખ અને દુઃખની અનુભૂતિ કરવાની પૂરેપૂરી સંવેદનશીલતા હોય છે. આ શરીર કોઈ રોગ કે ઈજાથી મૃત્યુ પામી શકતું નથી, કારણ કે તેમાં સડી જાય તેવા ભૌતિક અંગો હોતા નથી. તેનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ્ય પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવવાનો હોય છે.

એક વર્ષનો માર્ગ અને પિતૃઓમાં વિલીનીકરણ

દસમા દિવસે યાતના દેહ પૂરો થયા પછી તરત જ કોઈ ફેંસલો થઈ જતો નથી. ગરુડ પુરાણ અનુસાર, જીવાત્માને એક માનવ વર્ષ, એટલે કે ૩૬૦ દિવસની મુસાફરી કરીને સોળ નગરોમાંથી પસાર થવું પડે છે, જેને ષોડશ પુરી કહેવાય છે. આ માર્ગ છેવટે યમરાજના ન્યાય દરબાર સંયમની સુધી પહોંચે છે.

આ સોળ નગરો, જેમ કે સૌમ્યપુર, શૌરિપુર, ક્રૂરપુર કે બહુભીતિ, પૃથ્વીના નકશા પર આવેલા કોઈ ભૌગોલિક શહેરો નથી. ગ્રંથ તેને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્ષેપ તરીકે રજૂ કરે છે. આ એક એવી આંતરિક પ્રક્રિયા છે જેમાં જીવાત્મા પોતાના સંસારી મોહ, કુટુંબની મમતા અને અધૂરી લાલસાઓને ધીરે ધીરે પાછળ છોડતો જાય છે.

આ બાર મહિના દરમિયાન પૃથ્વી પર પરિવારજનો દ્વારા જે માસિક શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે, તે આ માર્ગે આગળ વધતા મુસાફર માટે પાથેય એટલે કે ભાથાનું કામ કરે છે. ગ્રંથ એક સુંદર દ્રષ્ટાંત આપે છે કે જેમ સેંકડો ગાયોના ટોળામાં ઊભેલું વાછરડું પોતાની માતાને શોધી જ લે છે, તેમ સાચી શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતાથી અપાયેલું તર્પણ અને મંત્રોની ઊર્જા પરિમાણો વટાવીને તે ચોક્કસ જીવાત્મા સુધી પહોંચીને તેને તૃપ્તિ આપે છે. જો પરિજનો આ શ્રાદ્ધ વિધિપૂર્વક કરે, તો તે પડાવ પર જીવાત્માને થાક અને તરસમાંથી મુક્તિ મળે છે. જો પરિજનો તેને વિસરી જાય, તો મુસાફરી અત્યંત કષ્ટદાયક બની જાય છે.

મરણ પછીના બારમા કે તેરમા દિવસે એક અત્યંત નિર્ણાયક વિધિ થાય છે, જેને સપિંડીકરણ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસે સ્વજનના એકલા પ્રેત-પિંડને ત્રણ ભાગમાં વહેંચીને પિતા, દાદા અને પરદાદાના ત્રણ પિતૃ-પિંડો સાથે એકરૂપ કરી દેવામાં આવે છે.

ગરુડ પુરાણની દ્રષ્ટિએ આ વિધિ જીવના એકલવાયા પ્રેતપણાનો કાયમી અંત આણે છે. હવે તે કોઈ ભટકતો પ્રેત રહેતો નથી, પરંતુ પોતાના વંશના પિતૃઓની શ્રૃંખલામાં સ્થાન પામે છે. આ સંસ્કાર સાથે જ પાછલા જન્મની અંગત મમતા છૂટે છે અને આત્મા પિતૃલોકની સમૂહ-ચેતનાનો અંશ બની જાય છે.

ગર્ભપ્રવેશ અને સાતમા મહિનાનો આત્મસાક્ષાત્કાર

સ્વર્ગ કે નરકની અવસ્થાઓમાં પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવી લીધા પછી, જ્યારે બાકી બચેલા સંસ્કારોનો વારો આવે છે, ત્યારે જીવે ફરીથી આ મર્ત્યલોકમાં જન્મ લેવો પડે છે. પ્રેતકલ્પના છઠ્ઠા અને તેરમા-ચૌદમા અધ્યાયમાં ગરુડ પુરાણે ગર્ભાધાન અને ભ્રૂણના વિકાસની જે છણાવટ કરી છે, તે ખૂબ જ વિસ્મયજનક છે.

