યુક્તિદીપિકા · શ્લોક 1-21

યુક્તિદીપિકા ॥
વીતાવીતવિષાણસ્ય પક્ષતાવનસેવિનઃ ।
પ્રવાદાઃ સાંખ્યકરિણઃ સલ્લકીષંડભઙ્ગુરાઃ ॥ 1 ॥
ઋષયે પરમાયાર્કમરીચિસમતેજસે ।
સંસારગહનમધ્વાન્તસૂર્યાય ગુરવે નમઃ ॥ 2 ॥
તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાય વિપ્રાયાસુરયે મુનિઃ ।
તદુવાચ મહત્તન્ત્રં દુઃખત્રયનિવૃત્તયે ॥ 3 ॥
ન તસ્યાધિગમઃ શક્યઃ કર્તું વર્ષશતૈરપિ ।
ભૂયસ્ત્વાદિતિ સંચિન્ત્ય મુનિભિઃ સૂક્ષ્મબુદ્ધિભિઃ ॥ 4 ॥
ગ્રન્થેનાલ્પેન સંક્ષિપ્ય તદાર્ષમનુશાસનમ્ ।
નિબદ્ધમમલપ્રજ્ઞૈઃ શિષ્યાણાં હિતકામ્યયા ॥ 5 ॥
પ્રતિપક્ષાઃ પુનસ્તસ્ય પુરુષેશાણુવાદિનઃ ।
વૈનાશિકાઃ પ્રાકૃતિકા વિકારપુરુષાસ્તથા ॥ 6 ॥
તેષામિચ્છાવિઘાતાર્થમાચાર્યૈઃ સૂક્ષ્મબુદ્ધિભિઃ ।
રચિતાઃ સ્વેષુ તન્ત્રેષુ વિષમાસ્તર્કગહ્વરાઃ ॥ 7 ॥
શિષ્યૈર્દુરવગાહાસ્તે તત્ત્વાર્થભ્રાન્તબુદ્ધિભિઃ ।
તસ્માદીશ્વરકૃષ્ણેન સંક્ષિપ્તાર્થમિદં કૃતમ્ ॥ 8 ॥
સપ્તત્યાખ્યં પ્રકરણં સકલં શાસ્ત્રમેવ વા ।
યસ્માત્ સર્વપદાર્થાનામિહ વ્યાખ્યા કરિષ્યતે ॥ 9 ॥
પ્રધાનાસ્તિત્વમેકત્વમર્થવત્ત્વમથાન્યતા ।
પારાર્થ્યઞ્ચ તથાનૈક્યં વિયોગો યોગ એવ ચ ॥ 10 ॥
શેષવૃત્તિરકર્તૃત્વં ચૂલિકાર્થાઃ સ્મૃતા દશ ।
વિપર્યયઃ પઞ્ચવિધસ્તથોક્તા નવ તુષ્ટયઃ ॥ 11 ॥
કરણાનામસામર્થ્યમષ્ટાવિંશતિધા મતમ્ ।
ઇતિ ષષ્ટિઃ પદાર્થાનામષ્ટાભિઃ સહ સિદ્ધિભિઃ ॥ 12 ॥
યથાક્રમં લક્ષણતઃ કાર્ત્સ્ન્યેનેહાભિધાસ્યતે ।
તસ્માદતઃ શાસ્ત્રમિદમલં નાનાત્વસિદ્ધયે ॥ 13 ॥
અલ્પગ્રન્થમનલ્પાર્થં સર્વૈસ્તન્ત્રગુણૈર્યુતમ્ ।
પારમર્ષસ્ય તન્ત્રસ્ય બિમ્બમાદર્શગં યથા ॥ 14 ॥
તસ્ય વ્યાખ્યાં કરિષ્યામિ યથાન્યાયોપપત્તયે ।
કારુણ્યાદપ્યયુક્તાં તાં પ્રતિગૃહ્ણન્તુ સૂરયઃ ॥ 15 ॥
આહ, કરિષ્યતિ ભવાન્ વ્યાખ્યામ્ । ઇદં ત્વાદાવુપન્યસ્તં સર્વૈસ્તન્ત્રગુણૈર્યુતમિદં તન્ત્રમિતિ । કે તન્ત્રગુણાઃ, કિયન્તો વેતિ ?
ઉચ્યતે -
સૂત્રપ્રમાણાવયવોપપત્તિરન્યૂનતા સંશયનિર્ણયોક્તિઃ ।
ઉદ્દેશનિર્દેશમનુક્રમશ્ચ સંજ્ઞોપદેશાવિહ તન્ત્રસમ્પત્ ॥
સૂત્રાણિ ચ પ્રમાણાનિ ચ અવયવાશ્ચ, સૂત્રપ્રમાણાવયવાઃ । તેષામ્ ઉપપત્તિઃ સૂત્રપ્રમાણાવયવોપપત્તિઃ । ઉપપત્તિઃ સમ્ભવ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ । અનન્યો ઽર્થો ઽનર્થાન્તરમ્ । ઉપપત્તિશબ્દઃ પ્રત્યેકં પરિસમાપ્યતે સૂત્રોપપત્તિરિત્યાદિ ।
આહ, લક્ષણોપેતસૂત્રોપપત્તિરિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ઇતરથા હિ અલક્ષણોપેતસ્યાપિ સૂત્રસ્ય તન્ત્રાઙ્ગભાવઃ સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે ન, નાન્તરીયકત્વાત્ । ન હ્યન્તરેણ લક્ષણોપેતત્વં સૂત્રત્વમ્ । અતો ન વક્તવ્યમેતદિતિ ।
આહ, અથ સૂત્રમિતિ કસ્માત્ ?
ઉચ્યતે- સૂચનાત્ સૂત્રમ્ । સૂચયતિ તાંસ્તાનર્થવિશેષાનિતિ સૂત્રમ્ । તદ્યથા- કારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્ ( ઇસ્ક્ 16 ), ભેદાનાં પરિમાણાદિતિ ( ઇસ્ક્ 15 ) । અત્ર પ્રતિજ્ઞાહેતૂ કણ્ઠોક્તૌ । તયોરુપયોગિ દૃષ્ટાન્તં સાધ્યસિદ્ધયે સમર્થમિતિ કૃત્વા મૂલશકલાદયો ઽત્રાન્તરનભિહિતા અપ્યેતસ્માદવસીયન્તે । અથવા ભિક્ષોરુપસંહૃતબહિષ્કરણાન્તઃકરણસ્ય તેષુ તેષ્વતીન્દ્રિયેષુ અપિ પ્રધાનાદિષ્વર્થેષુ બુદ્ધિં સૂચયતીતિ સૂત્રમ્ । અથવા, સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિરિતિ ( ઇસ્ક્ 8 ) સૂત્રમ્ । તદ્યથા-
અલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્ ।
અસ્તોભમનવદ્યં ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ ॥
અસ્તોભમપુનરુક્તમિત્યર્થઃ । તથા
લભૂનિ સૂચિતાર્થાનિ સ્વલ્પાક્ષરપદાનિ ચ ।
સર્વતઃ સારભૂતાનિ સૂત્રાણ્યાહુર્મનીષિણઃ ॥
પ્રમાણાનિ ચ પ્રત્યક્ષાદીનિ, તાન્યુત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ઽદૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચઽ; ( ઇસ્ક્ 4 ), ઽપ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટમિત્યાદિઽ; ( ઇસ્ક્ 5 ) ।
અવયવાઃ પુનર્જિજ્ઞાસાદયઃ, પ્રતિજ્ઞાદયશ્ચ । તત્ર જિજ્ઞાસાદયો વ્યાખ્યાઙ્ગમ્ । પ્રતિજ્ઞાદયઃ પરપ્રત્યાયનાઙ્ગમ્ ।તાનુત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ ।
આહ, અવયવાનભિધાનમુપદેશાત્ । ન હિ તથા પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાન્યુપદિષ્ટાનિ તથા અવયવા ઉપદિષ્ટાઃ । તસ્માદવયવોપપત્તિરિત્યેતદસત્ ।
ભાષ્યકારપ્રામાણ્યાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ । યદ્યપિ સૂત્રકારેણાવયવોપદેશો ન કૃતસ્તથાપિ ભાષ્યકારાઃ કેચિદેષાં સંગ્રહં ચક્રુઃ । તે ચ નઃ પ્રમાણમ્ । તસ્માદ્યુકતમવયવોપપત્તિરિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ?
ઉત્સૂત્રત્વાત્ । નહ્યુત્સૂત્રં વ્યાચક્ષાણા ભાષ્યકારાઃ પ્રમાણં ભવન્તિ । તથા ચૈતદુત્સૂત્રિતમિતિ ।
ઉચ્યતે, ન । લિઙ્ગાત્ । નૈતદ્યુક્તમનુપદેશાન્ન સન્તિ જિજ્ઞાસાદયઃ । કિન્તર્હ્યનુપદિષ્ટમપ્યેષામસ્તિત્વં લિઙ્ગાત્ પ્રતિપદ્યામહે યદયમાચાર્યો દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસા તદપઘાતકે હેતાવિતિ ( ઇસ્ક્ 1 ) જિજ્ઞાસાપ્રયોજનમાચષ્ટે । કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ( ઇસ્ક્ 16 ) પ્રતિજ્ઞાં કરોતિ । ભેદાનાં પરિમાણાદિતિ ( ઇસ્ક્ 15 ) હેતુમુપદિશતિ । નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમિતિ ( ઇસ્ક્ 42 ) દૃષ્ટાન્તં દ્યોતયતિ । ક્ષીરસ્ય યથા તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ત્યેત્યુપસંહરતિ ( ઇસ્ક્ 57 ) । તસ્માત્ ત્રિવિધં કરણં દ્વારીતિ ( ઇસ્ક્ 35 ) નિગમયતિ । ન ચાનભિપ્રેતૈરાચાર્યાણાં શાસ્ત્રે વ્યવહારો લક્ષ્યતે । તેન વયં લિઙ્ગાત્પ્રતિપદ્યામહે સન્તિ જિજ્ઞાસાદયો ઽવયવાઃ શાસ્ત્ર ઇતિ ।
આહ, સતામનુપદેશે પ્રયોજનવચનમ્ । એવં ચેન્મન્યસે- સન્તિ જિજ્ઞાસાદયો ઽવયવાઃ, શાસ્ત્રે તેષામનુપદેશે પ્રયોજનં વક્તવ્યમ્- અમુષ્માદ્ધેતોરાચાર્યેણ નોપદિશ્યન્તે, સન્તિ ચ તે ઇતિ ।
ઉચ્યતે, પ્રમાણાન્તર્ભાવાત્ । પ્રમાણેષ્વન્તર્ભાવ એષામિત્યયમુપદિષ્ટો હેતુરસ્માભિઃ । અનુમાનાઙ્ગં હિ જિજ્ઞાસાદયઃ, તસ્માત્તદન્તર્ભૂતાસ્તે ઇતિ ન પૃથગુપદિશ્યન્તે । કિઞ્ચ, તન્ત્રાન્તરોક્તેઃ । તન્ત્રાન્તરેષુ હિ વિન્ધ્યવાસિપ્રભૃતિરાચાર્યૈરુપદિષ્ટાઃ । પ્રમાણં ચ નસ્તે આચાર્યા ઇત્યતશ્ચાનુપદેશો જિજ્ઞાસાદીનામિતિ ।
આહ ન, પ્રમાણાનુપદેશપ્રસંગાત્ । યદિ ચ તન્ત્રાન્તરોપદેશાદેવાવયવાનામનુપદેશઃ, પ્રત્યક્ષાદીન્યપિ ચ તન્ત્રાન્તરેષૂપદિશ્યન્તે । શ્રોત્રાદિવૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષમ્ । સમ્બન્ધાદેકસ્માચ્છેષસિદ્ધિરનુમાનમ્ । યો યત્રાભિયુક્તઃ કર્મણિ ચાદુષ્ટસ્સ તત્રાપ્તસ્તસ્યોપદેશ આપ્તવચનમિતિ તેષામપ્યનુપદેશપ્રસઙ્ગઃ । અથ સતિ તન્ત્રાન્તરોપદેશે પ્રમાણાન્યુપદિશ્યન્તે નાવયવા ઇતિ, નન્વેતદિચ્છામાત્રમિતિ ।

ઉચ્યતે, પૂર્વ એવ તર્હિ પરિહારો ઽસ્તુ । અથવા પુનરસ્તુ તન્ત્રાન્તરોક્તેરિત્યયમપિ પરિહારઃ । યત્તૂક્તં પ્રમાણાનુપદેશપ્રસઙ્ગ ઇતિ અત્ર બ્રૂમઃ- અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? પ્રયોજનવતામુપદેશસ્યાદોષત્વાત્ । અનુપદેશો હિ પ્રયોજનવતશ્ચોદ્યત ઇતિ યુક્તમેતત્ । ઉપદેશમેવ તુ સદોષ ઇતિ કૃત્વા કઃ પ્રત્યાચક્ષીત ? તસ્માન્ન કિઞ્ચિદેતત્ । કિઞ્ચાન્યત્, પ્રધાનોપદેશે ગુણભૂતાન્તર્ભાવસિદ્ધેઃ । તદ્યથા, તક્ષ્ણુહિ ચૈત્ર ઇત્યુક્તે યાવદ્ભિસ્સાધનવિશેષૈર્વિના તક્ષણં નોપપદ્યતે સર્વાસ્તાંશ્ચૈત્ર ઉપાદત્તે । તથા પ્રત્યક્ષાદિષુ પ્રમાણેષૂપદિષ્ટેષુ યૈરેષામવિનાભાવઃ સર્વાણિ તાન્યુપાદાસ્યામહે । કિઞ્ચાન્યાત્, અન્યત્રાપિ તદનુષ્ઠાનાત્ । ન કેવલમિહ, અન્યત્રાપ્યયમાચાર્યઃ પ્રધાનામેવોપદેશં કરોતિ । તદઙ્ગભૂતાસ્તુ તદુપદેશાદેવ પ્રતીયન્તે । તદ્યથા, કારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્ ( ઇસ્ક્ 16 ) ભેદાનાં પરિમાણાદિતિ ( ઇસ્ક્ 15 ) । ઇતરથા હિ દૃષ્ટાન્તાભાવાદસાધનમેતત્સ્યાત્ । પશ્યતિ ત્વાચાર્યો નાદૃષ્ટાન્તં સાધનં સાધ્યમાપ્નોતીતિ કૃત્વા પ્રતિપાદકાઃ પ્રતિપાદનકાલે તન્ત્રાન્તરોપદિષ્ટાનપિ મૂલશકલાદીનાક્ષેપ્સ્યન્તિ ઇતિ । કિઞ્ચાન્યત્, અનુમાને ભૂતવદુપદેશાત્ । અતશ્ચૈતદેવં યદયમાચાર્યસ્ત્રિવિધમનુમાનમાખ્યાતમિતિ ( ઇસ્ક્ 5 ) બ્રવીતિ । કથં કૃત્વા જ્ઞાપકમ્? આખ્યાતસ્ય હિ પ્રત્યામ્નાયે ભૂતવાચિના શબ્દેનોપદેશો ભવતિ । ન ચાનેન પૂર્વં ત્રિવિધમનુમાનમાખ્યાતમ્ । આખ્યાતમિતિ ચેત્, ન તદાખ્યાતં ક્વચિદિતિ શક્યં પ્રતિપાદયિતુમ્ । સો ઽયમનાખ્યાયાપિ યદ્ભૂતવાચિનં શબ્દમુપાદત્તે તજ્જ્ઞાપયત્યાચાર્યસ્તન્ત્રાન્તરક્લૃપ્તાનામપીહ સન્નિવેશો ઽઙ્ગીક્રિયતે । કિમેતસ્ય જ્ઞાપને પ્રયોજનમ્ ? તન્ત્રાન્તરોપદિષ્ટો ઽપિ કર્મયોનીનામ્ પ્રાણભેદાદીનાં ચ લક્ષણોપદેશસ્સંગૃહીતો ભવતીતિ સિદ્ધં તન્ત્રાન્તરોપદેશાદવયવાનુપદેશઃ । તસ્માત્સૂક્તમેવાવયવોપપત્તિરિતિ ।
અન્યૂનતા । પદાર્થકાર્ત્સ્ન્યમશેષતાન્યૂનતેત્યભિધીયતે । પદાર્થાશ્ચ દશ ચૂલિકાર્થાઃ, પંચાશત્પ્રત્યયાઃ । તત્રાસ્તિત્વમેકત્વં પંચભિર્વીતૈઃ સિદ્ધમ્ । અર્થવત્ત્વં કાર્યકારણભાવઃ । પારાર્થ્યં સંહત્યકારિણાં પરાર્થત્વાત્ । અત એવાન્યત્વમ્ । ચેતનાશક્તેર્ગુણત્રયાજ્જન્મમરણકરણાનામિત્યેવમાદિભિઃ પુરુષબહુત્વમ્ । પુરુષસ્ય દર્શનાર્થ ઇતિ સંયોગઃ । પ્રાપ્તે શરીરભેદે ઇતિ વિયોગઃ । સમ્યગ્જ્ઞાનાધિગમાદિતિ શેષવૃત્તિઃ । તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાદિતિ પુરુષસ્યાકર્તૃત્વમિત્યેતે દશ ચૂલિકાર્થાઃ ।
પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્ત્યશક્તિશ્ચ કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદા તુષ્ટિર્નવધાષ્ટધા સિદ્ધિઃ ॥ ( ઇસ્ક્ 47 )
ઇતિ પઞ્ચાશત્પ્રત્યયાઃ । સૈષા ષષ્ટિઃ પદાર્થાનામ્ । તદુપપત્તિરન્યૂનતા ।
સંશયનિર્ણયોક્તિઃ । સંશયશ્ચ નિર્ણયશ્ચ તૌ સંશયનિર્ણયૌ તયોરુક્તિસ્સંશયનિર્ણયોક્તિઃ । સામાન્યાભિધાનં સંશયઃ । તદ્યથા મહદાદિ તચ્ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચેત્યુક્તે ( ઇસ્ક્ 8 ) સંશયો ભવતિ કેન ધર્મેણ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં કેન વા સરૂપમિતિ । વિશેષાભિધાનં નિર્ણયઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ, શબ્દતો ઽર્થતશ્ચ । શબ્દસ્તાવત્ યથા હેતુમદાદિભિઃ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપમ્, ત્રૈગુણ્યાદિભિઃ પ્રકૃતિસરૂપમિતિ । અર્થતસ્તત્ યથા તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ, એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ ( ઇસ્ક્ 38 ) । કિં કારણમ્ ? યસ્માત્ શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ ( ઇસ્ક્ 38 ) । અશાન્તઘોરમૂઢત્વાત્તન્માત્રાણ્યવિશેષાઃ ।
ઉદ્દેશનિર્દેશમ્ । ઉદ્દેશશ્ચ નિર્દેશશ્ચ ઉદ્દેશનિર્દેશમ્ । સર્વો દ્વન્દ્વો વિભાષયૈકવદ્ભવતિ ઇતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ । સઙ્ક્ષેપવચનમુદ્દેશઃ । તદ્યથા, એષ પ્રત્યયસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ ( ઇસ્ક્ 46 ) । વિસ્તરવચનં નિર્દેશઃ । તદ્યથા, પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્તિ ( ઇસ્ક્ 47 ) ભેદસ્તમસો ઽષ્ટવિધ ( ઇસ્ક્ 48 ) ઇત્યાદિઃ ।
અનુક્રમશ્ચ- પદાર્થાનામાનુપૂર્વ્યા સન્નિવેશોપદેશો ઽનુક્રમઃ, તદ્યથા - ઽપ્રકૃતેર્મહાંસ્તતો ઽહંકારસ્તસ્માદ્ ગણશ્ચ ષોડશકઃઽ; ( ઇસ્ક્ 22 ) ઇત્યન્તેન ।
સંજ્ઞોપદેશૌ । સંજ્ઞિપ્રત્યાયનાર્થઃ શબ્દઃ સંજ્ઞા । સા ચ દ્વિવિધા । અર્થનિબન્ધના, સ્વરૂપનિબન્ધના ચ । તત્રાર્થનિબન્ધનાર્થવશેનાર્થક્રિયાપેક્ષા । જાત્યાદ્યર્થસ્વરૂપાન્તર્ભાવી યથાર્થસ્તથાભૂતમેવ સંજ્ઞિનં પ્રત્યાયતિ । તદ્યથા પાચકો લાવક ઇતિ । સ્વરૂપનિબન્ધના પુનઃ સંજ્ઞિપ્રત્યાયનોપાયમાત્રમ્ । સ્વરૂપમાત્રોપકારિણી વિનાવયવાર્થં સમયવશાદતથાભૂતમપિ સંજ્ઞિનં પ્રત્યાયતિ । તદ્યથા, ગજકર્ણો ઽશ્વકર્ણ ઇતિ । પ્રયત્નતો ભગવતઃ પરમર્ષેરાર્ષેણ જ્ઞાનેન સર્વતત્ત્વાનાં સ્વરૂપમુપલભ્ય સંજ્ઞાં વિદધતો નાસ્તિ સ્વરૂપનિબન્ધનઃ શબ્દઃ । તદ્યથા, પ્રધીયન્તે ઽત્ર વિકારા ઇતિ પ્રધાનમ્, પુરિ શેત ઇતિ પુરુષ ઇત્યાદિ । તન્મતાનુસારિણામપ્યાચાર્યાણાં તાભિરેવ સંવ્યવહારાન્નાસ્ત્યપૂર્વસંજ્ઞાવિધાનં પ્રત્યાદરઃ ।
ઉપદેશઃ । ઇતિકર્તવ્યતા, ફલસમાખ્યાનમુપદેશઃ । તદ્યથા,
એવં તત્ત્વાભયસાન્નાસ્મિ ન મે નાહમિત્યપરિશેષમ્ ।
અવિપર્યયાદ્વિશુદ્ધં કેવલમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્ ॥ ( ઇસ્ક્ 64 )
એતે સૂત્રોપપત્ત્યાદયસ્તન્ત્રગુણાઃ ।
ઇતિ કરણં પ્રકારાર્થમ્ । એવમ્પ્રકારા અન્યે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । તદ્યથા, ઉત્સર્ગો ઽપવાદો ઽતિદેશ ઇત્યાદિઃ । તત્રોત્સર્ગઃ પ્રકૃતિવિરૂપં ( ઇસ્ક્ 8 ) વ્યક્તમ્, સરૂપં ( ઇસ્ક્ 8 ) ચેત્યપવાદઃ । તથા તદ્વિપરીત ( ઇસ્ક્ 11 ) ઇત્યુત્સર્ગઃ, તથા ચ પુમાન્ ( ઇસ્ક્ 11 ) ઇત્યપવાદઃ । સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મિ વ્યક્તં, તથા પ્રધાનમ્ ( ઇસ્ક્ 11 ) ઇત્યતિદેશઃ । ઇત્યેવમન્યા અપિ તન્ત્રયુક્તયઃ શક્યા ઇહ પ્રદર્શયિતુમ્ । અતિપ્રસઙ્ગસ્તુ પ્રકૃતં તિરોદધાતીતિ નિવર્ત્યતે । સિદ્ધં તન્ત્રયુક્તીનાં સમ્બન્ધોપપત્તેસ્તન્ત્રમિદમિતિ ।
કિઞ્ચ તન્ત્રાન્તરાવિરોધાત્ । યદિ ખલ્વપીદમપિ પ્રકરણં સ્યાત્ તન્ત્રાન્તરે પાતઞ્જલપઞ્ચાધિકરણવાર્ષગણપ્રભૃતીનામન્યતમસ્ય શેષભૂતં સ્યાત્ । તૈશ્ચાપ્યવિરોધસ્તત્ર તત્રેતિ વક્ષ્યામઃ । પૂર્વતન્ત્રશેષભાવાદિતિ ચેત્, તુલ્યમ્ । એતાન્યપિ પૂર્વતન્ત્રશેષભૂતાનિ, તેષામપિ પ્રકરણત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ મતમ્- સકલપદાર્થસંગ્રહાત્તન્ત્રાન્તરાણ્યેતાનિ, એવમિહાપિ સકલપદાર્થસંગ્રહાત્તન્ત્રાન્તરત્વમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્તન્ત્રમિદમ્ । ઇત્યુપોદ્ઘાતઃ ॥
કારિકા 1
આહ, કિંગુણવિશિષ્ટાય શિષ્યાય પુનરિદં તન્ત્રં વ્યાખ્યેયમિતિ ।
ઉચ્યતે- જિજ્ઞાસવે મતિમતે મીમાંસકાયાર્થિને ઽભ્યુપગતાય શિષ્યાય વ્યાખ્યેયં શાસ્ત્રમ્ ।
કસ્માત્ ?