ગ્રંથ સમજાવે છે કે આ પ્રક્રિયા કોઈ આકસ્મિક ઘટના નથી. કુદરતી ચક્ર મુજબ, જીવાત્મા વરસાદના ટીપાં સાથે પૃથ્વી પર ઉતરે છે, વનસ્પતિ અને અનાજના દાણામાં પ્રવેશે છે, અને કોઈ પુરુષ દ્વારા આહારરૂપે ગ્રહણ કરાયા બાદ તેના વીર્યમાં રૂપાંતરિત થાય છે. યોગ્ય ઋતુકાળમાં સ્ત્રી-પુરુષના સમાગમથી આ સૂક્ષ્મ બીજ માતાના ગર્ભમાં પહોંચીને રજ સાથે જોડાય છે.

ગરુડ પુરાણ ગર્ભના વિકાસના તબક્કા ખૂબ ચોકસાઈથી નોંધે છે. પહેલા દિવસે તે પ્રવાહીનું એક સૂક્ષ્મ બિંદુ હોય છે જેને કલલ કહે છે. પાંચમી રાત્રિએ તે પરપોટા જેવો આકાર લે છે જેને બુદ્બુદ કહેવાય છે. પંદર દિવસે તે પિંડ બને છે. પહેલા મહિને માથાનો અંકુર ફૂટે છે, બીજા મહિને હાથ-પગ ઘડાય છે, ત્રીજા મહિને ચામડી, નખ અને જાતિના લક્ષણો પ્રગટ થાય છે. ચોથા મહિને શારીરિક ધાતુઓ તૈયાર થાય છે, પાંચમા મહિને ગર્ભનાળ દ્વારા ભૂખ-તરસની અનુભૂતિ થાય છે, અને છઠ્ઠા મહિને ઓળથી ઘેરાઈને બાળક માતાના ઉદરમાં હલનચલન શરૂ કરે છે.

ત્યારબાદ સાતમા અને આઠમા મહિનામાં એક અસાધારણ માનસિક ઘટના ઘટે છે.

માતાના ઉદરના અંધકારભર્યા, શાંત વાતાવરણમાં, ઊંધા માથે લટકેલા અને પ્રવાહીથી ઘેરાયેલા હોવાને કારણે જ્યારે બહારની દુનિયાનો કોઈ પણ ઘોંઘાટ બાળકના મગજ સુધી પહોંચતો નથી, ત્યારે તેની નવજાત બુદ્ધિમાં જાતિ-સ્મરણમ્ જાગ્રત થાય છે. તેનો અર્થ છે પોતાના સેંકડો પાછલા જન્મોની યાદદાસ્તનું અચાનક ખુલી જવું.

તે સંપૂર્ણ એકાંતમાં ગર્ભસ્થ શિશુને પોતાની લાંબી યાત્રા સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેને યાદ આવે છે કે પોતે પશુ, પક્ષી, કીટક અને મનુષ્યના કેટકેટલા રૂપો ધારણ કર્યા હતા. તેને સ્પષ્ટ સમજાય છે કે જે સગાંવહાલાં, સંપત્તિ અને મોભા ખાતર પોતે પાછલા જન્મોમાં સ્વાર્થ અને કપટના કામો કર્યા હતા, તે બધા કાળના પ્રવાહમાં ક્યાંય ખોવાઈ ગયા છે, અને આજે પોતે એકલો આ મળ-મૂત્રથી ભરેલી સાંકડી જગ્યામાં બંધાયેલો પડ્યો છે.

આ અત્યંત પશ્ચાતાપની ક્ષણે તે બાળક ગર્ભમાંથી જ પરમાત્માને પોકારે છે, જેને ગરુડ પુરાણમાં ગર્ભ-સ્તુતિ કહેવાય છે:

"મેં હજારો યોનિઓમાં જન્મ લીધા. કુટુંબ, સુખ અને અહંકાર માટે મેં અસંખ્ય સ્વાર્થી કર્મો કર્યા. જેમના માટે મેં પાપ કર્યા તે સૌ મને છોડીને ચાલ્યા ગયા, પણ એ કર્મોનું ફળ ભોગવવા આજે હું એકલો આ ગર્ભમાં પીડાઈ રહ્યો છું. હે પ્રભુ! જો આ વખતે હું આ સાંકડી ગુફામાંથી સહીસલામત બહાર નીકળીશ, તો હું તમારા ચરણોનું ધ્યાન ધરીશ અને આ નાશવંત શરીરને ક્યારેય મારું સાચું સ્વરૂપ નહીં માનું."

બાળક ગર્ભમાં પાકો સંકલ્પ કરે છે કે બહાર જઈને તે આ સંસારના મોહજાળમાં નહીં ફસાય અને કેવળ આત્મ-કલ્યાણના માર્ગે જ ચાલશે.