પરમર્ષિપ્રામાણ્યાત્ । યસ્માદ્ ભગવાન્ વિશ્વાગ્રજઃ પરમર્ષિર્ભગવદાસુરેર્જિજ્ઞાસામુપલભ્યોત્તરગુણવિશેષસમ્પદં ચ વ્યાખ્યાતવાન્ । રજ એવ દુઃખં તન્નિરાકરિષ્ણોર્વિવેકો ઽયં, સત્ત્વાત્ । સત્ત્વં ચાસ્માન્નાનેત્યેવમાદિના વચનપ્રતિપાદ્યો ઽયમર્થો મહદ્ભિશ્ચોક્તઃ । તસ્માદ્રજોદુઃખોપઘાતોપઘાતકજિજ્ઞાસોઃ સત્ત્વાદ્ધર્માદિકુશલમૂલવિપાકોત્પિત્સોર્દુઃખત્રયનિવૃત્તય ઇદં શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્ । તદર્થાત્પરિણમતે શિષ્યસ્યેતિ । કથં નામ શિષ્યસ્ય નિઃશ્રેયસેન યોગઃ સ્યાદિત્યેવમર્થમિદં વ્યાખ્યાનં ક્રિયત ઇતિ ।
આહ, યદુક્તં જિજ્ઞાસવે વ્યાખ્યાનં કર્તવ્યમિતિ તત્ર કુતઃ પુનરિયં જિજ્ઞાસા કસ્મિન્ વાર્થે ભવતીતિ ?
ઉચ્યતે - યત્તાવદુક્તં કુતઃ પુનરિયં જિજ્ઞાસા ભવતીત્યત્ર બ્રૂમઃ
દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસા
દુઃખં રજ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ । દુઃખયતીતિ દુઃખં ભવતીતિ । ત્રયમિતિ સંખ્યાપદં સર્વદ્રવ્યવિષયં, દુઃખશબ્દેન વિશિષ્યતે । પ્રાધાન્યાચ્ચ વ્યતિરિક્તબુદ્ધ્યા ગૃહ્યમાણં સમ્બન્ધિત્વાદાધારસ્ય ભેદનિબન્ધનાયાઃ ષષ્ઠ્યા નિમિત્તત્ત્વં પ્રતિપદ્યતે- દુઃખાનાં ત્રયં દુઃખત્રયમ્ ।
અભિહન્યતે ઽનેનેત્યભિઘાતઃ ।
કઃ પુનરયમભિઘાતો નામ ?
ઉચ્યતે- યો ઽસાવુપર્યુક્તદુઃખત્રયેણાન્તઃકરણેન ચેતનાશક્તેરભિસમ્બન્ધઃ । તસ્માદ્દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસા ।
યદુક્તં કસ્મિન્નર્થે ભવતીતિ તત્રાહ-
તદપઘાતકે હેતૌ ।
અપહન્તીત્યપઘાતકઃ, તસ્યાપઘાતકસ્તદપઘાતકઃ ।
આહ, તદપઘાતકે ઇતિ સમાસાનુપપત્તિઃ, પ્રતિષેધાત્ । કર્તરિ યૌ તૃજકૌ તાભ્યાં સહ ષષ્ઠી ન સમસ્યતે । તસ્માત્તસ્યાપઘાતક ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ઉચ્યતે- ન, શાસ્ત્રે દર્શનાત્ । "તત્પ્રયોજકો હેતુશ્ચ" ઇતિ શાસ્ત્રે દૃષ્ટઃ પ્રયોગઃ । પદકારશ્ચાહ- જાતિવાચકત્વાત્ । તથા કદાચિદ્ગુણો ગુણવિશેષો ભવતિ, કદાચિદ્ગુણિના ગુણો વિશિષ્યત ઇતિ ચૂર્ણિકારસ્ય પ્રયોગઃ તસ્મદનવદ્યમેતત્ ।
અયં તુ પિણ્ડાર્થઃ । ત્રિવિધેન દુઃખેનાભિહતો બ્રાહ્મણસ્તદપઘાતકં હેતું જિજ્ઞાસતે । કો નામાસૌ હેતુઃ સ્યાદ્યો દુઃખત્રયમભિહન્યાદિતિ ।
આહ, દુઃખશબ્દાવચનમાદાવમઙ્ગલાર્થત્વાત્ । મઙ્ગલાદીનિ હિ શાસ્ત્રાણિ પ્રથન્તે વીરપુરુષાણિ ચ ભવન્તિ, અધ્યેતારશ્ચ મંગલેનાભિહતસંસ્કારાઃ શાસ્ત્રાર્થાનાસુ પ્રતિપદ્યન્તે । દુઃખમિત્યયં ચામઙ્ગલાર્થઃ શબ્દઃ, તસ્માન્નારબ્ધવ્યઃ શાસ્ત્રાદાવિતિ ।
ઉચ્યતે ન, વાક્યસ્યાર્થે પ્રયોગાત્ પદસ્યાનર્થક્યાદમઙ્ગલાર્થત્વાનુપપત્તિઃ । વાક્યમર્થપ્રત્યાયનાર્થં પ્રયુજ્યતે, વિશિષ્ટાર્થાભિધાનાત્ । ન પદમ્ । તથા હિ પદાર્થવ્યતિરેકેણ વિશિષ્ટ એવ વાક્યાર્થઃ પ્રતીયતે, કેવલં તુ પદં સામાન્યાર્થાદપ્રચ્યુતં વિશિષ્ટાર્થાભિધાનાસમર્થમ્ । અતએવ ન વિવક્ષિતાર્થપ્રત્યાયનયોગ્યતયોપાદીયતે । તદ્યથા- દેવદત્તેત્યયં શબ્દઃ કર્તૃવાચકત્વેનોપાત્તઃ, સર્વક્રિયાવિષયત્વાત્, નાન્તરેણ કર્મક્રિયાશબ્દૌ વિશિષ્ટાર્થઃ પ્રતીયતે । તથા ગામિતિ કર્મ, સર્વક્રિયાકર્ત્રભિધાનનિમિત્તત્વાત્ । તથા અભ્યાજેતિ ક્રિયા, સર્વકર્મકર્તૃવિષયત્વાત્ । યદા તુ દેવદત્ત ગામભ્યાજ શુક્લામિત્યુચ્યતે તદા દેવદત્તેન ગોશબ્દેન કર્માન્તરેભ્યો વિચ્છિદ્ય સ્વાત્મન્યવસ્થાપ્યતે । ક્રિયા ચ ગોશબ્દશ્ચ સર્વકર્તૃભ્યો દેવદત્તકર્મતયા વ્યવસ્થાપ્યતે । કર્તૃકર્મણી ચાભ્યાજિક્રિયાયાઃ સાધનભાવેનૈવ નિયમ્યેતે । શુક્લશબ્દો ગોશબ્દશ્ચ ગોશબ્દં સર્વગુણવિષયમાધેયાન્તરેભ્યો વ્યવચ્છેદ્ય સ્વાત્મન આધારત્વે નિયમ્ય, તદ્વિષયતાં પ્રતિપાદયતીત્યનેન ક્રમેણ વિશિષ્ટો વાક્યાર્થઃ । કેવલાનાન્તુ પદાનાં સામાન્યાર્થાત્ પ્રચ્યુતાનામ્વિશેષાનભિધાનાદાનર્થક્યમ્ । આહ ચ-
પૃથઙ્નિવિષ્ટતત્ત્વાનામ્પૃથગર્થાભિપાતિનામ્ ।
ઇન્દ્રિયાણાં યથા કાર્યમૃતે દેહાન્ન લભ્યતે ॥
તથૈવ સર્વશબ્દાનામ્પૃથગર્થાભિધાયિનામ્ ।
વાક્યેભ્યઃ પ્રવિભક્તાનામર્થવત્તા ન લભ્યતે ॥ ઇતિ
એવં સતિ કુતો ઽયં નિશ્ચયપ્રતિલમ્ભો યદ્દુઃખશબ્દો ઽયમમઙ્ગલાર્થો યાવતા સન્દિહ્યત એવ અયં કિં સ્વાર્થપ્રતિપત્ત્યર્થમુપાત્તો ઽથ હેયત્વાયેતિ । વાક્યસ્ય તુ મઙ્ગલાર્થત્વમ્, દુઃખપ્રહાણાર્થમુપાદાનાત્ । યદ્ધિ દુઃખપ્રહાણાર્થં વાક્યમુપાદીયતે તન્મઙ્ગલાર્થં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા વ્યાધ્યપગમઃ સ્યાદલક્ષ્મીર્મા ભૂદિતિ । દુઃખપ્રહાણાર્થં ચેદં વાક્યમુપાત્તં તસ્માન્મઙ્ગલાર્થમિદમ્ । તત્ર યદુક્તં દુઃખશબ્દાવચનમાદાવમઙ્ગલાર્થત્વાદિત્યેતદયુક્તમ્ ।
આહ, ત્રયગ્રહણાનર્થક્યં, ગુણૈકત્વાત્ । દુઃખં રજ ઇતિ પ્રતિપન્નો ભવાન્, તચ્ચૈકં શાસ્ત્રે પઠ્યતે । તસ્માત્ત્રયગ્રહણમનર્થકમિતિ ।
નિમિત્તભેદાદ્ભેદોપચાર ઇતિ ચેત્, સ્યાન્મતમ્ । યદ્યપિ એકં દુઃખં તથાપિ નિમિત્તાનામધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવલક્ષણાનાં ભેદાદસ્ય ભેદોપચારઃ કરિષ્યત ઇતિ ।
તચ્ચ નૈવમ્ ।
કસ્માત્ ?
નિમિત્તાનન્ત્યેન ગુણાનન્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ । આધ્યાત્મિકં હિ દ્વિવિધં, શારીરં માનસં ચ । શારીરં તાવદ્વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યનિમિત્તમ્ । તથા માનસં કામક્રોધલોભમોહવિષાદભયેર્ષ્યાસૂયારત્યવિશેષદર્શનનિમિત્તમ્ । આધિભૌતિકં ચ મનુષ્યપશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરનિમિત્તમ્ । આધિદૈવિકં શીતોષ્ણવાતવર્ષાશન્યવશ્યાયાવેશનિમિત્તમ્ । તત્ર નિમિત્તભેદાત્ત્રિત્વપ્રગિજ્ઞસ્ય ગુણાનન્ત્યપ્રસઙ્ગઃ, સ ચ નેષ્ટસ્તસ્માન્ન નિમિત્તભેદાત્ત્રિત્વમ્ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં રજસ એકત્વાત્ ત્રિત્વાનુપપત્તિઃ, તસ્ય નિમિત્તભેદાત્ ત્રિત્વોપચાર ઇતિ સત્યમેતત્ । યત્તૂક્તં નિમિત્તાનન્ત્યેન ગુણાનન્ત્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ભેદે ઽપિ સતિ વર્ણસંખ્યાવદ્દ્વ્યવસ્થાનોપપત્તેઃ । તદ્યથા ચત્વારો વર્ણા ઇત્યસ્યાઃ સંખ્યાયાઃ સતિ પૈપ્પલાદાદિભેદે તેષાં બ્રાહ્મણત્વાદિવ્યતિરેકાભાવાન્ન સંખ્યાન્તરહેતુત્વં નો ખલ્વપિ વર્ણાવ્યતિરેકાદેકત્વં ભવતિ । એવં ત્રીણિ દુઃખાનીત્યસ્યાઃ સંખ્યાયાઃ સતિ શરીરાદિભેદે તેષામાધ્યાત્મિકાદિવ્યતિરેકાસમ્ભવાન્ન સઙ્ખ્યાન્તરહેતુત્વં નો ખલ્વપિ દુઃખાવ્યતિરેકાદેકત્વં ભવિતુમર્હતિ । કિઞ્ચાન્યત્, નિમિત્તભેદાદ્ ભેદોપચાર ઇતિ ભવાનેવ પ્રતિપન્નઃ । ન ચોપચારઃ પરમાર્થ ઇત્યલમસ્થાને યત્નેન ।