પ્રસૂતિ-વાયુનો આંચકો અને વિસ્મૃતિનું આવરણ

પરંતુ ગર્ભની આ અદભુત સ્પષ્ટતા જન્મ સમયે ટકી શકતી નથી. નવમા કે દસમા મહિને પ્રસવની કુદરતી પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. ગરુડ પુરાણ તેને પ્રસૂતિ-વાયુના આક્રમણ તરીકે ઓળખાવે છે. અપાન વાયુનું પ્રચંડ અધોમુખી બળ સક્રિય થાય છે, જે બાળકનું માથું નીચે તરફ ફેરવીને સાંકડી જન્મનળી તરફ ધકેલે છે.

આ માર્ગમાંથી પસાર થવાની વેદનાને ગ્રંથ અત્યંત આકરી ગણાવે છે. તેને યંત્ર-પીડા કહી છે, એટલે કે જેમ તેલ કાઢવાના ઘાણા કે કોલુંમાં કોઈ વસ્તુ ભીંસાય, તેમ હાડકાં અને સ્નાયુઓના દબાણ વચ્ચેથી બાળકની નાજુક કાયા પસાર થાય છે.

જેવી બાળકની ખોપરી જન્મમાર્ગમાંથી બહાર નીકળે છે અને તેનો સ્પર્શ બહારની દુનિયાની ઠંડી હવા સાથે થાય છે, તે જ ક્ષણે તેના પર ભગવાન વિષ્ણુની વૈષ્ણવી માયાનું આવરણ ફરી વળે છે.

ગર્ભના હૂંફાળા, પ્રવાહી અને શાંત વાતાવરણમાંથી અચાનક બહારના જગતના અજવાળા, અવાજો અને ઠંડી હવાના સંપર્કમાં આવવાથી બાળકના મગજને એક પ્રચંડ સંવેદનાત્મક આંચકો લાગે છે. આ આંચકાને કારણે ગર્ભમાં યાદ આવેલા સેંકડો જન્મોની સ્મૃતિ, આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અને ઈશ્વર સમક્ષ કરેલી પ્રતિજ્ઞા બધું જ ક્ષણવારમાં ભૂંસાઈ જાય છે. બાળક ગભરાઈને મોટેથી રડી પડે છે, પહેલો શ્વાસ ભરે છે, અને 'હું અને મારું'નું સંસારી ચક્ર ફરીથી શૂન્યથી શરૂ થઈ જાય છે.

મુખ્ય સંસ્કૃત શબ્દોનો સાચો અર્થ

ગરુડ પુરાણના પારિભાષિક સંસ્કૃત શબ્દોનો અંગ્રેજી કે ગુજરાતીમાં છૂટોછવાયો અનુવાદ કરવાથી તેનો મૂળ ભાવ મરી જાય છે. આ શબ્દો પાછળ આખી એક તાત્વિક વ્યવસ્થા છુપાયેલી છે.

આતિવાહિક દેહ: આ શબ્દ અતિ (તીવ્ર કે આરપાર જનાર) અને વહ (લઈ જનાર) પરથી બન્યો છે. તેનો અર્થ છે સૂક્ષ્મ વાયુ અને આકાશથી બનેલું એવું અત્યંત ગતિશીલ વાહન, જે સ્થૂળ શરીર નાશ પામતાં જ લિંગ શરીરને પોતાનામાં સમાવી લે છે. તે ભૌતિક દીવાલો કે અંતરોની પરવા કર્યા વિના ગતિ કરી શકે છે.

યાતના દેહ: યાતના એટલે અત્યંત તીવ્ર સંવેદનશીલ પીડા. આ એ મધ્યવર્તી શરીર છે જે દસ દિવસના પિંડદાનથી ઘડાય છે. ગ્રંથ ભારપૂર્વક કહે છે કે શુદ્ધ ચેતના ક્યારેય દુઃખી થતી નથી અને નિર્જીવ મડદાને કોઈ પીડા થતી નથી. તેથી કર્મોનું ફળ ભોગવવા માટે આ યાતના દેહનું નિર્માણ જરૂરી બને છે, જે પીડા તો પૂરી અનુભવે છે પણ દર્દથી ક્યારેય મરી શકતું નથી.

પિંડજ ભોગ દેહ: પિંડ (અન્નની ગોળી), જ (ઉત્પન્ન થયેલું) અને ભોગ (અનુભવ). તેનો સીધો અર્થ એ છે કે આ શરીર પરિજનો દ્વારા અપાયેલા પિંડ અને જળની સૂક્ષ્મ ઊર્જામાંથી ઘનીભૂત થઈને તૈયાર થાય છે.

પ્રેતાવસ્થા: પ્ર (આગળ) અને ઇત (ગયેલો). લોકભાષામાં પ્રેત શબ્દ ભૂત-પિશાચ માટે વપરાય છે, જ્યારે ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુથી લઈને સપિંડીકરણ સુધીની વચગાળાની અવસ્થામાં રહેલા દરેક સામાન્ય મનુષ્યના જીવને પ્રેત કહેવામાં આવ્યો છે.