આહ- અભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસાયામતિપ્રસઙ્ગઃ, સર્વેષાં સમ્ભવાત્ । યથાસુરેર્દુઃખત્રયાભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસા ભવતીત્યેતદિષ્ટં તેન સર્વેષામભિઘાતો ઽસ્તીતિ સર્વેષાં જિજ્ઞાસાપ્રસઙ્ગઃ । અથ મતં દુઃખાભિઘાતે કસ્યચિજ્જિજ્ઞાસા ભવતિ કસ્યચિન્નેતિ । નન્વેવમિચ્છામાત્રમ્ । પ્રાક્પ્રસઙ્ગાચ્ચ । પ્રાગપ્યાસુરેર્જિજ્ઞાસાયા દુઃખત્રયાભિઘાતો ન ચાસ્યાત્યન્તિકે હેતૌ જિજ્ઞાસા બભૂવ । તેન કિં પ્રાપ્તમ્ ? પશ્ચાદસ્ય યતો બભૂવ તદ્વક્તવ્યમ્ । યથાન્યત્ર બ્રહ્મણો ઽભ્યાસનિમિત્તાદધર્મક્ષયાત્ પૂર્વધર્માનુગ્રહાચ્ચ વિવિદિષા, તથાન્યેષાં કુશલમૂલાભ્યાસપરિપાકાત્ । ન ચાપદિષ્ટમતો લઘૂક્તમેતત્ । કિઞ્ચાન્યત્, તદપઘાતાચ્ચાનિર્મોક્ષો ઽકૃત્સ્નત્વાત્ । મોક્ષો હિ કામરૂપારૂપ્યધાતુત્રયાદિષ્યતે । દૈવમાનુષ્યતિર્યગ્યોનિત્રયાદ્વા । એકદેશશ્ચ સંસારસ્ય દુઃખત્રયમ્ । તસ્માત્ પ્રયોજનમપ્યયુક્તમ્ । કિઞ્ચ નિમિત્તાન્તરસદ્ભાવાદ્દિવ્યકામધ્યાનસુખાનપેક્ષસ્યાપિ વિવિદિષા સમ્ભવતિ, ન કેવલં તાપોદ્વિગ્નસ્યાપિ । તસ્માન્નિમિત્તમપ્યયુક્તમ્ । કિઞ્ચાન્યત્ । ઉભયથા ચાસમ્ભવાત્ । પરિકલ્પ્યમાના ખલ્વપીયં જિજ્ઞાસા પુરુષસ્ય વા સ્યાદ્ગુણાનાં વા । કિંચાતઃ ? તન્ન તાવત્પુરુષસ્ય સમ્ભવતિ । કસ્માત્ ? નૈર્ગુણ્યાભ્યુપગમાત્ । ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખધર્માધર્મજ્ઞાનસંસ્કારાણામાત્મગુણત્વં ન ભવદ્ભિરભ્યુપગમ્યતે । ન ગુણાનામ્, આચેતન્યાત્ । ન હ્યચેતના ઘટાદયો હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારં જિજ્ઞાસમાના દૃશ્યતે । ન ચ ચેતના ભવતાં ગુણાઃ, સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મિ પ્રધાનમિતિ ( ઇસ્ક્ 11 ) વક્ષ્યમાણવચનાત્ । કિંચાન્યત્, તત્ત્વાન્તરાનુપપત્તેઃ । ન ચ ગુણપુરુષવ્યતિરિક્તં વસ્તુતસ્તત્ત્વાન્તરમસ્તિ યસ્ય જિજ્ઞાસા પરિકલ્પ્યમાના પરિકલ્પ્યેત । તસ્માદનુપપન્ના જિજ્ઞાસા ।
ઉચ્યતે । યદુક્તમભિઘાતાજ્જિજ્ઞાસાયામતિપ્રસઙ્ગઃ, સર્વેષાં તત્સમ્ભવાદિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, અભિઘાતત્વેનાપ્રતિપત્તેઃ । યદ્યપ્યવિશિષ્ટો ઽભિઘાતસ્તથાપિ સર્વે નૈનમભિઘાતત્વેન પ્રતિપદ્યન્તે । તથાહિ, સત્સ્વાધ્યાત્મિકાદિદુઃખેષ્વર્જનરક્ષણક્ષયસંગહિંસાસુ ચ પ્રીત્યભિષ્વઙ્ગાદેષાં ન વિષયેષૂદ્વેગાપદ્વેષૌ । ન ચ વિષયપરિત્યાગો ભવતિ । તસ્માન્નાવિશિષ્ટો ઽભિઘાતઃ । વિશેષે ઽભિઘાતબુદ્ધેર્નિમિત્તાભિધાનમિતિ ચેત્ ? અથાપિ સ્યાદ્યેયમસતિ વિશેષે સર્વપ્રાણભૃતામાસુરેરેવ ભગવતો દુઃખત્રયાભિઘાતબુદ્ધિર્ભવતિ, ન પુનરન્યેષામિત્યત્ર નિમિત્તમભિધાનીયમ્ । ન હ્યન્તરેણ નિમિત્તમસૌ વિશેષો ઽવસ્થાપયિતું શક્યત ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પ્રશ્નાસમ્બન્ધાત્ । કુતો જિજ્ઞાસા ભવતીત્યેવં ચોદકેન પૂર્વમકારિ પ્રશ્નસ્તસ્યાશ્ચ સાક્ષાત્ કારણમભિઘાતઃ કારણાન્તરાણામનભિધાનાદિત્યસ્યૈવ નિર્દેશઃ કૃતઃ । યત્તુ ખલ્વિદાનીં કારણકારણમપિ પૃચ્છ્યતે તદનવસ્થાપ્રસઙ્ગભયાન્નોચ્યતે । અથ નિર્બન્ધઃ ક્રિયતે તેન પૂરવધર્માનુગ્રહસ્ય કુશલમૂલાભ્યાસપરિપાકસ્ય કારણકારણત્વમસ્માભિર્ન પ્રતિષિધ્યત ઇતિ તદેવ કિં ન ગૃહ્યતે ? એતેન પ્રાક્પ્રસઙ્ગઃ પ્રત્યુક્તઃ । યત્તૂક્તં તદભિઘાતે ચાનિર્મોક્ષો ઽકૃત્સ્નત્વાદિત્યેતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? શાસ્ત્રાર્થાનવબોધાત્ । અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્તૈર્યગ્યોનિશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ, માનુષ્યશ્ચૈકવિધ ( ઇસ્ક્ 53 ) ઇત્યેતાવાનસ્માકં સંસારઃ । ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તાઃ કામરૂપારૂપ્યધાતવઃ ક્વચિદપિ સિદ્ધાઃ । ચતુર્દશવિધે ચ સંસારે યા સુખમાત્રા સા દુઃખભૂયસ્ત્વાત્તચ્છબ્દવાચ્યા ભવતીતિ । તથા ચોક્તમ્-
અત્ર જન્મજરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેસ્તસ્માદ્દુઃખં સમાસેન ॥
( ઇસ્ક્ 55 )
દૃશ્યતે ચ લોકે ભૂયસા ગ્રહણમ્ । તદ્યથામ્રવનમિતિ । તસ્માત્ કૃત્સ્નવિકલ્પપ્રતિષેધો ઽયમ્ । યત્પુનરેતદુક્તં દિવ્યકામધ્યાનસુખાનપેક્ષસ્યાપિ વિવિદિષાસમ્ભવાન્નિમિત્તમયુક્તમિતિ તદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? ઉત્તરત્ર પ્રતિષેધાત્ । ઇષ્ટમેવૈતત્સઙ્ગૃહીતમ્ । તથા ચોત્તરસૂત્રેણ પ્રતિષેત્સ્યત્યાચાર્યઃ "દૃષ્ટવદાનુશ્રવિકઃ સ હ્યવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયયુક્તઃ" ( ઇસ્ક્ 2 ) । તસ્માદ્દિવ્યસુખાનપેક્ષસ્યાપિ યુક્તા વિવિદિષા । ધ્યાનસુખમપિ ક્ષયાતિશયૌ નાતિવર્તતે । તદપ્યત્રૈવ સઙ્ગૃહીતમ્ । તસ્માત્પ્રતિષેધ્ય એવાયં પક્ષ ઇતિ ન કિઞ્ચિદભિધીયતે । યદપ્યુક્તમુભયથાસમ્ભવાજ્જિજ્ઞાસાનુપપત્તિરિતિ અસ્તુ ગુણાનાં જિજ્ઞાસા । યત્તૂક્તમાચેતન્યાદસમ્ભવ ઇતિ સત્યાચેતન્યે બુદ્ધેરિચ્છાદિસદ્ભાવમુત્તરત્ર પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । તસ્માદુપપન્ના જિજ્ઞાસા ।
આહ- તચ્છબ્દાનર્થક્યં પ્રતિપદસમ્બન્ધાત્ । યો ઽયમાચાર્યેણ તચ્છબ્દઃ સૂત્રે પઠિતો ઽસ્ય ખલુ પ્રતિપદમસમ્બન્ધાત્ સ્વલ્પામપ્યર્થવત્તાં નોપલભામહે । તસ્માનૈનમપુષ્કલાર્થમધ્યેષ્યામહ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- કથં હિ નામ પ્રયોક્તૃપારતન્ત્ર્યાચ્છબ્દસ્ય શબ્દાન્તરેણ સમ્બન્ધો ન સ્યાદિતિ ?
આહ, ન બ્રૂમો ઽવિદ્યમાનસમ્બન્ધો ઽસમ્બન્ધઃ કિન્તર્હ્યયુક્તસમ્બન્ધો યઃ સ ખલ્વસમ્બન્ધઃ । તદ્યથા અનાચારો માણવક ઇતિ દ્રવ્યેણ ક્રિયાશક્તિત્વાન્ન શક્યં કિઞ્ચિદનાચારવતા ક્ષણમપ્યવસ્થાતુમ્ । અયુક્તં ત્વાચરન્નનાચાર ઇત્યુચ્યતે । તથા ચાસ્ય તચ્છબ્દસ્ય પ્રતિપદં સમ્બન્ધો ન યુક્તસ્તસ્માદનર્થકસ્તચ્છબ્દઃ ।
આનન્તર્યાજ્જિજ્ઞાસાશબ્દસ્યેતિ ચેત્, સ્યાન્મતમ્ । અનન્તરસ્ય વિધિર્વા ભવતિ પ્રતિષેધો વેત્યનયા યુક્ત્યા જિજ્ઞાસાશબ્દસ્ય તચ્છબ્દેનાભિસમ્બન્ધઃ શક્ય ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? તદપઘાતે પ્રયોજનાસદ્ભાવાત્ । ન હિ જિજ્ઞાસાપઘાતે કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમસ્તીતિ સત્યપિ સમ્બન્ધે ન તચ્છબ્દેનાર્થઃ ।
અભિઘાતસ્યેતિ ચેત્ ? અથાપિ સ્યાદ્યદિ જિજ્ઞાસાપઘાતેન કિંચિત્પ્રયોજનમસ્તીતિ । અતસ્તત્સમ્બન્ધો નેષ્યતે । તેન તર્હ્યભિઘાતશબ્દેનાસ્યાભિસમ્બન્ધઃ કરિષ્યતે । તથા ચાપિ તચ્છબ્દોર્થવાન્ ભવિષ્યતીતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? નિમિત્તાવસ્થાને પુનઃ પુનરુત્પત્તેઃ । નૈમિત્તિકો ઽયમભિઘાતસ્તસ્ય નિમિત્તવત્ત્વાદાત્યન્તિકો ઽપઘાતો ન સ્યાત્ । ઇતરથા જ્વરનિમિત્તકો દાહ ઇવ શીતદ્રવ્યસંસ્પર્શાત્પ્રશાન્તો ઽપિ નિમિત્તાવસ્થાનાત્પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તતે ઇત્યફલત્વમસ્ય વ્યાયામસ્ય ।
ત્રયશબ્દસ્યેતિ ચેત્ ન, પારતન્ત્ર્યાત્ । આશ્રયપરતન્ત્રા હિ સંખ્યા, તસ્યા નાન્તરેણાશ્રયેણોપઘાતમપઘાતઃ શક્યઃ કર્તુમ્ । આનર્થક્યઞ્ચ સમાનમિતિ સુતરાં તચ્છબ્દેન નાર્થઃ ।

દુઃખશબ્દસ્યેતિ ચેત્સામાન્યમ્ - યદ્યેતેષામ્પદાનામભિસમ્બન્ધે યથોક્તદોષોપપત્તિઃ, દુઃખશબ્દં તર્હિ તત્-શબ્દેનાભિસંભન્ત્સ્યામઃ । તસ્મિન્નેષ નિષેધો વિશતીતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? અનેકપદવ્યવધાનાત્ । કથમનન્તરવૃત્તિના સર્વનામ્નાનેકપદવ્યવહિતસ્ય દુઃખશબ્દસ્યાભિસમ્બન્ધઃ શક્યેત્ પ્રતિપાદયિતુમ્ ? તસ્માન્ન કિઞ્ચિદેતત્ । કિઞ્ચાન્યત્ । ઉપસર્જનત્વાત્ । અયં ખલ્વપિ દુઃખશબ્દઃ સમાસ ઉપસર્જનીભૂતઃ । ન ચૈકસ્મિન્કાલે શબ્દસ્ય પ્રધાનત્વમુપસર્જનત્વં ચ યુક્તિતઃ સમ્ભવતિ । પ્રધાનસ્ય ચ પદાન્તરેણાભિસમ્બન્ધઃ । તસ્માદ્વિવાદાસ્પદમેવૈતત્સૂત્રમ્ । કિઞ્ચાન્યત્ । નિત્યાનામપઘાતાનુપપત્તેઃ । ઇહ નિત્યાનામપઘાતઃ કર્તું ન શક્યતે । તદ્યથા પુરુષાણામ્ । અનિત્યાનાઞ્ચાપઘાતો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા, જ્વરાદીનામ્ । નિત્યઞ્ચ દુઃખમ્ । તસ્માત્તદપઘાતે ઽભ્યુત્થાનાનર્થક્યમ્ । વૃત્ત્યપઘાતે તદપઘાત ઇતિ ચેત્, સ્યાત્પુનરેષા બુદ્ધિઃ । સત્યં નિત્યાનામપઘાતો ન યુક્તિતઃ સમ્ભવતિ । ન તુ વયં ગુણલક્ષણસ્ય દુઃખસ્યાપઘાતં બ્રૂમઃ, કિન્તર્હિ વૃત્તિરસ્યાભિભૂયત ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? ઉક્તોત્તરત્વાત્ । ઉક્તમત્રોત્તરં નિમિત્તાવસ્થાને પુનઃ પુનરુત્પત્તેરિતિ । તસ્માદયમપ્યમાર્ગઃ । કિઞ્ચાન્યત્ । અવિશેષાત્કલ્પયિત્વાપિ વૃત્ત્યપઘાતં વૃત્તિવૃત્તિમતોરનન્યત્વાદ્ વૃત્ત્યપઘાતે વૃત્તિમદપઘાતઃ પ્રાપ્ત ઇતિ નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ । તસ્માત્ કૃશો ઽયં પરિહાર ઇતિ નાર્થસ્તચ્છબ્દેન ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં તચ્છબ્દાનર્થક્યમ્, પ્રતિપદમસમ્બન્ધાદિત્યસ્તુ દુઃખશબ્દેનાભિસમ્બન્ધઃ । તત્સમ્બન્ધે યથોક્તદોષોપપત્તિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ । યદિ તર્હિ તચ્છબ્દસ્ય દુઃખશબ્દેનૈવાભિસમ્બન્ધો ઽભ્યુપગમ્યતે તેન યે ઽસ્માભિઃ પૂર્વમભિહિતા દોષાસ્તે પ્રસજ્યન્તે । તસ્માત્ પ્રતિષિદ્ધસ્ય પક્ષસ્ય પરિગ્રહે સાહસમાત્રમિતિ । એતચ્ચ નૈવં, કસ્માત્ ? પ્રતિવિધાનાત્ । સત્યમસતિ પ્રતિવિધાને સાહસમાત્રં સ્યાત્ । પ્રતિવિધીયતે તુ, તસ્માદદોષો ઽયમિતિ ।
કિન્તદિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ । ઉચ્યતાન્તર્હિ કિન્તત્ પ્રતિવિધાનં યસ્યાવષ્ટમ્ભેનાનેકદોષવ્યાહતો ઽપ્યયં પક્ષ આશ્રીયતે । ન હ્યનુક્તમસ્માભિરાકારમાત્રેણ શક્યં પ્રતિપત્તુમિતિ ।
ઉચ્યતે- બાઢમ્ । યત્તાવદુક્તમનેકપદવ્યવધાનાન્ન દુઃખશબ્દસ્ય તચ્છબ્દેનાભિસમ્બન્ધ ઇત્યત્ર બ્રૂમઃ ન, અનભ્યુપગમાત્ । યો હ્યનન્તરકૃતં શબ્દસ્ય શબ્દાન્તરેણ સહ સમ્બન્ધમાચષ્ટે તમ્પ્રત્યયમુપાલમ્ભઃ સ્યાત્ । વયન્ત્વર્થકૃતં સમ્બન્ધમાચક્ષ્મહે । તથા ચોક્તમ્-
યસ્ય યેનાભિસમ્બન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તસ્ય સઃ ।
અર્થતસ્ત્વસમાનામાનન્તર્યે ઽપ્યસમ્ભવઃ ॥
કિઞ્ચાન્યત્- શાસ્ત્રે દર્શનાત્ । શાસ્ત્રે ચ વ્યવહિતાનામપિ સર્વનામ્નામભિસમ્બન્ધો દૃશ્યતે "યસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદ્દ્રવ્યે શબ્દનિવેશસ્તદભિધાને ત્વતલા"વિત્યત્રાર્થકૃતશ્ચ સમ્બન્ધઃ શબ્દાનામભ્યુપગતઃ । ઙ્યાપ્પ્રાતિપદિકાત્, બહુષુ બહુવચનમ્, સુપો ધાતુપ્રાતિપદિકયોઃ, અલુગુત્તરપદે ઇત્યેવમાદીનાં સમ્બન્ધાભ્યુપગમઃ । તથા "અનડ્વાહમુદહારિણિ ભગિનિ વહસિ યા ત્વં શિરસિ કુમ્ભમવાચીનમભિધાવન્તમદ્રાક્ષીરિતિ" વાર્તિકે દૃષ્ટાન્તઃ । ન હ્યત્ર સત્યાનન્તર્યે શિરસાનડુહો વહનં કુમ્ભસ્ય વા સરણમુપપદ્યતે । યથા ચાત્ર વ્યવહિતાનામભિસમ્બન્ધસ્તથેહાપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । યત્પુનરેતદુક્તમુપસર્જનત્વાત્પદાન્તરેણાનભિસમ્બન્ધ ઇતિ એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સમાસાદપોદ્ધારે બુદ્ધયા વ્યવસ્થિતસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યોપપત્તેઃ । સત્યમુપસર્જનસ્ય પદાન્તરેણાભિસમ્બન્ધો નોપપદ્યતે । ન તુ વયં સમાસવૃત્તેરેવ તચ્છબ્દેનાભિસમ્બન્ધ ઇતિ પ્રતિપદ્યામહે, કિન્તર્હિ સમાસાદપોદ્ધૃતસ્ય બુદ્ધિવ્યવસ્થિતસ્યોપજનિતસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય શબ્દાન્તરેણ સમ્બન્ધમિચ્છામ ઇતિ । અથૈતદનિષ્ટમ્ "યોગપ્રમાણે ચ તદભાવે દર્શનં સ્યાત્" "અથ શબ્દાનુશાસનં, કેષાં શબ્દાનામ્" ઇતિ ચૈવમાદીનામ્પ્રયોગાણાં વિરોધઃ પ્રાપ્નોતિ । અનિષ્ટઞ્ચૈતત્ । યત્પુનરેતદુક્તમ્- નિત્યાનામપઘાતાનુપપત્તેર્વૃત્ત્યપઘાતે ચ તદપઘાતપ્રસઙ્ગાદિતિ, એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? ગુણશક્તેઃ પ્રયોજનોપરમે સત્યાત્મકલ્પેન વ્યવસ્થાનાભ્યુપગમાત્ । નૈતદભ્યુપગમ્યતે ગુણસ્યોચ્છિત્તિર્ભવતિ, વૃત્તિર્વાસ્યાભિભૂયતે । કિન્તર્હિ પુરુષાર્થનિબન્ધના ચરિતાર્થ શક્તિરસ્ય પુરુષાર્થપ્રવૃત્તૌ પ્રયોજનાસદ્ભાવાદાત્મકલ્પેન વ્યવતિષ્ઠત ઇત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્તદપઘાતકે હેતૌ જિજ્ઞાસા પ્રવર્તત ઇતિ ।
દૃષ્ટે સાપાર્થા ચેત્
સ્યાદેતત્ પ્રત્યક્ષો દુઃકપ્રતીકારહેતુરસ્તિ । તસ્ય સમતિક્રમે કિં પ્રયોજનમ્ ? તદ્યથા શારીરસ્ય તાવદયમપગમહેતુરનેકદ્રવ્યરસાયનોપભોગઃ । માનસસ્યાપિ મનોજ્ઞસ્ત્રીપાનવિલેપનભોજનવસ્ત્રાલઙ્કારાદિવિષયસમ્પ્રાપ્તિઃ । આધિભૌતિકસ્ય નીતિશાસ્ત્રાભ્યાસઃ, શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલતા, વિષમસ્થાનાનધ્યાસનં ચ । આધિદૈવિકસ્યાપિ યથાકાલં વિવિધનિવસનાસ્તરણગર્ભગૃહપ્રાસાદજાલાન્તરચન્દનવ્યજનમણિહારાદિસેવા વિવિધૌષધમંગલસ્તુતિમન્ત્રપ્રયોગાનુષ્ઠાનમિતિ દૃષ્ટે હેતૌ સા જિજ્ઞાસાપાર્થેતિ ચેત્ -
નૈકાન્તાત્યતતો ઽભાવાત્

એતચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? એકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાત્ । એકાન્તો નામ નિયમેન ભાવઃ । અત્યન્તં ભૂતસ્યાવિનાશઃ । એકાન્તશ્ચ અત્યન્તં ચ તે એકાન્તાત્યન્તે તયોરભાવ એકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવઃ તસ્માત્ । ષષ્ઠીસ્થાને પઞ્ચમી । ષષ્ઠ્યા એવ વા તસિઃ ષષ્ઠ્યા વ્યાશ્રય ઇતિ યોગવિભાગાત્ । અસમાસકરણં વૃત્તપૂરણાર્થમ્, માનસસ્ય ચ દુઃખસ્ય પ્રતીકારે દોષાન્તરોપસંગ્રહાર્થમ્ । તથા હિ, સ્ત્ર્યાદીનાં સત્યેતસ્મિન્ દોષદ્વયે ઽશક્યમર્જ્જનં કર્તુમસ્વાભાવિકત્વાત્ । સત્યર્જને રક્ષણમશક્યં, સાધારણત્વાત્ । સતિ ચ રક્ષણે ક્ષયઃ, કૃતકત્વાત્ । સઙ્ગાચ્ચાનુપશમો ભૂતોપઘાતમન્તરેણ ચાસમ્ભવ ઇત્યેતે દોષાઃ ।
આહ, કથમેતદવગમ્યતે યદ્દૃષ્ટસ્ય હેતોરનૈકાન્તિકત્વમનાત્યન્તિકત્વં ચેતિ ?
ઉચ્યતે- પ્રત્યક્ષ એવૈતદુપલભ્યતે । યદાયુર્વેદવિહિતસ્ય ક્રિયાક્રમસ્યાભિયુક્તમાત્મવન્તં ભેષજભિષક્પરિચારકસમ્પન્નં પ્રત્યાનર્થક્યમ્ । આહ ચ -
સર્વેષાં વ્યાધિરૂપાણાં નિદાનં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
આહારશ્ચ વિહારશ્ચ કર્મ પૂર્વકૃતં તથા ॥
તત્રાહારવિહારોત્થાન્ રોગાન્ દ્રવ્યમપોહતિ ।
યસ્તુ કર્મકૃતો વ્યાધિર્મરણાત્સ નિવર્તતે ॥
પુનરપ્યાહ-
સોપદ્રવઃ સર્વરૂપો બલમાંસેન્દ્રિયાપહઃ ।
સારિષ્ઠશ્ચૈવ યો વ્યાધિસ્તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્ ॥
ઇત્યેવમનૈકાન્તિકત્વમ્ । અનાત્યન્તિકત્વં તુ નિવૃત્તાનામપિ વ્યાધીનામ્પુનરુત્પત્તિદર્શનાત્ । મહતા ખલ્વપિ પ્રયત્નેન નિવર્તિતા વ્યાધયઃ પુનરુત્પદ્યન્તે । તથા ચોક્તમ્ -
પુનર્જ્વરે સમુત્પન્ને ક્રિયા પૂર્વજ્વરાનુગા । ઇતિ
તસ્માદ્યથૈવાસ્યાયુર્વેદાદેઃ પ્રતીકારહેતુત્વં પ્રત્યક્ષસિદ્ધમેવમેકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવો ઽપિ । તથા માનસસ્ય ચ । યથા ચ શારીરદુઃખપ્રતીકારહેતવો ઽનૈકાન્તિકાઃ તથા સ્ત્ર્યાદયો ઽપિ । કસ્માત્ ? તત્સન્નિધાને વિષયાન્તરાભિલાષદર્શનાત્ । યદિ હિ સ્ત્ર્યાદયો વિષયાઃ સર્વદા દુઃખપ્રતીકારસમર્થા ભવેયુઃ, કિમતિ તેષુ સન્નિહિતેષુ વિષયિણો વિષયાન્તરજિઘૃક્ષા સ્યાત્ ? એવમનૈકાન્તિકત્વમ્ । અનાત્યન્તિકત્વમપિ । નિવૃત્તેચ્છાનામપિ ભૂયઃ પ્રાર્થનાસમ્ભવાત્ । યદિ હિ વિષયોપભોગો ઽત્યન્તમેવ માનસં દુઃખમપહન્યાત્ કિં પ્રાપ્તં યેન ભૂયસ્તં પ્રતિ વિષયિણો ઽભિલાષઃ સ્યાત્ ? કિં કારણમ્ ? યસ્માન્ન હ્યવિદ્યમાને તમસિ દેવદત્તસ્ય પ્રદીપં પ્રત્યપેક્ષા ભવતિ । દૃશ્યતે ચ નિવૃત્તેચ્છાનામપિ વિષયોપભોગાદ્વિષયિણાં ભૂયો વિષયાભિલાષઃ । તેન મન્યામહે નાયં દૃષ્ટો હેતુર્દુઃખમહપન્તિ । કિન્તર્હિ સુતરાં વૃદ્ધિં કરોતિ । આહ ચ -
ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥
અપર આહ-
સંવેદ્યત્વાદ્ ગુરુત્વાચ્ચ નિન્દિતત્વાચ્ચ સાધુભિઃ ।
સર્વત્રાસન્નિધાનાચ્ચ ન દૃષ્ટો હેતુરિષ્યતે ॥
સંવેદ્યત્વાત્ । ભોગસાધનવિકલાનામર્થિનાં મધ્યે વિષયિણોપયુજ્યમાનાસ્તૈસ્સંવેદ્યન્તે । તેષામપ્રદાયોપયુજ્યમાનં નૈર્ઘૃણ્યમાવિષ્કુર્યાત્ । વિષયિણા પ્રદીયમાનો વાર્થિભ્યઃ પરિમિતત્વાદવચ્છિદ્યેતેત્યનુપાયો ઽયં દુઃખાપઘાતે બુદ્ધિમતામ્ । કિં ચ ગુરુત્વાત્ । ભોગાનાં વિવિધનિવસનસ્ત્રીપાનભોજનવિલેપનાલંકારાદીનાં સમગ્ર્યે સુખમુત્પદ્યતે । નાન્યતરવૈકલ્યે । સામગ્ર્યં ચૈષાં સ્વાભાવિકત્વાદનુપપન્નમ્ । આહ ચ -
નાભિજાતિં ન વિજ્ઞાનં ન ચ શૌર્યમપેક્ષતે ।
લક્ષ્મી સંસ્કારયોગાચ્ચ ક્વચિદેવાવતિષ્ઠતે ॥
ઇત્યેવમનેકાર્થાશ્રયત્વાદ્ ગુરુર્વિષયોપભોગઃ । કિં ચ નિન્દિતત્વાચ્ચ સાધુભિઃ । નિન્દિતઃ ખલ્વપિ સાધુભિર્વિષયોપભોગઃ । યસ્માદાહ-
આયાસાશ્ચ વિઘાતશ્ચ વિપ્રલમ્ભભયાનિ ચ ।
યચ્ચાન્યદશિવં લોકે તત્કામેભ્યઃ પ્રવર્તતે ॥
પુનરપ્યાહ-
અયં સક્ષેત્રિયો વ્યાધિરયમાત્યન્તિકો જ્વરઃ ।
ઇદમાસ્પદમીતીનામેષ યોનિઃ સપાપ્મનામ્ ॥
અગાધમેતત્પાતાલમેષ પઙ્કો દુરુત્તરઃ ।
ક્લેશવ્યાધિભયાકીર્ણમેતચ્છ્વભ્રં ભયાવહમ્ ॥
વિવિધાયાસશોકાનામેતદાયતનં મહત્ ।
દૈન્યશ્રમવિષાદાનામેતત્ક્ષેત્રમપાવૃતમ્ ॥
યસ્માદ્વિષયસમ્ભોગાદ્વિહગઃ પઞ્જરાવિવ ।
ગતો વનેષુ રમતે સ સુખાનિ સમશ્નુતે ॥
તસ્માત્ સાધુભિરપાકૃતત્વાદસાધુર્વિષયોપભોગઃ । કિં ચ સર્વત્રાસન્નિધાનાત્ । ન હિ સુપ્રતિનિવિષ્ટસ્યાપિ કામિનઃ સર્વત્ર વિષયસન્નિધાનેન ભવિતવ્યમ્ । નો ખલ્વપિ એકસ્મિન્ દેશે ઽવસ્થાનં સમ્ભવતિ, વિષયાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદવશ્યં વિયોગેન ભવિતવ્યમ્ । વિયોગે ચ સતિ ધ્રુવો ઽનિષ્ટાનુબન્ધ ઇતિ કો ઽર્થો વિષયપરિગ્રહેણ ? તત્ર યદુક્તં દૃષ્ટસ્ય હેતોઃ સદ્ભાવાદપાર્થકા જિજ્ઞાસેતિ એતદયુક્તમ્ ॥ 1 ॥
કારિકા 2
આહ- યદ્યેકાન્તાત્યન્તતો ઽભાવાદ્દૃષ્ટે હેતાવપરિતોષસ્તેન તર્હ્યસ્ત્યયમન્યો હેતુરુભયદોષવર્જિતઃ સ કસ્માન્ન પરિગૃહ્યતે ? કો ઽસાવિતિ ચેત્ ઉચ્યતે, શાસ્ત્રોક્તઃ કર્મવિધિઃ । સ હ્યૈકાન્તિકઃ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ - પશુબન્ધેન સર્વાંલ્લોકાન્ જયતિ । ન તૂક્તં કદાચિજ્જયતિ, કદાચિન્નેતિ । ફલસ્ય પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધેરનૈકાન્તિકત્વમિતિ ચેત્, સ્યાન્મતમ્ પ્રત્યક્ષત એવેદં વિહિતસ્ય કર્મણઃ ફલં નોપલભ્યતે । તથા હિ પુત્રકામ ઇષ્ટિં નિરૂપ્ય દુહિતરમપિ ન પ્રાપ્નોતિ । અર્થકામશ્ચ કર્મ કૃત્વા માષકમપિ ન લભતે । તસ્માન્નાયમનૈકાન્તિક ઇતિ । એતચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? સાધનવૈકલ્યાત્તદનુપપત્તેઃ । અનેકસાધનસાધ્યો હિ કર્મવિધિઃ । યત્ર ફલં નોપલભ્યતે તત્ર સાધનવૈકલ્યમનુમાતવ્યમ્ । કસ્માત્ ? ન હ્યેતદિષ્ટં, સતિ કારણે કાર્યં ન ભવતિ । કિં ચાન્યત્, સંસારાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ ખલ્વપિ કર્મણઃ ફલવત્ત્વં નેષ્યતે તેન તન્નિમિત્તસ્ય સંસાસરસ્યાભાવપ્રસઙ્ગઃ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માત્સિદ્ધમસ્યૈકાન્તિકત્વમ્ ।
આત્યન્તિકત્વમપિ સિદ્ધમેવ । યસ્માદાહ અપામ સોમમમૃતા અભૂમેતિ । અત્ર સોમપાનાદમૃતત્વાવાપ્તિઃ શ્રૂયતે । તસ્માત્તદેવાનુષ્ઠાતવ્યમ્ । કિમન્યેન હેતુના પરિકલ્પિતેનેતિ જિજ્ઞાસાપાર્થૈવેતિ ।
ઉચ્યતે
દૃષ્ટવદાનુશ્રવિકઃ
અનુશ્રૂયતે ઇત્યનુશ્રવઃ । અનુશ્રવે ભવ આનુશ્રવિકઃ । દૃષ્ટેન તુલ્યં વર્તતે દૃષ્ટવત્ । કિમસાવનભિપ્રેત ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
આહ કઃ પુનરયમનુશ્રવઃ ?
ઉચ્યતે- મન્ત્રબ્રાહ્મણં યાવદ્વા પુરાતનમનુશ્રૂયમાણં પ્રામાણ્યેનાભ્યુપગમ્યતે તત્રભવદ્ભિઃ । યથાશ્રુતિનિબન્ધનાઃ સ્મૃતયઃ । અઙ્ગાનિ વેદાસ્તર્કા વા । યથાહ
વેદવેદાઙ્ગતર્કેષુ વેદસંજ્ઞા નિરુચ્યતે । ઇતિ ।
આહ, કિં પૂર્વસ્માદેવ હેતોરયમાનુશ્રવિકો હેતુરનભિપ્રેત ઇતિ ?
નેત્યુચ્યતે । કિન્તર્હિ
સ હ્યવિશુદ્ધિક્ષયાતિશયયુક્તઃ ।
ઇતિ । સ ઇત્યાનુશ્રવિકસ્ય હેતોઃ પ્રતિનિર્દેશઃ । હિશબ્દો યસ્માદર્થે । અવિશુદ્ધિશ્ચ ક્ષયશ્ચાતિશયશ્ચ તૈર્યુક્તઃ । એતદુક્તં ભવતિ । યસ્માદયમાનુશ્રવિકો હેતુરવિશુદ્ધો ઽનિત્યસ્તારતમ્યવાંશ્ચાતો દૃષ્ટ ઇવાનભિપ્રેતઃ ।
તત્રાવિશુદ્ધિયુક્તસ્તાવત્ હિંસાવિધાનાત્ । યદાહ બ્રાહ્મણે- બ્રાહ્મણમાલભેતેત્યાદિ । તથા-
ષટ્શતાનિ નિયુજ્યન્તે પશૂનાં મધ્યમે ઽહનિ ।
અશ્વમેધસ્ય વચનાદૂનાનિ પશુભિસ્ત્રિભિઃ ॥
ઇતિ હિંસા ચાવિશુદ્ધિઃ । પ્રાણિનામિષ્ટશરીરવ્યાપાદનાત્ ।

આહ, તદનુપપત્તિઃ । શાસ્ત્રચોદિતત્વાત્ । યદિ શાસ્ત્રેણ ચોદિતેયં હિંસા ન સ્યાત્ મુક્તસંશયમવિશુદ્ધિત્વમસ્યાઃ પ્રતિપદ્યામહે, શાસ્રચોદિતા તુ । તસ્માન્નેયમવિશુદ્ધિઃ ।
તત્પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાદવિશુદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, વેદપ્રામાણ્યમભ્યુપગચ્છતામસંશયમેતદેવં સ્યાત્ । હેતુવાદકુશલાસ્તુ વયમ્ । તસ્માદધીયતાં યદિ કશ્ચિદસ્ત્યુભયપક્ષપ્રસિદ્ધો હેતુઃ યતો નિસ્સંશયઃ પ્રત્યયઃ સ્યાદિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અભ્યુપગમવિરોધાત્ । દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચેતિ પ્રામાણ્યત્રયમભ્યુપગતં ભવદ્ભિઃ । ઇદાનીં વેદસ્યાપ્તવચનત્વે સત્યપ્રામાણ્યં બ્રુવતઃ સ્વમતવ્યાઘાતઃ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
વેદસ્યાપ્તવચનત્વાનુપપત્તેરદોષ ઇતિ ચેત્સ્યાન્મતમ્ । આપ્તવચનત્વં પ્રાક્પ્રસાધ્યાસ્ય વેદસ્ય પશ્ચાત્ અયમુપાલમ્ભો યુક્તમભિધાતું સ્યાત્ । તત્ત્વસિદ્ધમ્ । તસ્માદનુપાલમ્ભો ઽયમિતિ । એતદપ્યુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પુરુષબુદ્ધિપૂર્વકત્વે સતિ રાગાદિયોગાચ્છબ્દો વિચારાર્હઃ સ્યાત્ કિમાપ્તવચનં ન વેતિ । અપુરુષબુદ્ધિપૂર્વકસ્ત્વામ્નાયઃ સ્વતન્ત્રઃ પુરુષનિશ્શ્રેયસાર્થં પ્રવર્તતે । તસ્માન્નૈવંવિધમનિષ્ટં વિચારમર્હતિ । કિં ચાન્યત્ અવિશુદ્ધિત્વાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ ચૈતસ્મિન્નર્થે ભવાનપિ પર્યનુપયુજ્યેત - કથમિદં નિશ્ચીયતે યદુત પ્રાણિનામિષ્ટશરીરવ્યાપાદનાદવિશુદ્ધિહિંસેતિ ? અવશ્યમભિધાનીયં શાસ્ત્રત ઇતિ । તદેવ ચ શાસ્ત્રં ક્રતૌ હિંસામાહ । તસ્માત્ કો ઽત્ર હેતુઃ અન્યત્ર પ્રમાણમિહૈવૈતદપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ હિંસાતો ધર્મ ઇતિ ?
અનુગ્રહોપઘાતલક્ષણત્વાદહિંસાહિંસયોઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધિરિતિ ચેત્ - અથાપિ સ્યાત્ અહિંસાતશ્ચાનુગ્રહો ભવતીષ્ટશરીરવ્યાપાદનલક્ષણઃ, હિંસાતશ્ચોપઘાતો ભવતિ અભિપ્રેતશરીરવ્યાપાદનલક્ષણઃ । ક્રિયાનુરૂપં ચ ફલમનુમાતું યુક્તમિતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમનયોરિષ્ટાનિષ્ટફલહેતુત્વમ્ । તસ્માત્ કો ઽત્ર શાસ્ત્રવ્યાપાર ઇતિ ? એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનિષ્ટપ્રસંગાત્ । એવં હિ પરિકલ્પ્યમાને ગુરુભાર્યાગમને ઽપિ સત્ત્વાન્તરાનુગ્રહસામર્થાદિષ્ટફલસમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । માણવકં ચોપનીય વ્રતાદેશશૌચબ્રહ્મચર્ય્યસ્વાધ્યાયાભ્યાસભૈક્ષાગ્નિપરિચરણગુરુશુશ્રૂષાદિષુ પ્રવર્તયતો ઽનિષ્ટફલસમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । તસ્માલ્લોકશાસ્ત્રવિરુદ્ધો ઽસત્તર્કો નેષ્ટ ઇતિ ।
ઉભયાભિધાનાચ્છાસ્ત્રવિરોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ તદેવ શાસ્ત્રમહિંસામાહ, તદેવ હિંસામ્ । એવં સતિ પરસ્પરવિરુદ્ધયોરર્થયોશ્ચોદિતત્વાદુભયાનુગ્રહાસમ્ભવે શાસ્ત્રવિરોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? ઉત્સર્ગાપવાદયોર્વિષયભેદાત્ । સામાન્યે હિ શાસ્ત્રમહિંસામુત્સૃજ્ય વિશેષે ક્રતુલક્ષણે ઽપવાદં શાસ્તિ । સામાન્યવિહિતં ચ વિશેષવિહિતેન બાધ્યતે । તદ્યથા - દધિ બ્રાહ્મણેભો દીયતાં તક્રં કૌણ્ડિન્યાયેતિ । તસ્માદુત્સર્ગાપવાદયોર્વિષયભેદાન્નાસ્તિ શાસ્ત્રવિરોધ ઇતિ । કિં ચાન્યત્ । કન્યાગમનવત્ પુનર્વિધાને દોષાભાવાત્ । યથા ખલ્વપિ શાસ્રે પ્રતિષિદ્ધં કન્યાગમનમિતિ નેદાનીમભિરૂપઃ પ્રતિગૃહ્ય, તામભિગમ્યાધર્મભાગ્ભવતિ ।
ગૃહસ્થઃ સદૃશીં ભાર્યાં વિન્દેતાનન્યપૂર્વિકામ્ ।
ઇતિ શાસ્ત્રાન્તરસદ્ભાવાત્ । એવં શાસ્ત્રે પ્રતિષિદ્ધા હિંસા । નેદાનીં ક્રતૌ હિંસાયાં પ્રવર્તમાનો ઽનિષ્ટફલભાક્ સ્યાત્ । પૂર્વોક્તાદેવ શાસ્ત્રાન્તરસદ્ભાવાત્ । તર યદુક્તં પ્રાણિનામિષ્ટશરીરવ્યાપાદનાદવિશુદ્ધિર્હિંસેત્યેતદયુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે - ન, અભિપ્રાયાનવબોધાત્ । ચિત્રમપિ બહ્વેતદભિધીયમાનો નાભિપ્રાયં વેદ ભવાન્ । કિં કારણમ્ ? યસ્માન્ન વયં વેદસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રત્યાચક્ષ્મહે । નો ખલ્વપિ બ્રૂમઃ શાસ્ત્રચોદિતાયાં હિંસાયાં પ્રવર્તમાનસ્યાનિષ્ટફલસમ્બન્ધો ભવતિ । કિન્તર્હિ સતિ સ્વર્ગપ્રાપ્તિનિમિત્તત્વે વેદવિહિતસ્ય કર્મણઃ સમનુષ્ઠાનં પ્રાણિજમુપઘાતમન્તરેણ ન સમ્ભવતિ ઇતિ હિતકામૈરભ્યુપેક્ષ્યતે । યસ્માત્ ન હ્યેતદુક્તં યદન્યેષામુપઘાતેનાત્માનુગ્રહઃ કાર્ય ઇતિ । આહ -
ન તત્પરસ્ય સન્દધ્યાત્પ્રતિકૂલં યદાત્મનઃ ।
એષ સઙ્ક્ષેપતો ધર્મઃ કામાદન્યઃ પ્રવર્તતે ॥
આહ યદ્યેતન્નાભ્યુપગમ્યતે કથં પૂર્વમુક્તં પ્રાણિનામિષ્ટશરીરવ્યાપાદનાદવિશુદ્ધિર્હિંસેતિ ?
ઉચ્યતે કાર્યે કારણોપચારાત્ । યો ઽસૌ હિંસાનિમિત્તકઃ કારુણ્યાન્ મનસિ નઃ પરિતાપ ઉત્પદ્યતે સા ખલ્વવિશુદ્ધિરભિપ્રેતા । તસ્યાં કારણમુપચર્યોક્તમવિશુદ્ધિર્હિંસેતિ । યથા મુદ્ગૈસ્તૃપ્તાઃ ગોભિઃ સુખિન ઇતિ ।
આહ કથમેતદવગમ્યતે હિંસાકાર્યં પરિતાપમાત્રમવિશુદ્ધિરાચાર્યસ્યાભિપ્રેતા, ન પુનર્હિંસૈવેતિ ?
ઉચ્યતે, પ્રકર્ષપ્રત્યયોપલબ્ધેઃ । વક્ષ્યત્યુપદિષ્ટાત્ તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાનિતિ ( ઇસ્ક્ 2 ) । સમાનજાતીયં ચ પ્રતિયોગિનમપેક્ષ્ય પ્રકર્ષપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે । યદિ ચાનુશ્રવિકસ્ય પ્રશસ્યતા નાભિપ્રેતા સ્યાત્ પ્રકર્ષપ્રત્યયાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માન્નોત્સૂત્રમેતત્ ।
આહ, સન્ન્યાસાનુપપત્તિઃ । અવિયોગશ્રવણાત્ । ન હિ કર્મણો ઽત્યાગસન્ન્યાસયોસ્ત્વમીશિષે । કિન્તર્હિ શાસ્ત્રં યદાહ તદવશ્યં કર્તવ્યમ્ । તચ્ચામરણાત્ કર્મભિરવિયોગં શાસ્તિ । કસ્માત્ ? એવં હ્યાહ- "જરામર્યમેતત્ સત્રં યદગ્નિહોત્રદાર્શપૌર્ણમાસૌ, જરયા હ એતસ્માત્ સત્રાદ્વિમુચ્યતે, મૃત્યુના ચ ।" પુનરપ્યાહ "કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ ।" તસ્માદામરણાત્ કર્મણામત્યાગઃ । તસ્મિન્ સતિ હેત્વન્તરકર્મણામાનર્થક્યમ્ ।
ઉચ્યતે, ન, સાધનાનામસ્વભાવિકત્વાત્ । પત્નીસંયોગાદિભિરનેકૈઃ સાધનૈરયં કર્મવિધિઃ પ્રસાધ્યતે । તેષાં ચાસ્વાભાવિકત્વાત્ અશક્યમર્જનં પ્રયોગતઃ પૂર્વં કર્તુમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તસ્માદનિત્યાનિ કર્માણિ ।
હેતુશાસ્ત્રવિપ્રતિપત્તૌ શાસ્ત્રબલીયસ્ત્વમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ । યત્ર હેતુશાસ્ત્રયોર્વિપ્રતિપત્તિર્ભવતિ તત્ર વિપ્રલમ્ભભૂયિષ્ઠત્વાદનુમાનસ્ય બલીયઃ શાસ્ત્રમિત્યવશયમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ । તચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? શક્તિતો વિનિયોગાત્ । શક્તિમપેક્ષ્ય શાસ્ત્રમગ્નિહોત્રાદીનિ કર્માણિ વિદધત્તેષામનિત્યતાં જ્ઞાપયતિ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ, "યો ઽલં સન્નગ્નિહોત્રાયાગ્નિહોત્રં ન જુહોતિ તમેષા દેવતાપરુણદ્ધ્યસ્માલ્લોકાદમુષ્માચ્ચોભાભ્યામ્ ।" તસ્માદનિત્યાનિ કર્માણિ । કિં ચાન્યત્ । જરાગ્રહણસામર્થ્યાત્ । ત્વદીય એવ જ્ઞાપકે જરાગ્રહણમસ્તિ । અતો ઽનુમીયતે શક્ત્યપેક્ષમનિત્યં ચ કર્મ । કિં ચાન્યત્ શાસ્ત્રહાનેઃ । ઉભયં હિ શાસ્ત્રે નિર્દિષ્ટમ્ । કર્માણિ સન્ન્યાસશ્ચ । યદિ પુનઃ કર્માણિ નિત્યકર્તવ્યતયેષ્યન્તે તેન સન્ન્યાસશાસ્ત્રં હીયતે । તસ્માદ્વિષયરાગાવિષ્કરણમેતદ્વઃ ।
આહ, ન, શ્રુતિબલીયસ્ત્વાત્ । તુલ્યબલયોર્હિ શાસ્ત્રયોરેકવિષયસન્નિપાતે દ્વયોર્યુગપદનુગ્રહાસમ્ભવે વિકલ્પપર્યાયૌ ભવતઃ । શ્રુતિસ્મૃતિસન્નિપાતે ચ શ્રુતિર્બલીયસી, સ્મૃતિવિહિતશ્ચ સન્ન્યાસઃ । તસ્માન્નાનયોર્વિકલ્પઃ । ન ખલ્વપિ પર્યાયો ન્યાય્યઃ ।
ઉચ્યતે- તદિતરત્ર તુલ્યમ્ । યથૈવ કર્મણાં સમનુષ્ઠાનં શાસ્તિ શાસ્ત્રં તથા સન્ન્યાસમપિ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ-
ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકેનામૃતત્વમાનશુઃ ।

પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં વિભ્રાજતે યદ્યતયો વિશન્તિ ॥
તથા-
ન કર્મણા મૃત્યુમૃષયો નિષેદ્ધુઃ પ્રજાવન્તો દ્રવિણમિચ્છમાણાઃ ।
અથાપરે ઋષયો મનીષિણઃ પરં કર્મભ્યો ઽમૃતત્વમાનશુઃ ॥
બ્રાહ્મણં ચાત્ર ભવતિ- "તદ્ય ઇદં વિદુઃ, યે ચેમે ઽરણ્યાઃ શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતે તે ઽર્ચિષમભિસમ્ભવન્તિ । અર્ચિષો હરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ડેતિ માસાંસ્તાન્માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરાદાદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષો ઽમાણવઃ સ એતાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ ।" પુનરપ્યાહ- "એતમેવ વિદિત્વા મુનિર્ભવતિ, એતમેવ પ્રવ્રાજિનો લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ । એતદ્ધ સ્મ વૈ પૂર્વે વિદ્વાંસઃ પ્રજાં નાકામયન્ત, પ્રજયા કિં કરિષ્યામો યેષાં નાયમાત્મા નાયં લોક ઇતિ તે હ સ્મ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણાયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તીતિ ।" તસ્માદેતે ત્યાગસન્ન્યાસયોરુભયોર્લિઙ્ગમ્ ।
આહ - યદ્યપ્યેવં શાસ્ત્રં તથાપિ સમનુષ્ઠાને વિધિરસ્તિ । વિહિતં ચાવશ્યં કર્તવ્યમ્ । સન્ન્યાસે ત્વર્થવાદમાત્રમિત્યનયોરયં વિશેષઃ । તસ્મિન્ સતિ સમનુષ્ઠાનં જ્યાયો ન ત્યાગઃ ।
ઉચ્યતે- કો ઽયં વિધિઃ, કો ઽયમર્થવાદઃ ?
આહ- વિધિસ્તદર્થત્વેનાપૂર્વોપદેશઃ । યો હિ વિધ્યર્થેન લિઙા લોટા કૃત્યૈર્વાપૂર્વોપદેશઃ ક્રિયતે સ વિધિઃ । યથા- અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ । વાયવ્યં શ્વેતમજમાલભેત ભૂતિકામ ઇતિ । સ્તુતિરર્થવાદઃ । તસ્ય તુ વિહિતસ્ય પ્રરોચનાર્થં યા સ્તુતિઃ સો ઽર્થવાદઃ । તદ્યથા- "વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમેવ તેન ભાગધેયેનોપધાવતિ, સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતિ" ઇતિ । એવંવિધાં હિ સ્તુતિમુપશ્રુત્ય ફલાર્થિને હિ યજમાનાય વિધિઃ પ્રરોચતે । એતસ્મિન્ હિતકામઃ પ્રવર્તતે ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, અત એવ સન્ન્યાસસિદ્ધિઃ । એવં ચેન્મન્યસે યમામ્નાયઃ શ્રેયાંસમર્થં મન્યતે, તં પ્રરોચનાય સ્તૌતિ તથા સન્ન્યાસસિદ્ધિઃ । કસ્માત્ ? સ્તુતત્વાત્ । બહુલાર્થિનાં સન્ન્યાસમામ્નાયઃ સ્તૌતિ । સ કસ્માન્ન પ્રરોચતે ? ઇતરથા હ્યાનર્થક્યમ્ । યદિ ખલ્વપ્યર્થવાદઃ સ્તુવન્નપિ ન પ્રરોચયેત્ યદુક્તં પ્રરોચનાર્થો ઽર્થવાદ ઇતિ તદ્ભવદ્ભિર્હાપિતવ્યં સ્યાત્ । અનર્થકો હ્યેવં સત્યર્થવાદો ન પ્રરોચનાર્થઃ । અર્થાન્તરવચનં વા । યદિ પ્રરોચનાર્થત્વમસ્ય નેષ્યતે તેન તર્હ્યર્થાન્તરં વક્તવ્યમ્ । મા ભૂદનર્થકત્વં વેદૈકદેશસ્યેતિ । તસ્માન્નાનયા વિભીષિકયા વયં શક્યાઃ સન્માર્ગાદપનેતુમ્ । કિંચાન્યત્ । ઉભયથા વિકલ્પે ઽનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્ । ઇહાયમામ્નાયો વિધેયત્વેન વા સન્ન્યાસં સ્તૂયાત્ અવિધેયત્વેન વા । કિંચાતઃ ? તદ્યદિ તાવદ્વિધેયત્વેન સ્તૌતિ કિમન્યદ્વિચાર્યતે ? સિદ્ધઃ સન્ન્યાસઃ । અથ વિધેયત્વેન, સ્તુતાવસ્ય પ્રયોજનં કર્તવ્યમ્ । યદ્ધિ કર્તવ્યતયા નેષ્ટં તદપુરુષબુદ્ધિપૂર્વકઃ સ્વતન્ત્રઃ પુરુષનિશ્શ્રેયસાર્થં પ્રવર્તમાન આમ્નાયઃ કિમિતિ પ્રરોચયેત ? તસ્માદેતામપિ કલ્પનાં કૃત્વા કૃશમેવૈતત્ । અથવોભથા વિકલ્પ ઇત્યસ્યાયમન્યો ઽર્થઃ । ઇહાયમામ્નાયો ભૂતાર્થેન વા સન્ન્યાસં પ્રરોચયેત્ । અભૂતાર્થેન વા ? કિં ચાતઃ ? તદ્યદિ તાવદ્ભૂતાર્થેન પ્રરોચયતિ તથા સત્યમૃતત્વપ્રાપકસ્ય સન્ન્યાસસ્યાપરિગ્રહે વિષયારાગાદન્યો હેતુર્વક્તવ્યઃ । અથાભૂતાર્થેન, પુરુષો નિઃશ્રેયસાદ્ધીયતે । કસ્માત્ ? ન હ્યેતદ્યુક્તં યદશ્રેયસિ માર્ગે પ્રમાણભૂત આમ્નાયો માતૃમોદકન્યાયેનેહિતાર્થિનઃ પ્રાણિનઃ પ્રતારયેત્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । કિઞ્ચાન્યત્ અનેકાન્તાત્ । નચાયમેકાન્તો યદ્વિહિતમેવ કર્તવ્યમ્ । તથા ચ શાબરાઃ પઠન્તિ ગ્રામગમનં ભવતઃ શોભનમિત્યત્રાન્તરેણ વિધિં સ્તુતિરેવ દેવદત્તં ગ્રામગમનાય પ્રરોચયતીતિ । કિઞ્ચાન્યત્, આશઙ્કાપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ ખલ્વપિ કિઞ્ચિત્ સત્યં કિઞ્ચિદનૃતં બ્રૂયાદ્વેદઃ તથા સતિ પૌરુષેયવાક્યવદ્વેદવાક્યે ઽપિ આશંકા પ્રસજ્યેત । તથા ચ સતિ યદુક્તમેવ પ્રસંગઃ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । કિં ચ વિધ્યનુમાનં વા તત્, એવમેકદેશભૂતત્વાત્ । અથવા વિધ્યેકદેશો ઽર્થવાદ
ઇત્યતિસૃષ્ટં ભવતા । તત્ર સન્ન્યાસે ઽર્થવાદમુપલભ્ય વિધિરપ્યસ્તીતિ અનુમાતવ્યમ્ । અનુપલમ્ભાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાચ્ચૈવં યદ્યસૌ વિધિરુપલભ્યતે । તસ્માદનુપલમ્ભાદયં દોષાન્નિવર્તિષ્યત ઇતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનેકભેદત્વાત્ । ઉપલબ્ધૌ યત્નઃ ક્રિયતામ્ । અનેકભેદો હિ પ્રતિવેદમામ્નાયઃ । તત્ર યદુક્તં વિધિસદ્ભાવાત્ ક્રિયાપ્રાધાન્યમિત્યેતદપ્યયુક્તમ્ । ઇતિકર્તવ્યતાનુપદેશાત્ સન્ન્યાસાનુપપત્તિરિતિ ચેત્- અથાપિ સ્યાદ્યદિ સન્ન્યાસમપ્યામ્નાયો વિધેયં મન્યેત । તેન યથા ગાર્હસ્થ્યસ્યેતિકર્તવ્યતાં ભાર્યોદ્વહનાદિકાં મન્ત્રવદુપદિશતિ તથા સન્ન્યાસમપ્યુપદિશેત્ । ન તૂપદિષ્ટવાન્ । તસ્માન્નાસ્તિ સન્ન્યાસ ઇતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અભાવાત્ । ઇતિકર્તવ્યતાનાં હિ સર્વાસામભાવઃ સન્ન્યાસઃ । તત્ર કિં શાસ્ત્રમુપદેક્ષ્યતિ ? યાવતી ખલ્વિતિકર્તવ્યતા સન્ન્યાસાઙ્ગં તામુપદિશતિ શાસ્ત્રમ્ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ- "તપઃશ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્તિ અરણ્યે શાન્તા વિદ્વાંસો ભૈક્ષચર્યા ચરન્તઃ સૂર્યદ્વારેણ તે વિરજસઃ પ્રયાન્તિ યત્રામૃતઃ સ પુરુષો ઽવ્યયાત્મા ।" તત્ર તપઃશ્રદ્ધે યે હ્યપવસન્તીત્યેનં શ્રદ્ધયોપેતં યમનિયમલક્ષણં ધર્મમાહ । અરણ્ય ઇતિ ગૃહેભ્યો વિનિસ્સૃતિમ્ । શાન્તા ઇતીન્દ્રિયાણામન્તઃકરણસ્ય ચ વિષયાભિલાષાદ્વિનિવર્તનમ્ । વિદ્વાંસ ઇતિ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રાદિષુ કાલેષ્વનિર્વિણ્ણસ્ય યોગિનો જ્ઞાનાભ્યાસમ્ । ભૈક્ષચર્યાં ચરન્ત ઇતિ શરીરસ્થિતિનિમિત્તં પરિમિતમભ્યવહારનિયોગમ્ । ઉત્તરાર્ધેન ચ ફલમાચષ્ટે । તન્નિબન્ધનશ્ચ વિસ્તરઃ સન્યાસેતિકર્તવ્યતાયાં મન્વાદિભિરભિહિતઃ । શ્રુતિનિર્વચનાશ્ચ સ્મૃતયો ભવતાં પ્રમાણમિતિ પક્ષઃ । તત્ર યદુક્તમિતિકર્તવ્યતાનુપદેશાન્નાસ્તિ સન્ન્યાસ ઇત્યેદયુક્તમ્ । એવં ચ નિત્યાનિ કર્માણિ । યત્ત્વનેનૈતદુક્તમાનુશ્રવિકો હેતુરનૈકાન્તિક ઇતિ સત્યમેતત્ । અવશ્યં હિ કર્મણઃ ફલમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । ઇતરથા હિ તન્નિમિત્તસ્ય સંસારસ્યાભાવાદનિષ્ટપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માદનિષ્ટામેવૈતદાચાર્યસ્ય ।
આહ, કથમેતદનુમાતવ્યમિતિ ?
ઉચ્યતે, ક્ષયગ્રહણસામર્થ્યાત્ । યદિ પૂર્વસૂત્રોક્તમિહાનુવર્તતે ક્ષયગ્રહણમનર્થકં સ્યાત્ । કસ્માત્ ? અત્યન્તાભાવપર્યાયો હિ ક્ષય ઇતિ કૃત્વા । એવં સિદ્ધો ઽવિશુદ્ધિયોગઃ ।
આહ, ક્ષયયોગ ઇદાનીં કથમનુમાતવ્ય ઇતિ ?
ઉચ્યતે - ક્ષયયોગો ઽઙ્ગપરિમાણાત્ । ક્ષયયોગઃ પુનરસ્ય હેતોરઙ્ગપરિમાણાદ્વેદિતવ્યઃ । યાનિ હિ યજેરઙ્ગાનિ પશુપુરોડાશાદીનિ તાનિ પરિમિતાનિ । પરિમિતાનાં સાધનાનાં તન્ત્વાદીનાં પરિમિતં કાર્યં પટાદિ દૃષ્ટમ્ । પરિમિતં ક્ષયધર્મિ દૃષ્ટમ્ । તદ્વદેવ । કિઞ્ચાન્યત્ । સંસારોપલમ્ભાત્ । દૃશ્યતે ચાયં વાગ્બુદ્ધિસ્વભાવાહારવિહારભેદભિન્નકર્મવિહારવૈચિત્ર્યનિમિત્તઃ સંસારઃ । યદિ પુનઃ સાક્ષાત્ કૃતં કર્માક્ષયફલં સ્યાત્ સ પુનરાવૃત્ત્યભાવાત્ પ્રાણિનાં નોપલભ્યેત ।

શબ્દસામર્થ્યાન્નિત્યત્વમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ । "શબ્દપ્રમાણકા વયં,યચ્છબ્દ આહ તદસ્માકં પ્રમાણમ્ ।" સ ચાસ્ય હેતોરમૃતત્વમાહ "તરતિ મૃત્યું, તરતિ પાપ્માનમિત્યાદિ" । તસ્માદનિચ્છતાપ્યેતદવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । અનભ્યુપગમે વા પ્રતિજ્ઞાહાનિર્વેદઃ પ્રમાણમિતિ । એતચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? શબ્દાન્તરેણ વિરોધાત્ । અનિત્યત્વમસ્ય હેતોઃ શબ્દો ઽનુમન્યતે । તસ્યૈવં સતિ વિરોધઃ પ્રાપ્નોતિ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ- "અથ યે ઇમે ગ્રામે ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસતે, અથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે । યથૈતમાકાશં આકાશાદ્વાયુમ્ । તે ધૂમમભિસમ્ભવન્તિ । ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવતિ । મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ । ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલા માષા ઇતિ જાયન્તે । તતો વૈ યો ઽન્નમતિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ સ ભૂય એવ ભવતીતિ ।" તત્ર યદુક્તં શબ્દસામર્થ્યાન્નિત્યત્વમિત્યેદયુક્તમ્ ।
ઉભયથાભિધાનાચ્છાસ્ત્રવિરોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ । તદેવ શાસ્ત્રં નિત્યત્વમાહ તદેવાનિત્યત્વમ્ । એવં સતિ પરસ્પરવિરોધિનોરર્થયોશ્ચોદિતત્વાત્ ઉભયાનુગ્રહાસમ્ભવે સતિ શાસ્ત્રવિરોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? અસમ્ભવે સત્યર્થાન્તરક્લૃપ્તેઃ । યત્ર હિ પ્રમાણભૂતા શ્રુતિરસમ્ભવિનમર્થં ચોદયતિ, તત્રાર્થાન્તરં કલ્પયતિ । તદ્યથા- "સ આત્મનો વપામુદખિદત્" "સ્તેનં મનઃ" "અનૃતવાદિનો વાગ્" ઇત્યેવમાદિષુ । એવમિહાપિ નાસ્તિ સમ્ભવઃ યદેકો ઽર્થો નિત્યશ્ચ સ્યાદનિત્યશ્ચેતિ । તસ્માન્નિત્યત્વવાચકસ્ય શાસ્ત્રાન્તરસ્ય ભક્ત્યાર્થાન્તરં પરિકલ્પયિષ્યામઃ । તદ્વદિતરત્રાપીતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્- યથૈવ ભવતા નિત્યાનિત્યયોરેકત્રાસમ્ભવાન્નિત્યત્વસ્ય ભક્ત્યા કલ્પના કૃતા તથૈવાનિત્યત્વસ્યાપિ કરિષ્યત ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સર્વપ્રમાણવિરોધપ્રસઙ્ગાત્ । વિનાશે હિ ભક્ત્યા કલ્પ્યમાને સર્વપ્રમાણવિરોધઃ પ્રસજ્યેત । કથમ્ ? પ્રત્યક્ષવિરોધસ્તાવત્ સંસારોપલમ્ભાત્ । અનુમાનવિરોધઃ અઙ્ગપરિમાણે સત્યઙ્ગિનો નિત્યત્વાનુપપત્તેઃ । શબ્દવિરોધઃ તે ધૂમમભિસમ્ભવન્તીતિ વચનાત્ । ન તુ નિત્યત્વે ભક્ત્યા કલ્પ્યમાને દોષો ઽયમુપદ્યતે । તસ્માદ્વિષમેતત્ ।
આહ, કથમિદાનીં ભક્ત્યા કલ્પયિતવ્યં શાસ્ત્રમિતિ ?
ઉચ્યતે, પ્રકૃષ્ટાર્થતયા । યથા ખલ્વપ્યમૃતં વા મૃતમતિજીવો મા તે હાસિષુરસવઃ શરીરમિત્યભિધીયતે । ન ચ પ્રાણિનામત્યન્તાયાસવો જહતિ, કિન્તર્હિ પ્રકૃષ્ટં કાલમ્ । એવમિહાપ્યુચ્યતે તરતિ મૃત્યુમિતિ । નાત્યન્તાય મૃત્યું તરતિ, કિન્તર્હિ પ્રકૃષ્ટં કાલમ્ । ઉપચર્યતે હિ લોકે પ્રકૃષ્ટે નિત્યશબ્દઃ । તદ્યથા નિત્યપ્રહસિતો નિત્યપ્રજલ્પિત ઇતિ । એવં સિદ્ધઃ ક્ષયયોગઃ ।
આહ, અતિશયયોગ ઇદાનીમસ્ય હેતોઃ કથમનુમાતવ્ય ઇતિ ।
ઉચ્યતે- અતિશયયોગઃ ક્રિયાભ્યાસાત્ । યત્ર હિ ક્રિયા સકૃત્ પ્રવર્તતે યત્ર ચાસકૃદાવર્તતે તત્રાતિશયો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા કૃષ્યાદિષુ । યજ્ઞે ચ દ્રવ્યોપાદાનશક્ત્યપેક્ષા । ક્વચિત્ સકૃદેવ પ્રવૃત્તિઃ, ક્વચિત્ પુનઃપુનરાવૃત્તિઃ । તસ્માદતિશયેન ભવિતવ્યમ્ । કિં ચાન્યત્ અઙ્ગાતિશયાત્ । ઇહાઙ્ગાનામતિશયાદઙ્ગિનો ઽપિ ઘટાદેરતિશયો દૃષ્ટઃ । અસ્તિ ચાયં પ્રતિયજ્ઞમઙ્ગાનાં દક્ષિણાદીનામતિશયઃ ।
તસ્માદત્રાપ્યતિશયેન ભવિતવ્યમ્ ।
દેવતાઙ્ગભાવગમનાત્ ક્ષયાતિશયાનુપપત્તિરિતિ ચેત્- અથાપિ સ્યાત્ યો હિ યજ્ઞે દ્રવ્યમાત્રસ્ય સાધનભાવમનુમન્યતે તં પ્રતિ ક્ષયાતિશયદોષાવપરિહાર્યૌ સ્યાતામ્ । વયન્તુ દ્રવ્યસમવાયિનીં દેવતાં ક્રતાવઙ્ગભાવમુપગચ્છન્તીં વિદ્મઃ । તસ્માદદોષો ઽયમિતિ । તચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સાધ્યત્વાત્ । દેવતાનામપરિમિતત્વં સાધ્યમ્ । તદઙ્ગભાવગમનાચ્ચ દોષાભાવઃ । ન ચાત્મક્રિયાઙ્ગત્વમુદાસીનત્વાત્ ઇતિ નઃ સિદ્ધાન્તઃ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । ઉપેત્ય વા । ક્રતુસમનુષ્ઠાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ દ્રવ્યસમવાયિનીં દેવતામુપલભ્ય તદઙ્ગભાવગમનાદક્ષયો નિરતિશયશ્ચ હેતુરવાપ્યતે ઇતીષ્ટં વઃ, તેન તર્હિ યદ્વા તદ્વા વેદોક્તં કર્મ કૃત્વા શક્યો ઽવાપ્તુમર્થઃ । કિં પ્રાણિવિનાશહેતુભિઃ ક્રતુભિઃ ? કથમ્ ? ન હિ કિંચિત્કર્મ વિદ્યતે યત્ર શરીરસ્યાઙ્ગભાવો ન સ્યાત્ । સર્વદેવતામયં ચ શરીરં યસ્માદાહ તસ્માદ્વૈ વિદ્વાન્પુરુષમિદં બ્રહ્મેતિ મન્યતે । સર્વા હ્યસ્મિન્ દેવતાઃ શરીરે ઽધિ સમાહિતાઃ । તત્ર યદુક્તં દેવતાઙ્ગભાવગમનાત્ ક્ષયાતિશયાનુપપત્તિરિત્યેતદયુક્તમ્ । એવમયં હેતુસ્ત્રિદોષઃ । તેન યઃ ફલવિશેષો ઽભિનિર્વર્ત્યતે સો ઽપિ તથાજાતીયક ઇતિ શક્યમનુમાતુમ્ । તસ્માન્નાસ્ય જિજ્ઞાસોરત્ર સમાધિઃ ।
આહ, યદિ નાયં શ્રેયાનિતિ કૃત્વાસ્ય જિજ્ઞાસોર્નાત્ર સમાધિઃ તેન તર્હિ યઃ શ્રેયાન્ ફલવિશેષઃ સ ઉપદેષ્ટવય ઇતિ ।
ઉચ્યતે-
તદ્વિપરીતઃ શ્રેયાન્
તદિત્યનેન કર્મવિધિનિષ્પાદિતસ્ય સ્વર્ગપ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય ફલસ્યાભિસમ્બન્ધઃ । તસ્માદ્વિપરીતઃ શુદ્ધો ઽક્ષયો નિરતિશય ઇત્યર્થઃ । કો ઽસાવિત્યુચ્યતે મોક્ષઃ શ્રેયાન્ । એતદુક્તં ભવતિ । ઉભાવપ્યેતૌ પ્રશસ્યૌ સ્વર્ગાપવર્ગૌ, આમ્નાયવિહિતત્વાત્ । મોક્ષસ્તુ પ્રશસ્યતરઃ । કસ્માત્ ? યથોક્તદોષાનુપપત્તેઃ । સ હ્યવશ્યંભાવિત્વાદૈકાન્તિકઃ । અતીન્દ્રિયત્વાદસંવેદ્યઃ । સ્વાત્મન્યવસ્થિત્વાલ્લઘુઃ સર્વત્ર સન્નિહિતશ્ચ । આમ્નાયસ્તુતત્વાત્પ્રશસ્તઃ । સદ્ભિરાસેવિતત્વાદનિન્દિતઃ । યમનિયમવૈરાગ્યજ્ઞાનાભ્યુપાયશુદ્ધેર્વિશુદ્ધઃ । અદ્રવ્યત્વાદક્ષયો નિરતિશયશ્ચ ।
આહ, કથં પુનરયમપવર્ગઃ પ્રાપ્યત ઇતિ ?
ઉચ્યતે, સંયોગાભાવાત્ । દુઃખં ચ પ્રધાનમ્ । તથા ચ તન્ત્રાન્તરેષ્વપ્યુક્તમ્- દુઃખહેતુઃ કાર્યકરણશક્તિરિતિ । તેન યદા પુરુષસ્ય સંયોગસ્તદાવિશુદ્ધિત્વમસ્ય । સ્વશક્તિવિશેષયોગાત્તેષુ તેષુ જાત્યન્તરપરિવર્તેષુ ધર્માદિનિમિત્તસામર્થ્યાદાયાસમનુભવતિ । યદા તુ પ્રધાનસંયોગો વિનિવર્તતે તદા નિમિત્તાભાવે નૈમિત્તિકસ્યાપ્યભાવ ઇતિ કૃત્વા ન પુનર્દ્વન્દ્વાન્યનુભવતિ ।
આહ, કિમર્થઃ પુનરયં પ્રધાનસ્ય પુરુષેણ સહ સંયોગઃ ?
ઉચ્યતે, નૈતદિહાભિધાનીયમ્ । વક્ષ્યત્યયમુપરિષ્ટાદાચાર્યઃ "પુરુષસ્ય દર્શનાર્થઃ, કૈવલ્યાર્થસ્તથા પ્રધાનસ્ય । પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગ ઇતિ" ( ઇસ્ક્ 21 ) ।
આહ, વિયોગસ્તર્હિ કસ્માન્નિમિત્તાદ્ ભવતીતિ ?
ઉચ્યતે -
વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાત્