ષોડશ પુરી: તેનો અર્થ છે તે સોળ નગરો કે મુકામો, જેમાંથી જીવાત્મા એક વર્ષના ગાળામાં પસાર થાય છે. આ જીવાત્માના સંસારી મોહ અને મમતા ક્રમશઃ છૂટવાની એક આંતરિક યાત્રા છે.

સપિંડીકરણ: સ (સાથે) અને પિંડીકરણ (પિંડોનું મિલન). બારમા કે તેરમા દિવસે થતો આ એ સંસ્કાર છે, જેના દ્વારા દિવંગત આત્માનું પ્રેત સ્વરૂપ સમાપ્ત થઈને તે પિતૃઓની કાયમી શ્રેણીમાં જોડાઈ જાય છે.

જાતિ-સ્મરણમ્: જાતિ (જન્મ કે યોનિ) અને સ્મરણ (યાદ આવવું). ગર્ભના સાતમા મહિને કોઈ પણ બાહ્ય વિક્ષેપ વિના જ્યારે ચેતના પોતાના પૂર્વજન્મોની સ્મૃતિઓને તાદૃશ જુએ છે, તે સ્થિતિને આ નામ આપવામાં આવ્યું છે.

પ્રસૂતિ-વાયુ: પ્રસૂતિ (જન્મ) અને વાયુ (પ્રાણશક્તિનું બળ). પ્રસવ વખતે ગર્ભાશયના સ્નાયુઓમાં જે અધોમુખી ધકેલનારું બળ પેદા થાય છે, તેને પ્રાચીન શાસ્ત્રમાં પ્રસૂતિ-વાયુ કહ્યો છે.

વૈષ્ણવી માયા: કુદરતની એ આવરણ શક્તિ, જે જન્મની સાથે જ બાળકની ચેતના પર વિસ્મૃતિનો પડદો નાખી દે છે. આ એક કુદરતી રક્ષણાત્મક વ્યવસ્થા છે, જેથી નવજાત શિશુ પાછલા જન્મોના માનસિક બોજ વિના નવેસરથી જીવન જીવી શકે.

ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રની વિવિધ પરંપરાઓમાં અર્થઘટન

ગરુડ પુરાણની આ વાતોને ભારતીય દર્શનની અલગ અલગ શાખાઓએ પોતાની રીતે તપાસી છે.

અદ્વૈત વેદાંતમાં આદિ શંકરાચાર્યે બ્રહ્મસૂત્રના ત્રીજા અધ્યાયના પહેલા પાદમાં જીવના એક શરીરમાંથી બીજા શરીરમાં જવાના પ્રશ્નની ગહન છણાવટ કરી છે. શંકરાચાર્ય ગરુડ પુરાણના એ પાયાના સિદ્ધાંતને સ્વીકારે છે કે જીવ જ્યારે શરીર છોડે છે, ત્યારે તે ખાલી હાથે જતો નથી, પણ ભૂત-સૂક્ષ્મ (પાંચેય તત્વોના સૂક્ષ્મ બીજ) સાથે લઈને નીકળે છે. આ જ બીજ ભવિષ્યના શરીરનો નકશો બને છે.

પરંતુ શંકરાચાર્ય એક મહત્ત્વનો ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. તેઓ જણાવે છે કે આ આખી પરલોકની સફર, સોળ નગરો, યમદૂતો અને નરક-સ્વર્ગની વાતો માત્ર વ્યવહારિક સત્તાનો હિસ્સો છે. જ્યાં સુધી માણસ અજ્ઞાનમાં છે, ત્યાં સુધી આ બધું સંસાર જેટલું જ સાચું છે. પરંતુ જે ક્ષણે આત્મજ્ઞાન (પારમાર્થિક સત્તા) પ્રગટે છે, તે ક્ષણે આ બધો જ પ્રપંચ સ્વપ્નની જેમ શમી જાય છે, કારણ કે શુદ્ધ આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી કે ક્યારેય કોઈ નગરમાં ભટકતો નથી.

વિશિષ્ટાદ્વૈતના પ્રવર્તક રામાનુજાચાર્ય આ મુસાફરીને સાચેસાચ વાસ્તવિક માને છે. રામાનુજના મતે જીવાત્મા એક સ્વતંત્ર, ચેતન અને અણુ-સ્વરૂપ બિંદુ છે. તેમના મતે યમલોક અને યાતના દેહનો અનુભવ કોઈ માનસિક કલ્પના નથી, પણ પરમાત્મા નારાયણ દ્વારા રચાયેલી એક ચોક્કસ બ્રહ્માંડીય વ્યવસ્થા છે.