વ્યક્તં ચાવ્યક્તં ચ જ્ઞશ્ચ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાઃ । તેષાં વિજ્ઞાનં વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનં તસ્માત્ । બહુષ્વનિયમાદલ્પાચો ઽપિ જ્ઞશબ્દસ્ય ન પૂર્વનિપાતઃ । અથવા જ્ઞાનસ્ય સાધકતમં વ્યક્તમ્ । તત્પૂર્વકત્વાદવ્યક્તસમધિગમસ્યેત્યભિહિતમ્ । યદ્વા વ્યક્તં ચ અવ્યક્તં ચ તે વ્યક્તાવ્યક્તે, તે વિજાનાતિ ઇતિ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞઃ, તદ્વિજ્ઞાનાત્ સંયોગો નિવર્તતે । વક્ષ્યતિ ચૈતત્, "દૃષ્ટા મયેત્યુપેક્ષત એકો દૃષ્ટાહમિત્યુપરમત્યન્યા" ઇતિ ( ઇસ્ક્ 66 ) ।
તત્ર રૂપપ્રવૃત્તિફલલક્ષણં વ્યક્તમ્ । રૂપં પુનઃ મહાનહંકારઃ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ । સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તિર્દ્વિવિધા । હિતકામપ્રયોજના ચ, અહિતપ્રતિષેધપ્રયોજના ચ । વિશેષતઃ પંચ કર્મયોનયો વૃત્ત્યાદ્યાઃ પ્રાણાદ્યાશ્ચ પઞ્ચ વાયવઃ । ફલં દ્વિવિધમ્ । દૃષ્ટમદૃષ્ટં ચ । તત્ર દૃષ્ટં સિદ્ધિતુષ્ટ્યશક્તિવિપર્યયલક્ષણમ્ । અદૃષ્ટં બ્રહ્માદૌ સ્તમ્બપર્યન્તે સંસારે શરીરપ્રતિલમ્ભ ઇત્યેતદ્ વ્યક્તમ્ । એષાં ગુણાનાં સત્ત્વરજસ્તમસામઙ્ગાઙ્ગિભાવગમનાદ્વિશેષગૃહીતિઃ । યદા ત્વઙ્ગભાવમગચ્છન્તો નિર્લિખિતવિશેષા વ્યવતિષ્ઠન્તે તદાવ્યક્તમિત્યુચ્યન્તે । ચેતનાશક્તિરૂપત્વાચ્ચિત્રં ગુણવૃત્તં જાનાતીતિ જ્ઞઃ ।
એષાં ત્રયાણાં ભેદમભેદં ચ વિજ્ઞાય સંયોગનિવૃત્તિં લભતે । કસ્માત્ ? સંયોગનિમિત્તપ્રતિદ્વન્દ્વિભૂતત્વાદ્યોગનિમિત્તસ્ય । ઇહ યદાદર્શનનિમિત્તઃ પ્રધાનપુરુષયોઃ સંયોગઃ તસ્માદસ્ય પ્રતિદ્વન્દ્વિભૂતેન જ્ઞાનેન વિયોગહેતુના ભવિતવ્યમ્ । કો દૃષ્ટાન્તઃ ? તમઃપ્રકાશવત્ । યથા તમસા તિરોહિતાનિ દ્રવ્યાણિ ઘટાદીનિ નોપલભ્યન્તે, તત્પ્રતિદ્વન્દ્વિભૂતેન તુ પ્રદીપેન પ્રકશિતાનામેષામુપલબ્ધિર્ભવતિ । તદ્વદિહાપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ સિદ્ધં જ્ઞાનાન્મોક્ષઃ । ઉક્તં ચ-
વૃક્ષાગ્રાચ્ચ્યુતપાદો યદ્વદનિચ્છન્નરઃ પતત્યેવ ।
તદ્વદ્ ગુણપુરુષજ્ઞો ઽનિચ્છન્નપિ કેવલી ભવતિ ॥
કિં ચાન્યત્ । આમ્નાયાભિહિતત્વાત્ । આમ્નાયનિબન્ધનો હ્યયમર્થો જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ, ન યાદૃચ્છિકઃ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ- "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ સો ઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતા ।"
"યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચન ॥"
"તમેવ વિદિત્વામૃતત્વમેતિ નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે ।" તથા બ્રાહ્મણે ઽપ્યુક્તમ્ । "તરતિ શોકમાત્મવિત્ ।" "બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મૈવ ભવતીતિ ।" તસ્માદામ્નાયપ્રામાણ્યાદપિ મન્યામહે જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ ।
આહ, જ્ઞાનવાચિનો ઽમૃતત્વનિમિત્તાભ્યુપગમાન્મહત આમ્નાયાન્તરસ્યાનર્થક્યમ્ । યદિ જ્ઞાનવાચિન આમ્નાયખણ્ડકાદમૃતત્વમવાપ્યત ઇત્યેતદભ્યુપગમ્યતે, તેન ક્રિયાવાચિનો મહત આમ્નાયાન્તરસ્યાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ । કિં કારણમ્ ? ન હ્યનાયાસેનેષ્ટાવાપ્તૌ સત્યામ્ આયાસભૂયિષ્ઠે કર્મણિ પ્રવર્તમાનઃ કૃતી ભવતીતિ । આહ ચ -
અક્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ ।
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સંપ્રાપ્તૌ કો વિદ્વાન્ યત્નમાચરેત્ ॥
ઉચ્યતે- યદિ પુનઃ કર્માણ્યત્યન્તકર્તવ્યતયેષ્યન્તે, જ્ઞાનવાચિન આમ્નાયસ્ય કથમર્થવત્તા સિદ્ધા ભવતિ ?
આહ, સમુચ્ચયે તૂભયાર્થવત્ત્વમ્ । જ્ઞાનકર્મણોસ્તુ સમુચ્ચયે ઽભ્યુપગમ્યમાને દ્વયોરપ્યામ્નાયાર્થવત્તા સિદ્ધા ભવતિ । વિદ્વાન્ યજેત વિદ્વાન્ યાજયેદિતિ વચનાત્, તથા સર્વપુરુષાણાં ક્રતાવધિકારઃ અશ્રોત્રિયષણ્ઢશૂદ્રવર્જમિતિન્યાયાત્ । તસ્માજ્જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચયાદિષ્ટપ્રસિદ્ધિઃ ।
ઉચ્યતે- ન, પૂર્વદોષાપરિહારાત્ । યદિ નિયમતો વિદુષૈવ કર્માણિ કર્તવ્યાનીત્યભ્યુપગમ્યતે તેન યઃ પૂર્વોક્તો દોષઃ સંસારાભાવપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાપરિહારઃ । કિં ચ શાસ્ત્રહાનેશ્ચ । યશ્ચ શાસ્ત્રમિષ્ટાપૂર્તે સમુપાસ્યતે તે ધૂમમભિસંભવન્તીતિ તદેતસ્યાં કલ્પનાયાં હીયતે । કિં ચાન્યત્- ભિન્નફલત્વાત્ । ઇહાભિન્નફલાનિ દ્રવ્યાણિ સમુચ્ચીયન્તે । તદ્યથા ભુજ્યઙ્ગાનિ સૂપાદીનિ । અભિન્નં તેષાં તૃપ્તિલક્ષણં ફલમિતિ । ન ચૈતજ્જ્ઞાનકર્મણોરભિન્નં ફલમ્ । સ્વર્ગાપવર્ગહેતુત્વાત્ । જ્ઞાનસામર્થાત્કૈવલ્યમભિન્નં ફલમિતિ ચેત્ પૂર્વેણાવિશેષઃ । યદુક્તં સંસારાભાવપ્રસંગ ઇતિ તદનપહૃતમેવ ભવતિ । કિંચાન્યત્- શ્રૂયમાણફલવિરોધશ્ચ । યચ્ચ ક્રિયાયાઃ ફલં શ્રૂયતે અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામો, રાષ્ટ્રમગ્નિષ્ટોમેન જયતીતિ તદ્વિરુધ્યતે । કર્મણશ્ચ શેષભાવઃ । સ્વાર્થોપસર્જનત્વે સત્યર્થાન્તરનિષ્પાદકત્વાત્ । યથાવહન્તીત્યેવમાદ્યાઃ ક્રિયાઃ સ્વં ફલમુપસર્જનીકૃત્ય તદ્દ્વારેણ યજેરુપકુર્વન્ત્યસ્તચ્છેષભૂતા ભવન્તિ એવં ક્રિયાપિ જ્ઞાનફલભૂતત્વાત્તચ્છેષભૂતા સ્યાત્ ।
વિધિસદ્ભાવાત્ ક્રિયાપ્રાધાન્યમિતિ ચેન્ન- ઉક્તત્વાત્ । કથમેતત્ ? નાસ્તિ વિધિકૃતો વિશેષઃ । ઉપેત્ય વા । તત્રાપિ તદુત્પત્તેઃ । અસ્તિ હિ જ્ઞાનસ્યાપિ વિધાયકં શાસ્ત્રમ્ । કથમ્ ? એવં હ્યાહ- "ય આત્માપહતપાપ્મા વિજિઘત્સો વિપિપાસો વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકઃ સન્ન્યસ્તસંકલ્પઃ સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ જિજ્ઞાસિતવ્યઃ । સર્વાંશ્ચ કામાનવાપ્નોતિ ય આત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ" પ્રજાપતેર્વચનં શ્રૂયતે । પુનરપ્યાહ- "દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે પરા ચૈવાપરા ચ" યા । તસ્માદ્વિધિસદ્ભાવાત્ક્રિયાપ્રાધાન્યમિતિ સ્વપક્ષાનુરાગમાત્રમેતત્ । દૃષ્ટાર્થત્વાદિત્યેકે ।
એકે પુનરાચાર્યા મન્યન્તે દૃષ્ટમેવ જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિલક્ષણં ફલં તસ્માન્ન શાસ્ત્રેણ વિધીયતે । કિં કારણમ્ ? દૃષ્ટાર્થસ્ય હિ કર્મણો ન શાસ્ત્રં પ્રયોજકમ્ । સ્વયમેવાર્થિતત્વાત્તત્ર પ્રવૃત્તેર્ભુજ્યાદિવત્ । તેષાં જ્ઞાનવિધાયકાનિ વાક્યાનિ તાન્યુપાયગુણવિધાનાર્થમનુવાદભૂતાન્યાશ્રીયન્તે । તદ્યથા દધ્ના જુહોતિ, પયસા જુહોતીતિ ।
યત્તુ ખલ્વિદમુચ્યતે વિદ્વાન્યજેત, વિદ્વાન્ યાજયેત્, શ્રોત્રિયસ્ય ચ કર્મણ્યધિકાર ઇતિ તસ્યામયમર્થઃ- અધીત્ય વેદં ક્રિયાનુપૂર્વો ચ જ્ઞાત્વા કર્મણિ પ્રવર્તિતવ્યમ્ । એવં ચ સતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ । યદિ પુનર્નિયમત એવાત્મવિધાં કર્મણ્યધિકારસ્તેન સંસારાભાવપ્રસંગઃ । સ્વાભાવિકત્વાત્ । વિજ્ઞાનસ્ય શાસ્રસ્ય સર્વાધિકારવિરોધઃ । તસ્માન્નાસ્તિ સમુચ્ચયો જ્ઞાનકર્મણોઃ ।
અપર આહ- સત્યમ્ । નાસ્ત્યનયોઃ સમુચ્ચયઃ કિન્તર્હિ સર્વાર્થા ક્રિયા જ્ઞાનં પ્રતિષિદ્ધાર્થમ્ । યે હિ ષણ્ઢાન્ધવબધિરાદયઃ કર્મણો ઽત્યન્તં નિરાકૃતાસ્તેષાં જ્ઞાનાદાશ્રમાન્તરે ઽમૃતત્વાવાપ્તિઃ । ઇતરેષાં તૂ મૂલાશ્રમે કર્મણ એવેતિ તસ્ય નાયં વાદિનઃ પરિહાર ઇતિ ।

ઉચ્યતે- ન, સ્વસમયવિરોધાત્ । એવં બ્રુવાણસ્યાસ્ય વાદિનઃ સ્વસમય એવ વિરુધ્યતે । યદુક્તમ્- વિદ્વાંસઃ પ્રજાં નાકામયન્ત, કિં પ્રજયા કરિષ્યામઃ ? અથ યદુક્તં પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાય ભૈક્ષચર્યાં ચરન્તીતિ । ન ચ ષણ્ડાનાં પુત્રૈષણાવ્યુત્થાનમથવદ્ ભવતિ, દેવકૃતત્વાત્ । કિં ચાન્યત્ - રહસ્યભૂતત્વાત્ । રહસ્યભૂતં હિ વેદાનાં જ્ઞાનમ્ । યસ્માદાહ- તદ્ધ સ્મૈતદારુણિરૌદ્દાલકિર્જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પ્રોવાચ । ઇદં જ્યેષ્ઠપુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્ । પ્રણાય્યાન્તેવાસિને નાન્યસ્મૈ યસ્મૈ કસ્મૈચન । ય ઇમામદ્ભિઃ પરિગૃહીતાં વસુના વસુમતીં પૂર્ણાં દદ્યાદેતદેવ તતો ભૂય ઇતિ ।
ભવતિ ચાત્ર -
પરં રહસ્યં વેદાનામવસાનેષુ પઠ્યતે ।
ષણ્ડાદ્યર્થં તદિષ્ટં ચેદ્ધિષ્ટ્યા સફલતા શ્રુતે ॥
વિદ્વાન્ કર્માણિ કુર્વીતેત્યેતદુક્તં કિલ શ્રુતૌ ।
સ ચ પણ્ડાદિરેવસ્યાદ્યો ઽત્યન્તં કર્મણશ્ચ્યુતઃ ॥
સ એવ વર્ત્યતાં પ્રાજ્ઞૈઃ કિં ન્યાય્યો ઽથ મતિભ્રમઃ ?
ઇન્દ્રિયાર્થાનુરાગો વા દ્વેષો વા મોક્ષવર્ત્મનિ ॥
કૈવલ્યપ્રાપ્તિહેતુત્વાદ્યા વેદવિહિતા સ્તુતિઃ ।
પ્રશસ્તા યાજ્ઞવલ્ક્યાદ્યૈર્વિશિષ્ટૈસ્તત્ત્વનિશ્ચયાત્ ॥
સેયં વિષયરાગાન્ધૈર્વિપરીતાર્થવાદિભિઃ ।
વિદ્યા કન્યેવ ષણ્ડાય દીયમાના ન શોભતે ॥
તસ્માદ્રાગાનુગૈરુક્તાં કુહેતુપૃતનામિમામ્ ।
અપોહ્ય મતિમાન્યુવત્યા હ્યાશ્રમાદાશ્રમં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ શ્રીમદાચાર્યેશ્વરકૃષ્ણવિરચિતાયાં સાંખ્યસપ્તતૌ યુક્તિદીપિકાનામ્નિ વિવરણે પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
કારિકા 3
આહ- સમ્યગુપદિષ્ટં ભવતા વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાન્મોક્ષો ઽવાપ્યતે । ઇદાનીમુપદેષ્ટવ્યમ્ કથમેતત્ત્રયં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે - ત્રયસ્યાસ્ય પ્રતિપત્તિં દ્વેધા સમામનન્તિ । સમાસતો વિસ્તરતશ્ચ । તદેવ ત્રયં પંચભિરધિકરણૈર્ભિદ્યતે । કાનિ પુનરધિકરણાનીતિ ? ઉચ્યતે- પ્રકૃતિવિકારવૃત્તં, કાર્યકારણવૃત્તં, અતિશયાનતિશયવૃત્તં, નિમિત્તનૈમિત્તિકવૃત્તં, વિષયવિષયિવૃત્તમિતિ । તત્ર પ્રકૃતિવિકારવૃત્તપૂર્વકત્વાદિતરેષામધિકરણાનાં તદ્ભેદાન્વક્ષ્યામઃ । તત્પુનશ્ચતુર્ધા ભિદ્યતે । કિંચિત્કારણમેવ ન કાર્યમ્ । કિંચિત્કારણં ચ કાર્યં ચ । કિંચિત્કાર્યમેવ ન કારણમ્ । કિંચિન્નૈવ કારણં ન ચાપિ કાર્યમિતિ ।
આહ- અતિસામાન્યોપદિષ્ટમેતન્નાસ્માકં બુદ્ધાવવતિષ્ઠતે । તસ્માદ્વિભજ્યોપદિશ્યતાં કસ્ય પદાર્થસ્ય કિં વૃત્તમિતિ ?
ઉચ્યતે- બાઢમ્ । ઉપદિશ્યતે-
મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ
મૂલમાધારઃ પ્રતિષ્ઠેત્યનર્થાન્તરમ્ । પ્રકરોતીતિ । પ્રકૃતિઃ । મૂલં ચાસૌ પ્રકૃતિર્મૂલપ્રકૃતિઃ । મૂલપ્રકૃતિઃ કસ્ય મૂલમ્ ? મહદાદીનામ્ । સંજ્ઞા ખલ્વિયં પ્રધાનસ્ય મૂલપ્રકૃતિરિતિ । સા ચાવિકૃતિરવિકારાનુત્પાદ્યેત્યર્થઃ ।
આહ- સમાસાનુપપત્તિઃ વિશેષણાન્તરોપાદાનાત્ । મૂલમિત્યયં શબ્દઃ પ્રકૃતિવિશેષણાર્થમુપાત્તો મહદાદિવિશેષણાન્તરમુપાદત્તે । તત્ર સવિશેષણાનાં વૃત્તિર્નેતિ સમાસપ્રતિષેધઃ પ્રાપ્નોતિ । સમાસાન્તરવિધાનાદદોષ ઇતિ ચેત્સ્યાન્મતમ્- યદ્યેતસ્મિન્ સમાસે દોષો ઽયમુપપદ્યતે સમાસાન્તરમત્ર વિધાસ્યતે મૂલં પ્રકૃતીનાં મૂલપ્રકૃતિરિતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? દોષાન્તરોપપત્તેઃ । એવમપ્યુપસર્જનં પૂર્વં નિપતતીતિ ષષ્ઠ્યોક્તસ્યોપસર્જનત્વાત્પૂર્વનિપાતઃ । તત્રૈવં ભવિતવ્યં મૂલં પ્રકૃતીનાં પ્રકૃતિમૂલમિતિ । તસ્માદિદમપ્યસારમિતિ ।
ઉચ્યતે- પૂર્વ એવ સમાસો ઽસ્તુ, સમ્બન્ધિશબ્દઃ સાપેક્ષો નિત્યં વૃત્તૌ સમસ્યતે । યત્તૂક્તં વિશેષણાન્તરોપાદાનાત્સમાસાનુપપત્તિરિતિ- તત્ર બ્રૂમઃ સમ્બન્ધિશબ્દાનાં સમ્બન્ધ્યન્તરમનપેક્ષ્ય સ્વરૂપપ્રતિલમ્ભ એવ નાસ્તીત્યાકાંક્ષાવતામેવ વૃત્ત્યા ભવિતવ્યમ્ । તદ્યથા દેવદત્તસ્ય ગુરુકુલમિતિ સમ્બન્ધિશબ્દત્વાદ્દેવદત્તશબ્દમપેક્ષમાણો ઽપિ ગુરુશબ્દઃ કુલશબ્દેન સહ વૃત્તિં પ્રતિપદ્યતે । એવમિહાપિ મૂલમિત્યયં શબ્દઃ સમ્બન્ધિશબ્દત્વાન્મહદાદ્યપેક્ષો ઽપિ પ્રકૃતિશબ્દેન સહ વૃત્તિં પ્રતિપદ્યત ઇતિ । કિઞ્ચાન્યત્ । વાક્યપ્રતિપાદ્યસ્યાર્થસ્ય વૃત્તાવુપલબ્ધેઃ । યત્ર હિ વાક્યપ્રતિપાદ્યો ઽર્થો વૃત્ત્યા ન લભ્યતે યથા ઋદ્ધસ્ય રાજ્ઞસ્ય પુરુષઃ ઇતિ તત્ર સવિશેષણાનાં વૃત્તિર્નેતિ વ્યવસ્થિતં શાસ્ત્રે । ગમ્યતે ચેહ વાક્યપ્રતિપાદ્યો ઽર્થો વૃત્તાવપિ સત્યામ્ । તસ્માદદોષો ઽયમિતિ । કિં ચ જ્ઞાપકાત્ । જ્ઞાપકં ખલ્વપિ "કર્મવત્કર્મણા તુલ્યક્રિયઃ" । તથા "અકારસ્ય વિવૃત્તોપદેશ" ઇત્યાદિ । તસ્માન્નાત્રાસૂયા કર્તવ્યેતિ ।
આહ- અવયવસ્ય પ્રત્યવમર્શાનુપપત્તિઃ સંજ્ઞાશબ્દત્વાત્ । સંજ્ઞાશબ્દેષુ હિ નાવયવસ્ય પરામર્શો ભવતિ । તદ્યથા ગજકર્ણો ઽશ્વકર્ણઃ । કસ્ય ગજસ્ય કસ્યાશ્વસ્યેતિ ।
ઉચ્યતે ન, અર્થોપપત્તેઃ । યત્ર હ્યર્થ ઉપપદ્યતે ભવત્યેવ તત્ર સંજ્ઞાશબ્દેષ્વયવપરામર્શઃ । તદ્યથા સપ્તપર્ણાન્યસ્ય પર્વણિ પર્વણિ, અષ્ટૌ પદાન્યસ્ય પઙ્ક્તૌ પઙ્ક્તૌ સપ્તપર્ણો ઽષ્ટાપદમિતિ । ઉપપદ્યતે ચેહાયમર્થઃ, તસ્માદદોષો ઽયમ્ ।
આહ- મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ, પ્રકૃતિરિતિ વક્તવ્યમ્ । યદાહ મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્તેતિ ।
ઉચ્યતે- પ્રકૃતિત્વાવચનમ્ । પ્રકૃતિત્વં ચ મૂલપ્રકૃતેર્ન વક્તવ્યમ્ । કિં કારણમ્ ? અર્થાદાપત્તેઃ । મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિરિત્યેવ સિદ્ધમ્ । ઉચ્યમાનં હિ તદનર્થકં સ્યાત્ ।
આહ- પ્રકૃતિત્વાનુપપત્તિઃ । સત્કાર્યવાદાભ્યુપગમાત્ । પ્રકરોતીતિ પ્રકૃતિઃ, તદ્ભાવઃ પ્રકૃતિત્વમ્ । તચ્ચ સતિ કાર્યે ન ઘટતે । કસ્માત્ ? ન હિ સતામાત્માદીનાં કારણમુપપદ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- તદિતરત્રાપિ તુલ્યમ્ । યથૈવ હિ સતામાત્માદીનાં કારણં નોપપન્નમેવમસતાં શશવિષાણાદીનામપીતિ નાસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ । તૃતીયા તુ વિષાદાવલ્યૈવ કોટિઃ । એવમુભયપક્ષવ્યુદાસાત્સ્વપક્ષસિદ્ધિરિતિ ચેત્ અથાપિ સ્યાત્- સદસતોઃ ક્રિયાસમ્બન્ધં પ્રત્યવિશેષ ઉપદર્શ્યતે ભવતા । તેનોભયોરપિ પક્ષયોર્વ્યુદાસઃ કૃતો ભવતિ । ન ચોભયપક્ષવ્યુદાસાત્સ્વપક્ષસિદ્ધિરિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ઉત્તરત્ર પ્રતિષેધાત્ । સ ખલ્વેષ વાદી સત્કાર્યવાદં પ્રત્યાચષ્ટે તસ્માત્સ્વક એવૈનમધિકારે નિવર્તયિષ્યામઃ ।
આહ- અવિકૃત્યભિધાનાનર્થક્યમ્ । મૂલપ્રકૃતિત્વાત્તત્સિદ્ધેઃ । યદિ મૂલં સર્વાસાં પ્રકૃતીનામ્ અવિકૃત્યૈવ તયા ભવિતવ્યમ્ । ઇતરથા હિ મૂલપ્રકૃતિત્વાનુપપત્તિઃ । યદિ ખલ્વપિ પ્રધાનસ્યાપિ પ્રકૃત્યન્તરં સ્યાન્મૂલપ્રકૃતિત્વં નોપપન્નં ભવેત્ । તસ્માન્મૂલપ્રકૃતિત્વવચનાદેવ તત્સિદ્ધેરવિકૃતિગ્રહણમનર્થકમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન । અનવસ્થાપ્રસંગનિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ । યથા હિ મૂલાદીનાં બીજં પ્રકૃતિસ્તસ્યાપ્યન્યત્તસ્યાપ્યન્યદિત્યનવસ્થા એવં મહદાદીનાં પ્રધાનં મૂલપ્રકૃતિઃ તસ્યાપ્યન્યદિત્યનવસ્થા પ્રસજ્યેત । સા મા ભૂદિત્યતસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થં તદભિધાનમ્ ।
આહ, ન । હેત્વનુપદેશાત્ । અસંશયમેતદેવં સ્યાત્, ન તુ હેતુરત્રોપદિષ્ટો ભવદ્ભિઃ । ન ચાનુપદિષ્ટહેતુકં વિપશ્ચિદ્ભિઃ પ્રતિપત્તું ન્યાય્યમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।

ઉચ્યતે, કારણાન્તરપ્રતિષેધાત્ । પુરુષાકર્તૃત્વાત્પ્રધાનાખ્યાનાં ગુણાનાં ચાવસ્થાન્તરાનુપપત્તેરવિકૃતિત્વસિદ્ધિઃ । ઇહારભ્યમાણા પ્રકૃતિઃ કારણાન્તરૈરીશ્વરાદિભિરારભ્યતે, પુરુષેણ વા, ગુણૈર્વા । કિઞ્ચાતઃ ? તન્ન તાવત્કારણાન્તરૈરીશ્વરાદિભિરારભ્યતે । કસ્માત્ ? પ્રતિષેધાત્ । યથા કારણાન્તરાણિ ન સન્તિ તથોત્તરત્ર પ્રતિષેધઃ કરિષ્યતે । ઇદાનીં સત્ત્વં રજસ્તમઃ પુરુષ ઇતિ પદાર્થચતુષ્ટયં પ્રતિજ્ઞાયતે । તત્રાપિ પુરુષકર્તૃત્વં પ્રત્યાખ્યાયતે । તસ્મિન્પ્રત્યાખ્યાતે ગુણાનામેવાવસ્થાન્તરાપેક્ષઃ કાર્યકારણભાવઃ । સૂક્ષ્માણાં મૂર્તિલાભઃ કાર્યમ્ । નિવૃતવિશેષાણામવિભાગાત્મનાવસ્થાનં કારણમિત્યયં સિદ્ધાન્તઃ । તત્રાસ્તઙ્ગતવિશેષાણાં નિવૃત્તપરિણામવ્યાપારાણામઙ્ગાઙ્ગિભાવમનુપગચ્છતામુપસંહૃતશક્તીનાં સર્વવિકારસામ્યં સર્વશક્તિપ્રલયં નિસ્સત્તાસત્તં નિસ્સદસદવ્યક્તલક્ષણમવસ્થાન્તરમુપસંપ્રાપ્તાનાં નાસ્ત્યન્યત્સૂક્ષ્મતરમવસ્થાન્તરમ્, યસ્યેદં પ્રધાનલક્ષણમવસ્થાન્તરં કાર્યં સ્યાત્ । તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિરિતિ ।
મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
મહાનાદ્યો યાસાં તા મહદાદ્યાઃ । અવયવેન વિગ્રહઃ, સમુદાયઃ સમાસાર્થઃ । અન્યથા મહાનેવાત્રાપરિગૃહીતઃ સ્યાત્ । પ્રકૃતયશ્ચ વિકૃતયશ્ચ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ । કારણાનિ કાર્યાણિ ચેત્યર્થઃ । તત્ર મહાનહંકારસ્ય પ્રકૃતિઃ પ્રધાનસ્ય વિકૃતિઃ । અહંકારો ઽપિ તન્માત્રેન્દ્રિયપર્વણોઃ પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્મહતઃ । તન્માત્રાણિ ચ ભૂતપર્વણઃ પ્રકૃતિરહંકારસ્ય વિકૃતિઃ ।
આહ- સપ્તગ્રહણં કિમર્થમ્ ?
ઉચ્યતે- સપ્તગ્રહણમવધિપરિચ્છેદાર્થમ્ । અક્રિયમાણે હિ સપ્તગ્રહણે ન જ્ઞાયતે ક્રિયાન્પ્રકૃતિગણઃ પ્રકૃતિવિકૃતિસંજ્ઞો ભવતિ । તત્ર મહાભૂતેન્દ્રિયપર્વણોરપિ પ્રકૃતિત્વં પ્રસજ્યેત ।
આહ- નૈતદસ્તિ પ્રયોજનમ્ । પરિશેષસિદ્ધેઃ । ઇહ ભવતાં પઞ્ચશિખાનાં પઞ્ચવિંશતિસ્તત્ત્વાનિ । તત્ર મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિરિત્યુક્તમ્, ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષ ઇતિ વક્ષ્યતિ । પરિશેષતઃ સપ્તૈવાવશિષ્યન્તે । તસ્માન્નાર્થસ્તદર્થેન સપ્તગ્રહણેન ।
ઉચ્યતે- અહંકારપરિગ્રહાર્થમ્ । એવં તર્હિ નૈવાહંકારો વિદ્યત ઇતિ પતઞ્જલિઃ । મહતો ઽસ્મિપ્રત્યયરૂપત્વાભ્યુપગમાત્ । તત્પરિહારાર્થમેતદ્ ભવિષ્યતિ ।
આહ, ન । ઉત્તરત્ર પરિગ્રહાત્ । એતદસ્તિ નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ । વક્ષ્યતિ હિ મહતા કણ્ઠેનોપરિષ્ટાદાચાર્યઃ "પ્રકૃતેર્મહાંસ્તતો ઽહઙ્કાર" ( ઇસ્ક્ 22 ) ઇતિ તેનૈવેદં સિદ્ધમ્ । નાર્થસ્તદર્થેનાપિ સપ્તગ્રહણેન ।
ઉચ્યતે- રૂપભેદે ઽપિ તત્ત્વાભેદજ્ઞાપનાર્થમ્ । એવં તર્હિ ધર્માદીન્યષ્ટૌ રૂપાણિ બુદ્ધેર્વક્ષ્યમાણાનિ, અહંકારશ્ચ વૈકારિકતૈજસભૂતાદિરૂપત્વાત્ ત્રિલક્ષણો વક્ષ્યમાણઃ । તત્ર રૂપભેદાત્તત્ત્વભેદો મા ભૂદિત્યેવમર્થં સપ્તગ્રહણં ક્રિયતે ।
આહ, હેતુમન્તરેણાપ્રતિપત્તેઃ । કણ્ઠોક્તમપિ યુક્તિમન્તરેણ ન તર્કશીલાઃ પ્રતિપદ્યન્તે કિમ્પુનઃ ક્લેશોપપાદિતમ્ । તસ્માદત્ર સમાધિર્વાચ્યઃ કથમનેકરૂપા બુદ્ધિરેકૈવેતિ ?
ઉચ્યતે ન, ઉત્તરત્ર વિચારણાત્ । ઉત્તરત્રૈતદ્વિચારયિષ્યામઃ કિમનેકરૂપાવિર્ભાવે ઽપિ તદેવ તદ્વસ્તુ ભવતિ આહોસ્વિદ્રૂપભેદાત્તત્ત્વભેદઃ ? તસ્માદિહ તાવદ્દૃશ્યતામિતિ સિદ્ધં મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્તેતિ ।
ષોડશકસ્તુ વિકારઃ
ષોડશપરિમાણસ્ય સો ઽયં ષોડશકઃ સંઘઃ । તસ્ય પરિમાણં સંખ્યાયાઃ સંજ્ઞાસંઘસૂત્રાધ્યયનેષ્વિતિ કન્પ્રત્યયઃ ।
આહ- કઃ પુનરયં ષોડશક ઇતિ ?
ઉચ્યતે - પઞ્ચ મહાભૂતાનિ, એકાદશેન્દ્રિયાણિ ।
તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
આહ- શક્યઃ પુનરયમર્થો ઽન્તરેણાપિ તુશબ્દમવાપ્તુમ્ । કથમ્ ? મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્તેતિ હ્યુપદિષ્ટં પુરસ્તાત્ । તતો ઽહઙ્કારતમાત્રપૂર્વકત્વે સિદ્ધે સતિ ઇન્દ્રિયમહાભૂતપર્વણોઃ પુનઃ શ્રુતેર્નિયમો ભવિષ્યતિ । તદ્યથા પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યા ઇત્યત્ર ક્ષુત્પ્રતીકારસમર્થાનાં દ્રવ્યાણામર્થાદેવ સર્વેષાં ભક્ષણે સમ્પ્રાપ્તે પુનઃ શ્રુતેર્નિયમો ભવતિ, તદ્વદિદં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇષ્ટતો ઽવધારણાર્થં ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ । ઇષ્ટતો ઽવધારણાર્થસ્તર્હિ તુશબ્દો ભવિષ્યતિ । કથં નામ ષોડશકો વિકાર એવેતિ યથા વિજ્ઞાયતે, ષોડશકસ્તુ વિકાર ઇત્યેવં મા જ્ઞાયીતિ । યદ્યેવમસ્થાને તર્હિ તુશબ્દઃ પઠિતઃ । ષોડશકો વિકારસ્ત્વિતિ વક્તવ્યમ્ । અથ મતં વૃત્તપરિપૂરનાર્થમયમસ્મિન્પ્રદેશે પઠિતસ્તુશબ્દો યત્ર નિર્દોષસ્તત્રૈવાયં દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અસન્દેહાત્ । મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્તેત્યપદિષ્ટે કિમિતિ સાંશયિકા ભવિષ્યામઃ । તસ્માત્પેલવમસ્ય પાઠે પ્રયોજનં પશ્યામઃ । અથાયમભિપ્રાયઃ સ્યાત્ યદ્યપ્યેતદર્થતઃ સિદ્ધં તથાપ્યયમાચાર્યઃ સ્ફુટપ્રતિપત્ત્યર્થમવધારણં પ્રત્યાદ્રિયતે । કિં કારણમ્ ? યસ્માત્ વિચિત્રાઃ સૂત્રકારાણામભિપ્રાયગતયઃ । તદ્યથા ભગવાન્ પાણિનિઃ ન ક્યે, રાત્સસ્યેત્યેવમાદિષ્વન્તરેણ પ્રયત્નમિષ્ટતો ઽવધારણે સિદ્ધે અન્યત્ર અજાદી ગુણવચનાદેવ સ્તૌતિણ્યોરેવ ષણ્યભાસાદિત્યેવમાદિષુ યત્નં કરોતિ । તદ્વદિહાપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અશક્યત્વાત્ । સતિ વા પુનરવધારણાર્થત્વે તુશબ્દસ્ય કથમિવાત્ર શક્યમવધારણં પ્રતિપત્તુમ્ ? યાવતા મહાભૂતાનામપિ શરીરાદિલક્ષણં કાર્યમુપલભ્યત ઇતિ । તત્ર કેચિત્ સમાધિમાહુઃ । શરીરાદીનામનર્થાન્તરભાવાત્પૃથિવ્યાદીનામપ્રકૃતિત્વમ્ । યસ્માત્ કિલ પૃથિવ્યાદીનાં સન્નિવેશવિશેષમાત્રં કાર્યં મુષ્ટિગ્રન્થિકુણ્ડલાદિવન્નાર્થાન્તરભૂતમ્ । અત એષામપ્રકૃતિત્વમિતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અવિશેષાત્ । સર્વમેવ હિ સાંખ્યાનાં કાર્યમનર્થાન્તરભૂતમ્ । તત્રૈતસ્યાં કલ્પનાયાં સર્વતત્ત્વાનામપ્રકૃતિત્વં
પ્રસજ્યેત । અથૈતદનિષ્ટં, સત્કાર્યવ્યાઘાતઃ । અન્યે પુનરાહુઃ- અપરિણામિત્વાન્મહાભૂતાનાં વિઅકરિત્વાનવધારણમિતિ । તદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? પ્રત્યક્ષોપલબ્ધેઃ । પ્રત્યક્ષત એવોપલભ્યતે મહાભૂતાનાં કલિલાઙ્કુરક્ષીરાદિપરિણામઃ । અનુમાનગ્રાહ્યસ્તુ તત્ત્વાન્તરાણામ્ । તદેતદધરોત્તરં ભવતિ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
આહ - ન તર્હિ ઇદં પ્રતિપત્તવ્યં ષોડશકો વિકાર એવેતિ ?