રામાનુજ ખાસ ભારપૂર્વક કહે છે કે યમરાજ કોઈ ક્રૂર શાસક નથી, પણ ભગવાનના પરમ ભક્ત અને ધર્મના રક્ષક છે. નરકની યાતનાઓ કોઈ વેરભાવથી અપાતી સજા નથી, પણ તે કડવી દવા જેવી સુધારક પ્રક્રિયા છે. તે આત્મા પર જામેલા અહંકારના પડને ઘસીને સાફ કરે છે, જેથી આત્મા પવિત્ર થઈને ફરી ઈશ્વર તરફ ગતિ કરી શકે.

પૂર્વ મીમાંસા દર્શનના વિદ્વાનો, જેમ કે કુમારિલ ભટ્ટ, એ વાત સમજાવે છે કે પૃથ્વી પર અપાતા અન્ન-જળનું ફળ પરલોકમાં કેવી રીતે પહોંચે છે. મીમાંસા અનુસાર, કોઈપણ વૈદિક કર્મ કરવાથી એક અદ્રશ્ય શક્તિ પેદા થાય છે જેને અપૂર્વ કહેવાય છે. જ્યારે પુત્ર શ્રદ્ધાપૂર્વક પિંડદાન કરે છે, ત્યારે આ અપૂર્વ અંતરિક્ષના ભૌતિક અંતરોને મિટાવીને તે ઊર્જાને સીધી તે જીવાત્માના સૂક્ષ્મ શરીર સુધી પહોંચાડી દે છે.

સારોદ્ધારના ટીકાકાર પંડિત નવનિધિરામ આનું સુંદર મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ આપે છે. તેઓ કહે છે કે યમમાર્ગમાં દેખાતા અસિતપત્રવન (તલવાર જેવા પાંદડાંવાળા વન) કે ધગધગતી રેતી એ વાસ્તવમાં જીવાત્માના પોતાના જ અનિવારિત પાપો, પસ્તાવા અને વાસનાઓનું બહાર દેખાતું પ્રતિબિંબ છે. જીવ કોઈ બહારના શત્રુ સામે નથી લડતો, પણ પોતાના જ અશુદ્ધ મનના વિકારો વચ્ચેથી પસાર થાય છે.

અન્ય વૈદિક ગ્રંથો સાથેનું જોડાણ

ગરુડ પુરાણની આ વાતો કોઈ અલગ કે મનઘડંત કલ્પના નથી. તે પ્રાચીન ઉપનિષદો અને અન્ય પુરાણોમાં કહેવાયેલા સત્યોનું જ વિસ્તૃત રૂપ છે.

બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના ચોથા અધ્યાયના ચોથા બ્રાહ્મણમાં મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્ક્ય રાજા જનકને આ જ ગૂઢ રહસ્ય સમજાવે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય કહે છે કે મૃત્યુ વખતે હૃદયનો અગ્રભાગ પ્રકાશિત થાય છે અને તે પ્રકાશના સહારે જીવાત્મા આંખ, મસ્તક કે અન્ય દ્વારોમાંથી વિદાય લે છે. તેઓ આગળ કહે છે:

"तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च"

એટલે કે આત્મા જ્યારે પ્રયાણ કરે છે, ત્યારે તેનું જ્ઞાન, તેના કર્મો અને તેની પૂર્વપ્રજ્ઞા (ભૂતકાળના સંસ્કારો અને યાદો) તેની પાછળ પાછળ ચાલે છે. ગરુડ પુરાણ આ પૂર્વપ્રજ્ઞાને જ આધાર બનાવીને સમજાવે છે કે આ સંચિત યાદો જ ગર્ભના સાતમા મહિને જાતિ-સ્મરણમ્ રૂપે પ્રગટ થાય છે. આ જ ઉપનિષદમાં યાજ્ઞવલ્ક્યે તૃણ-જલાયુકા-ન્યાય (કાતરા કે જળોનું દ્રષ્ટાંત) આપ્યો છે કે જેમ ઘાસ પર ચાલતી ઇયળ આગળના તણખલાને પહેલાં પકડે છે અને પછી પાછળનો ભાગ છોડે છે, તેમ જીવાત્મા જૂનો દેહ છોડતાં પહેલાં પોતાના આગલા સૂક્ષ્મ આશ્રયને પકડી લે છે.

છાંદોગ્ય ઉપનિષદના પાંચમા પ્રપાઠકમાં વર્ણવાયેલી પંચાગ્નિ વિદ્યા ગરુડ પુરાણના ગર્ભાધાન વર્ણનનો સીધો સ્ત્રોત છે. ઉપનિષદ જણાવે છે કે જીવાત્મા આકાશમાંથી વરસાદરૂપે પૃથ્વી પર પડે છે, અન્નમાં પ્રવેશે છે, પુરુષના વીર્યમાં રૂપાંતર પામે છે અને છેલ્લે સ્ત્રીના ગર્ભની અગ્નિમાં આહુત થઈને નવો આકાર ધારણ કરે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવતના ત્રીજા સ્કંધના ૩૦મા અને ૩૧મા અધ્યાયમાં ભગવાન કપિલ પોતાની માતા દેવહૂતિને સાંખ્ય દર્શનનો ઉપદેશ આપતાં મૃત્યુ અને ગર્ભવાસનું આ જ વર્ણન કરે છે. ત્યાં પણ ગર્ભસ્થ શિશુ દ્વારા ગવાયેલી ગર્ભ-સ્તુતિના શ્લોકો આવે છે, જ્યાં બાળક ગર્ભની અસહ્ય પીડા વચ્ચે પ્રભુને પ્રાર્થના કરે છે કે તેને ફરી આ સંસારચક્રમાં ન ધકેલવામાં આવે.

આ ઉપરાંત, અથર્વવેદ સાથે જોડાયેલા ગર્ભ ઉપનિષદમાં ગર્ભના મહિને-મહિને થતા વિકાસનું વર્ણન કરવા માટે કલલ, બુદ્બુદ અને પિંડ જેવા આ જ સંસ્કૃત શબ્દો વપરાયા છે. ત્યાં પણ સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે આઠમા મહિને પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન જાગે છે અને પ્રસવની પીડાથી તે ભૂલાઈ જાય છે.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને વિજ્ઞાન સાથેની ખરી સમાનતા

જ્યારે આપણે પ્રાચીન ગ્રંથોની સરખામણી આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે કરીએ છીએ, ત્યારે સસ્તી પ્રસિદ્ધિથી બચવું અનિવાર્ય છે. આપણે એવો અવાસ્તવિક દાવો ન કરવો જોઈએ કે પ્રાચીન ઋષિઓએ આજના રોકેટ સાયન્સ કે ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સની બધી લેબ બનાવી રાખી હતી.

પરંતુ તટસ્થ દ્રષ્ટિએ જોતાં, ગરુડ પુરાણના અમુક ઊંડા અવલોકનો અને આધુનિક સંશોધનો વચ્ચે કેટલીક ચોંકાવનારી સંરચનાત્મક સમાનતાઓ જરૂર જોવા મળે છે.

પહેલી સમાનતા પેરિનેટલ સાયકોલોજી (જન્મકાલીન મનોવિજ્ઞાન)માં મળે છે. પશ્ચિમી તબીબી વિજ્ઞાન લાંબા સમય સુધી એવું માનતું રહ્યું કે નવજાત શિશુ જન્મ સમયે તદ્દન કોરી સ્લેટ હોય છે અને તેને જન્મની પ્રક્રિયાનો કોઈ અનુભવ હોતો નથી. પરંતુ ૧૯૨૪માં મનોવિશ્લેષક ઓટો રેંકે પોતાના પુસ્તક 'ધ ટ્રોમા ઓફ બર્થ'માં દલીલ કરી કે ગર્ભમાંથી બહાર આવવાની પ્રક્રિયા એ માનવ જીવનનો સૌથી પહેલો અને ઊંડો માનસિક આઘાત છે.

ત્યારબાદ ડૉ. સ્ટેનિસ્લાવ ગ્રોફે ઊંડા મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોમાં નોંધ્યું કે જ્યારે પુખ્ત વ્યક્તિઓને અર્ધજાગ્રત અવસ્થામાં લઈ જવામાં આવે, ત્યારે તેમને જન્મનળીમાંથી પસાર થતી વખતના દબાણ, ગૂંગળામણ અને અસહાયતાની લાગણીઓ ફરીથી યાદ આવી જાય છે. ગરુડ પુરાણે સદીઓ પહેલાં આ સ્થિતિને 'યંત્ર-પીડા' (ઘાણીમાં પીલાવા જેવી પીડા) કહી હતી અને નોંધ્યું હતું કે આ સંવેદનાત્મક આંચકો જ બાળકના પ્રથમ રુદનનું કારણ બને છે.

બીજી સમાનતા ન્યુરોસાયન્સમાં જાણીતી બાળપણની વિસ્મૃતિ (ઇન્ફેન્ટાઇલ એમ્નેશિયા) સાથે બંધબેસે છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે કોઈપણ પુખ્ત વ્યક્તિને પોતાના જીવનના શરૂઆતના બે-ત્રણ વર્ષનું કશું જ યાદ રહેતું નથી. આધુનિક ન્યુરોલોજી આ માટે હિપ્પોકેમ્પસમાં ઝડપથી બનતા નવા ન્યુરોન્સ અને બાળપણમાં ભાષાકીય વ્યવસ્થાના અભાવને જવાબદાર ગણે છે.

ગરુડ પુરાણ પણ આ જ વાત કહે છે કે મનુષ્ય આ સંસારમાં આવતાં જ પોતાનું પૂર્વજ્ઞાન સાવ ભૂલી જાય છે. વિજ્ઞાન જેને મગજના કોષોના વિકાસથી સમજાવે છે, તેને ગરુડ પુરાણ વૈષ્ણવી માયાનું સુરક્ષા કવચ ગણાવે છે. ગ્રંથનો તર્ક ખૂબ વ્યવહારુ છે: જો એક નવજાત બાળકના નાજુક મગજ પર તેના પાછલા સેંકડો જન્મોના સંબંધો, વેરઝેર, દુઃખો અને મોતના આઘાતોનો બોજ લાદી દેવામાં આવે, તો તે બાળક એ માનસિક તાણથી પાગલ થઈ જાય. આ વિસ્મૃતિ એ કુદરતની એક દયાળુ ભેટ છે.

ત્રીજી સમાનતા સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રના ઇન્ફોર્મેશન કન્ઝર્વેશન (માહિતીના સંરક્ષણ)ના નિયમ સાથે મેળ ખાય છે. ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સનો નો-હાઇડિંગ થિયરમ એવું પ્રતિપાદિત કરે છે કે બ્રહ્માંડમાં કોઈ માહિતી ક્યારેય સાવ નાશ પામી શકતી નથી; તે માત્ર રૂપાંતરિત થાય છે. ગરુડ પુરાણ પણ આ જ વાત પર કામ કરે છે કે ચિતા પર ભલે શરીર બળી જાય, પણ વ્યક્તિના સંસ્કારો અને સ્મૃતિઓની માહિતી ક્યારેય નાશ પામતી નથી. તે લિંગ શરીરમાં સચવાઈ રહે છે અને નવા ગર્ભમાં પુનઃ પ્રગટ થાય છે.

ક્યાં સુધી સરખામણી ટકે છે અને ક્યાં જુદી પડે છે

સાચી વિદ્વત્તા એ છે કે જ્યાં ભેદ હોય ત્યાં સ્પષ્ટતા કરવી.

પ્રથમ બાબત, આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાને ગરુડ પુરાણમાં વર્ણવાયેલા સોળ નગરો, યમરાજની કચેરી કે અઠ્ઠાવીસ નરકોની ભૌતિક હાજરી ક્યારેય સાબિત કરી નથી. આ સ્થાનો આપણી ત્રિ-પરિમાણીય ભૌતિક પૃથ્વી પર નથી આવેલા. તેને કોઈ ટેલિસ્કોપ કે સેટેલાઇટથી જોઈ શકાતા નથી. જો કોઈ એવો દાવો કરે કે વિજ્ઞાને ગરુડ પુરાણના નરકો શોધી કાઢ્યા છે, તો તે તદ્દન ખોટી અને ભ્રામક વાત છે.

બીજી બાબત, આધુનિક મેડિકલ સાયન્સમાં નિયર-ડેથ એક્સપિરિયન્સ (એનડીઈ)ના જે કિસ્સા નોંધાયા છે, જેમાં હૃદયરોગના દર્દીઓ પોતાને શરીરની બહાર તરતા જુએ છે, તેની સરખામણી ગરુડ પુરાણના આતિવાહિક દેહ સાથે માત્ર અમુક અંશે જ થઈ શકે. એનડીઈમાં દર્દીનું હૃદય થોડીવાર માટે બંધ થાય છે અને તે પાછો જીવી ઊઠે છે. જ્યારે ગરુડ પુરાણ એ સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે જ્યાં પ્રાણનો સંબંધ હંમેશ માટે તૂટી ચૂક્યો હોય છે, જેની તપાસ આધુનિક લેબોરેટરીમાં અશક્ય છે.

ત્રીજી બાબત, પૃથ્વી પર અપાતા જવ અને તલના પિંડમાંથી ઊર્જા બનીને પરલોકમાં પહોંચવી એ કોઈ ભૌતિક થર્મોડાયનેમિક્સનો નિયમ નથી. તે વૈદિક કર્મકાંડ, અપૂર્વ અને શ્રદ્ધાનો વિષય છે. તેને વિજ્ઞાનની કેલરી કે ન્યુટ્રિશન તરીકે ખપાવવી ભૂલભરેલી છે.

આ સીમાઓ સ્વીકારવાથી ગરુડ પુરાણનું મૂલ્ય ઘટતું નથી, પરંતુ આપણે તેને વહેમના ચશ્મા ઉતારીને તેના સાચા દાર્શનિક સંદર્ભમાં મૂલવી શકીએ છીએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ગરુડ પુરાણ ઘરમાં રાખવું કે વાંચવું ખરેખર અશુભ મનાય છે?

ના, આ તદ્દન પાયાવિહોણો વહેમ છે. આ ગ્રંથ મરણ પછી વંચાતો હોવાથી લોકોમાં એવો ભય પેસી ગયો કે તેને ઘરમાં રાખવાથી કોઈનું મૃત્યુ થશે. ગરુડ પુરાણના છેલ્લા અધ્યાયોમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે જે મનુષ્ય આ ગ્રંથના આધ્યાત્મિક રહસ્યોને સમજે છે, તે મૃત્યુના ભયમાંથી મુક્ત થાય છે અને તેનું જીવન વધુ સદાચારી બને છે.

શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનની વિધિ દસથી તેર દિવસ જ શા માટે ચાલે છે?

ગરુડ પુરાણ મુજબ, મરણ પછી જીવાત્માને નવું સૂક્ષ્મ ભોગ-શરીર (પિંડજ દેહ) બનાવવામાં પૂરા દસ દિવસ લાગે છે. દરરોજનો પિંડ તે શરીરના એક ચોક્કસ અંગનું ઘડતર કરે છે. ત્યારબાદ અગિયારમાથી તેરમા દિવસ સુધીમાં સપિંડીકરણ થવાથી આત્મા પ્રેતયોનિમાંથી મુક્ત થઈને પિતૃલોકમાં સ્થાન મેળવે છે.

શું ગરુડ પુરાણમાં વર્ણવેલી નરકની સજાઓ શબ્દશઃ સાચી છે?

પરંપરાગત વિદ્વાન પંડિત નવનિધિરામ અને વેદાંત દર્શન સ્પષ્ટ કરે છે કે નરકના બિહામણા દ્રશ્યો એ માણસના પોતાના જ અધૂરા પાપો, પસ્તાવા અને વાસનાઓનું બાહ્ય પ્રતિબિંબ છે. અદ્વૈત વેદાંત મુજબ આ બધું વ્યવહારિક સત્ય છે, જે આત્માના શુદ્ધિકરણ માટે છે, કોઈ વેરભાવ માટે નહીં.

જન્મ લેતાં જ બાળક પાછલા જન્મની બધી વાતો કેમ ભૂલી જાય છે?

ગ્રંથ અનુસાર, સાંકડી જન્મનળીમાંથી બહાર નીકળતી વખતની અસહ્ય શારીરિક પીડા અને બહારની ઠંડી હવા તથા અવાજોના આંચકાથી ચેતના પર વૈષ્ણવી માયાનું આવરણ આવી જાય છે. આ વિસ્મૃતિ એક કુદરતી રક્ષાકવચ છે, જેથી નવજાત શિશુ પાછલા જન્મોના માનસિક બોજ વિના નવેસરથી જીવન શરૂ કરી શકે.

સંદર્ભ ગ્રંથો

• ગરુડ પુરાણ (ઉત્તર ખંડ / પ્રેતકલ્પ), મૂળ સંસ્કૃત પાઠ અને પરંપરાગત ટીકાઓ.
• ગરુડ પુરાણ સારોદ્ધાર, સંકલનકર્તા: પંડિત નવનિધિરામ.
• બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ, ચોથો અધ્યાય, ચોથો બ્રાહ્મણ (મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્ક્યનો ઉપદેશ).
• છાંદોગ્ય ઉપનિષદ, પાંચમો પ્રપાઠક, દસમો ખંડ (પંચાગ્નિ વિદ્યા).
• શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ, ત્રીજો સ્કંધ, અધ્યાય ૩૦ અને ૩૧ (કપિલ-દેવહૂતિ સંવાદ).
• ગર્ભ ઉપનિષદ (અથર્વવેદ / કૃષ્ણ યજુર્વેદ પરંપરા).
• બ્રહ્મસૂત્ર શાંકરભાષ્ય (આદિ શંકરાચાર્ય) અને શ્રીભાષ્ય (રામાનુજાચાર્ય), તૃતીય અધ્યાય, પ્રથમ પાદ.
• ઓટો રેંક, 'ધ ટ્રોમા ઓફ બર્થ' (૧૯૨૪), જન્મકાલીન મનોવિજ્ઞાનનો પાયાનો ગ્રંથ.
• ડૉ. સ્ટેનિસ્લાવ ગ્રોફ, 'બિયોન્ડ ધ બ્રેઇન: બર્થ, ડેથ એન્ડ ટ્રાન્સસેન્ડન્સ ઇન સાયકોથેરાપી' (૧૯૮૫).
• બાળપણની વિસ્મૃતિ અને હિપ્પોકેમ્પસ ન્યુરોજેનેસિસ અંગેના આધુનિક ન્યુરોસાયન્સ સંશોધનો.

આ મૂળ ગ્રંથ પોતે જે કહે છે તે દર્શાવે છે; આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની ઉપરોક્ત સરખામણીઓ માત્ર એક અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત વૈજ્ઞાનિક તારણ નથી.