ઉચ્યતે- પ્રતિપત્તવ્યમ્ । કિં કારણમ્ । તત્ત્વાન્તરાનુપપત્તેઃ । ઇહ પુરુષાર્થેન હેતુના સામ્યાત્પ્રચ્યુતાનાં ગુણાનાં યો ઽયં મહદાદિર્વિશેષાન્તો વિપરિણામઃ સ તત્ત્વાન્તરોત્પત્તિનિયમેન વ્યવતિષ્ઠતે । ન તુ પૃથિવ્યાદિભ્યસ્તત્ત્વાન્તરોત્પત્તિરસ્તિ । તસ્માદેતેષાં વિકારત્વમેવેતિ । કિં ચાન્યત્ । ગ્રાહકાન્તરાભાવાત્ । યથા તન્માત્રૈરારબ્ધેષુ પૃથિવ્યાદિષુ અહંકારાત્તદ્યોગ્યં ગ્રાહકાન્તરમિન્દ્રિયલક્ષણમુત્પદ્યતે, નૈવં પૃથિવ્યાદિવિકારાણાં ઘટાદીનાં ગ્રાહકાન્તરમસ્તિ । તસ્માન્ન તત્ત્વાન્તરમ્ । અતશ્ચ પૃથિવ્યાદયો વિકારા એવેતિ । કિં ચાન્યત્ । પ્રધાને પ્રકૃતિભાવપ્રત્યસ્તમયવત્તેષુ વિકારભાવપ્રત્યસ્તમયાત્ । યથા પ્રધાનાત્સૂક્ષ્મતરમવસ્થાન્તરં નાસ્તીતિ તત્ર પ્રકૃતિભાવસ્ય પ્રત્યસ્તમયસ્તથા તેષુ વિકારભાવપ્રત્યસ્તમયઃ । તસ્માદ્યુક્તમુચ્યતે ષોડશકો ઽયં વિકાર એવેતિ ।
આહ- પુરુષે તર્હિ કા પ્રતિપત્તિરિતિ ?
ઉચ્યતે-
ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ

પુરુષો ન હ્યયમવસ્થાન્તરં પ્રતિપદ્યતે । નો ખલ્વપ્યવસ્થાન્તરસ્યાવસ્થાન્તરં ભવતીતિ ।
આહ- નૈતદ્યુક્તિમન્તરેણ શ્રદ્ધીયતે, તસ્માદુપપાદ્યતાં કથમસ્યાપ્રકૃતિત્વમવિકૃતિત્વં ચેતિ ।
ઉચ્યતે- પ્રકૃતિત્વાનુપપત્તિઃ । ઉત્તરત્ર પ્રતિવિધાનાત્ । તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાદિત્યત્ર ( ઇસ્ક્ 19 ) યુક્તિમુપદેક્ષ્યામઃ । તસ્માત્તાવદસ્યાપ્રકૃતિત્વમ્ । અવિકૃતિત્વં પ્રધાનવત્ । યથા પ્રધાનમેવમયમપિ પુરુષઃ ક્રિયમાણઃ કારણાન્તરૈરીશ્વરાદિભિર્નારભ્યતે । કસ્માત્ ? પ્રતિષેધાત્ । યથા કારણાન્તરાણિ ન સન્તિ તથોત્તરત્ર પ્રતિષેધઃ કરિષ્યતે । પુરુષાન્તરૈઃ સમત્વાત્ । સમાઃ સર્વે પુરુષાઃ । ન ચ સમાનાં કાર્યકારણભાવો દૃષ્ટઃ । કિં ચ નિષ્ક્રિયત્વાત્ શુદ્ધત્વાચ્ચૈષાં વિપરિણામલક્ષણા પરિસ્પન્દલક્ષણા વા ક્રિયા વિભુત્વાદનુપપન્ના । કસ્માત્ ? એષામિતરેતરાનારમ્ભકત્વાત્ । ન ગુણૈર્ભિન્નજાતીયકત્વાત્ । ઇહાચેતના ગુણા ઇત્યેતત્પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । યચ્ચ યેનારભ્યતે તચ્ચ તન્મયં ભવતિ । યદિ ગુણૈઃ પુરુષાણામારમ્ભઃ તદા તેષામપ્યચેતનત્વં સ્યાત્, ચેતનાસ્તુ તે । તસ્માન્ન ગુણૈરારભ્યન્ત ઇતિ સિદ્ધમેતત્ ।
કિંચિત્કારણમેવ ન કાર્યમ્ । કિંચિત્કારણં કાર્યં ચ । કિંચિત્કાર્યમેવ । કિંચિન્નૈવ કારણં નૈવ કાર્યમિતિ ચતુર્વિધં કારણવૃત્તં પ્રતિપાદિતમ્ । એતેત્પ્રતિજ્ઞાપિણ્ડસૂત્રમ્ । અત્ર યદપદિષ્ટં ભવદ્ભિરસ્મિન્ શાસ્ત્રે પ્રમેયમિત્યવગન્તવ્યમ્ ॥ 3 ॥
કારિકા 4
આહ- અથાસ્ય પ્રમેયસ્ય કુતઃ સિદ્ધિરિતિ ?
ઉચ્યતે-
પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમાણાદ્ધિ
પ્રમીયતે તદિતિ પ્રમેયમ્ । પ્રમેયસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રમેયસિદ્ધિઃ । સિદ્ધિરધિગમો ઽવબોધ ઇત્યર્થઃ । પ્રમીયતે ઽનેનેતિ પ્રમાણમ્ । કરણસાધનો લ્યુટ્ । તદેકમેવ, બુદ્ધેરેકત્વાભ્યુપગમાત્; ઉપાધિવશાત્તુ ભિન્નમાશ્રીયતે પ્રત્યક્ષમનુમાનમિત્યાદિ । તસ્ય યો ઽસાવુપાધિકૃતો ભેદસ્તમનાશ્રિત્ય પ્રમેયપરિચ્છેદકત્વસામાન્યમઙ્ગીકૃત્યૈકવચનનિર્દેશઃ ક્રિયતે પ્રમાણાદિતિ । એતસ્માત્પ્રમેયસિદ્ધિરિત્યવગન્તવ્યમ્ । કથમ્ ? વ્રીહ્યાદિવત્ । યથા વ્રીહ્યાતિ પ્રમેયં પ્રસ્થાદિના પ્રમાણેન પરિચ્છિદ્યતે એવમિહાપિ વ્યક્તાદિપ્રમેયં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણેન પરિચ્છિદ્યતે ઇતિ ।
ઇહ હિશબ્દ ઇદાનીં કિમર્થઃ સ્યાત્ ?
અવધારણાર્થ ઇતિ ।
આહ- યદ્યેવં હિશબ્દાવચનમ્ । અવધારણાનુપપત્તેઃ । ન હ્યેતસ્મિન્ સૂત્રે કથંચિદવધારણમુપપદ્યતે । તસ્માદવચનમેવ હિશબ્દસ્ય ન્યાય્યમ્ । પ્રમેયસ્યૈવેતિ ચેત્- ન । અન્યસ્યાસમ્ભવાત્ । સતિ હિ વ્યભિચારસમ્ભવે વસ્ત્વવધાર્યતે - તદ્યથા ગૌરેવાયં નાશ્વઃ, દેવદત્ત એવાયં ન યજ્ઞદત્ત ઇતિ । ન ચ પ્રમેયાપ્રમેયયોઃ પ્રમાણપરિચ્છેદ્યત્વે ઽસ્તિ પ્રસંગઃ યન્નિવૃત્ત્યર્થં પ્રમેયસ્યૈવેત્યવધાર્યતે । પ્રમાણેભ્ય એવેતિ ચેન્ન- આર્ષજ્ઞાનવિરોધપ્રસંગાત્ । પરમર્ષેર્હિ ભગવતઃ જ્ઞાનં સાંસિદ્ધિકમપ્રમાણપૂર્વકમિતિ વઃ પક્ષઃ । સાંસિદ્ધિકાશ્ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ચ ધર્માદ્યા ( ઇસ્ક્ 43 ) ઇતિ વચનાત્ । ઉભયાવધારણે સતિ ઉભયોરપિ પક્ષયોર્યે દોષાસ્તે પ્રસજ્યન્તે । તસ્માદયુક્તમેતત્ । સિદ્ધિરેવેતિ ચેન્ન અનેકાન્તાત્ । કદાચિદ્દ્યયં પ્રમાતા સન્નિહિતે ઽપ્યાદિત્યાદૌ લિઙ્ગે દિઙ્નિશ્ચયાદિષ્વર્થેષુ પ્રતિહન્યતે । તસ્માદનેકાન્તાત્ સિદ્ધિરેવેત્યેતદયુક્તમવધારણમ્ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં હિશબ્દાવચનમવધારણાનુપપત્તેરિતિ અસ્તુ પ્રમાણેભ્ય એવેત્યવધારણમ્ । યત્તૂક્તમાર્ષજ્ઞાનવિરોધપ્રસંગ ઇતિ અયમદોષઃ । કસ્માત્ ? સિદ્ધરૂપત્વાત્ । સાધ્યમાનરૂપાણિ હિ વસ્તૂનિ નાન્તરીયકત્વાત્ સ્વરૂપનિષ્પત્તયે સાધનસમ્બન્ધં પ્રત્યાકાંક્ષાવન્તિ ભવન્તિ, સિદ્ધરૂપં તુ ભગવતઃ પરમર્ષેર્જ્ઞાનમ્ । તસ્માદસ્ય સાધનસમ્બન્ધં પ્રત્યાકાઙ્ક્ષા નોપપદ્યત ઇતિ । અથવા પુનરસ્તુ સિદ્ધિરેવેત્યવધારણમ્ । યત્તૂક્તમનેકાન્તાદિતિ તદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સત્ત્વાદીનામઙ્ગાઙ્ગિભાવાનિયમાત્ । તમઃપ્રકર્ષસામગ્ર્યાત્પ્રમાણવૈકલ્યોપપત્તેઃ । ઇહ સત્ત્વાદીનામનિયતો ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ । દેશકાલનિમિત્તસામર્થ્યાદ્ધિ કદાચિત્સત્ત્વં પ્રકૃષ્યતે, કદાચિદ્રજઃ, કદાચિત્તમઃ । સત્ત્વપ્રકર્ષશ્ચ પ્રકાશરૂપત્વાત્પ્રમાણમ્ । તત્ર યદા તમઃ પ્રકૃષ્યતે તદા તેનાભિભૂતત્વાત્ સત્ત્વસ્ય તત્કાર્યમનુમાનં ત્રિકાલાઙ્ગમુત્તિષ્ઠતે । ઇત્યતઃ સત્યામપ્યાદિત્યાદિલિઙ્ગપ્રવૃત્તૌ દિઙ્નિશ્ચયાદિષ્વર્થેષુ પ્રતિહન્યતે । ઇતરથા તુ ન સ્વરૂપહાનમ્ । યસ્ય તુ નિષ્પત્તિવૈકલ્યાત્પ્રમાણપ્રતિબન્ધો નેષ્ટઃ તસ્ય સ્વરૂપહાનં પ્રમાણાનાં પ્રાપ્તમ્ । કથમ્ ? એતાવદ્ધિ તેષાં સ્વરૂપં યદુત પ્રમેયપરિચ્છેદઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતદવધારણાર્થો હિશબ્દઃ ।
આહ- બહૂનિ પ્રમાણાન્યાચાર્યૈરભ્યુપગમ્યન્તે તાનિ સર્વાણિ કિં ભવાનનુમન્યતે ?
ઉચ્યતે-
ત્રિવિધં પ્રમાણમિષ્ટમ્
કિન્તર્હિ વિધાનં વિધા, તિસ્રો વિધા અસ્ય તત્ત્રિવિધં ત્રિપ્રકારમિત્યર્થઃ । અનેનૈતદાચષ્ટે- એકમેવ બુદ્ધિલક્ષણં સત્ત્વં નિમિત્તાન્તરાનુગ્રહોપજનિતાભિઃ કાર્યવિશેષપરિચ્છિન્નરૂપભેદાભિઃ શક્તિભિરુપકારાદ્ભિન્નમિવ પ્રત્યવભાસમાનં દૃષ્ટાદિશબ્દવાચ્યં ભવતિ । ન તુ યથા તન્ત્રાન્તરીયાણાં વિષયોપનિપાતિભિરિન્દ્રિયૈરુપજનિતાવધ્યો બુદ્ધયસ્તથેહ વિદ્યન્તે યાઃ પરિકલ્પ્યમાનાઃ સ્વતન્ત્રાણિ ત્રીણિ પ્રમાણાનિ સ્યુઃ ।
સ્યાન્મતમ્, કથં પુનઃ પ્રમાણલક્ષણાનાં શક્તીનામકવસ્તુસન્નિવેશરૂપભેદા ભવન્તીતિ ?
ઉચ્યતે- સત્ત્વાદિવત્ । યથા સત્ત્વાદીનાં ગુણાનામેકશબ્દાદિવસ્તુસન્નિવેશે ઽપિ પ્રકાશાદિકાર્યભેદાદ્રૂપસંકરો ન ભવતિ, યથા વા શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનામેકદ્રવ્યસન્નિવેશે ઽપિ ગ્રાહકાન્તરગમ્યકત્વાત્, યથા વા કર્તૃકરણાધિકરણસમ્પ્રદાનાપાદાનકર્મલક્ષણાનાં શક્તીનામેકદ્રવ્યસન્નિવેશે ઽપિ કાર્યવિશેષપરિચ્છિન્નાનિ સ્વરૂપાણિ ન સંકીર્યન્તે, તદ્વદિદં દ્રષ્ટવ્યમ્ । શક્ત્યન્તરોપજનને વસ્ત્વન્તરોપપત્તિરિતિ ચેન્ન, અનભ્યુપગમાત્ । ન હિ ક્ષણભઙ્ગસાહસં યુક્તિમન્તરેણ દણ્ડભયાદપિ પ્રતિપદ્યામહે, ન તુ તસ્યામવસર ઇતિ સ્થીયતાં તાવત્ ।
આહ, કથં પુનરેતદ્ ગમ્યતે યથા ત્રિવિધમેવ પ્રમાણં ન પુનરનેકવિધમપીતિ ?
ઉચ્યતે-
સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્
સર્વાણિ ચ તાનિ પ્રમાણાનિ સર્વપ્રમાણાનિ । સિદ્ધસ્ય ભાવઃ સિદ્ધત્વમ્ । સર્વપ્રમાણાનાં સિદ્ધત્વં સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વમ્ । સિદ્ધત્વમન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ । તસ્માત્ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ । તસ્મિન્નેવ ત્રિવિધે પ્રમાણ ઇતિ વાક્યશેષઃ । સર્વેષાં પરપરિકલ્પિતાનાં પ્રમાણાનામસ્મિન્નેવ ત્રિવિધે પ્રમાણે ઽન્તર્ભાવાદિતિ યાવદુક્તં સ્યાત્તાવદિદમુચ્યતે સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાદિતિ । અથવા સર્વપ્રમાણેષુ સિદ્ધં સર્વપ્રમાણસિદ્ધં- સપ્તમી સિદ્ધશુષ્કપક્વબન્ધૈરિતિ સમાસઃ, યથા સાંકાશ્યસિદ્ધઃ પાટલિપુત્રસિદ્ધ ઇતિ । તદ્ભાવઃ પ્રમાણસિદ્ધત્વં તસ્માત્ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ । કસ્ય ત્રિવિધસ્ય પ્રમાણસ્યેતિ વાક્યશેષઃ ।
કેન પુનરાકારેણ ત્રિવિધં પ્રમાણં સિદ્ધમિતિ ?

ઉચ્યતે- પરસ્પરવિશેષાત્ । અન્યાનિ પુનરસ્માત્ ત્રયાત્ યથાભિન્નાનિ તથા પ્રતિપાદયિષ્યામઃ ।
આહ, કિમ્પુનસ્તત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમિતિ ?
ઉચ્યતે-
દૃષ્ટમનુમાનમાપ્તવચનં ચ

ઇતિ । તત્ર દૃષ્ટં નામ ઉપાત્તવિષયેન્દ્રિયવૃત્ત્યુપનિપાતી યો ઽધ્યવસાયઃ । અનુમાનં દ્વયોરવિનાભાવિનોરેકં પ્રત્યક્ષેણ પ્રમાય તત્પૂર્વકં સમ્બન્દ્યન્તરે યત્ પશ્ચાન્માનં ભવતિ । આપ્તવચનં તુ પ્રમાણભૂતદ્વારકો ઽત્યન્તપરોક્ષે ઽર્થે નિશ્ચયઃ । ઇત્યુદ્દેશમાત્રમિદમ્ । મૂલલક્ષણં તુ આચાર્યો વક્ષ્યતિ સ્વયમેવ પ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટમિત્યાદિ ।
આહ, ત્રૈવિદ્યાનુપપત્તિઃ, ન્યૂનાધિકશ્રવણાત્ । તન્ત્રાન્તરીયાઃ કેચિત્ ચત્વારિ પ્રમાણાનીચ્છન્તિ । પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ પ્રમાણાનીતિ વચનાત્ । તથા ષડિત્યન્યે ।
પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ શબ્દં ચોપમયા સહ ।
અર્થાપત્તિરભાવશ્ચ હેતવઃ સધ્યસાધકાઃ ॥
ઇત્યભિધાનાત્ । એતાનિ સમ્ભવૈતિહ્યચેષ્ટાસહિતાનિ નવેત્યપરે । પ્રત્યક્ષાનુમાને એવેતિ વૈશેષિકબૌદ્ધાઃ । તત્ર કથમિદં નિશ્ચીયતે ત્રિવિધમેવ પ્રમાણં, ન પુનર્ન્યૂનમધિકં વેતિ ?
ઉચ્યતે- કિમ્પુનરિદમુપમાનં નામ ?
આહ, પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ । પ્રસિદ્ધઃ પ્રજ્ઞાતઃ, તેન સાધર્મ્યાત્, સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય સાધનમધિગમો યસ્તદુપમાનમ્ । અવબોધવિધિસ્તુ યેનાનુપલબ્ધો ગવયઃ સ તસ્યોપલબ્ધ્યર્થમધિગતગવયં પર્યનુયુઙ્ક્તે કિંરૂપો ગવય ઇતિ । સ તસ્મા આચષ્ટે- યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ । તત્ર પ્રતિપત્ત્યાત્યન્તાનુપલક્ષિતગવયસ્વરૂપો વ્યાખ્યાતૃપ્રતિપાદિતપ્રસિદ્ધવસ્તુસાધર્મ્યજ્ઞાનાહિતસંસ્કારઃ પ્રતિપદ્યતે- નૂનમેવંરૂપો ગવય ઇતિ । અપર આહ- પ્રતિરાપ્તવચનોપજનિતપ્રસિદ્ધવસ્તુસાધર્મ્યજ્ઞાનાહિતસંસ્કારસ્યોત્તરકાલં પ્રત્યક્ષેણ તમુપલભ્ય યા સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિઃ- અયમસાવર્થો ઽસ્ય શબ્દસ્ય સમાખ્યા ઇતિ- તદુપમાનમુચ્યતે ।
યદ્યેવમુપમૈતિહ્યાવચનમ્, આપ્તોપદેશસિદ્ધેઃ । યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ ચાપ્તોપદેશબલાત્ પ્રતિપત્તા અપ્રસિદ્ધં ગવયમુપલભતે ન સાધર્મ્યમાત્રાત્ । તસ્માન્ન શબ્દાત્ પૃથગુપમા । યત્તુ ખલ્વિતિ હ ઉવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ઇત્યેતદૈતિહ્યં નામ પ્રમાણાન્તરમુપકલ્પ્યતે તદપિ વક્તૃવિશેષાપેક્ષત્વાન્ન શબ્દાદર્થાન્તરમ્ ।
આહ, ન । સાધર્મ્યાપેક્ષત્વાત્ । યદિ હ્યાપ્તોપદેશ ઉપમા સ્યાત્તેન યથા સ્વર્ગે ઽપ્સરસઃ, ઉત્તરાઃ કુરવ ઇત્યેવમાદિષ્વન્તરેણ સાધર્મ્યોપાદાનં પ્રતિપત્તિર્ભવતિ એવમિહાપિ સ્યાત્ । ગવયન્તુ અયમાખ્યાતા પ્રતિપાદયિષ્યન્ પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યગર્ભં શબ્દમુપાદત્તે ન કેવલમ્ । પ્રતિપત્તાપિ તસ્માદેવ પ્રતિપદ્યતે ન શબ્દમાત્રાત્, તસ્માત્પૃથગેવાસ્યોપદેશઃ કર્તવ્યઃ । શબ્દવ્યાપારાત્તદન્તર્ભાવ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ શબ્દવ્યાપારસહિતો ઽયં પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યલક્ષણાર્થો ગવયપ્રતિપત્તૌ ન કેવલઃ, તસ્માદસ્ય તત્રાન્તર્ભાવ ઇતિ તદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? વીતાવીતયોરપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ । વીતાવીતાવપિ હેતૂ પરપ્રતિપાદનાર્થમુપાદીયમાનૌ શબ્દવ્યાપારમપેક્ષેતે । તયોરપ્યાપ્તવચનત્વપ્રસંગઃ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માન્નોપમાનમાપ્તોપદેશઃ ।
ઉચ્યતે, સાધર્મ્યાવ્યતિરેક, ઉપાયભૂતત્વાત્ । આખ્યાતૃપ્રામાણ્યાદેવ પ્રતિપત્તુર્ગવયવિજ્ઞાનમુપપદ્યતે । સ તુ કૌશલાદ્દુરુપપાદો ઽયમર્થ ઇતિ કૃત્વા પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યમુપાદત્તે । તસ્માદાખ્યાતુર્ગવયપ્રતિપાદનાર્થમુપાયભૂતં સાધર્મ્યમુપાદદાનસ્ય શબ્દાદર્થાન્તરમુદ્ભવતિ । અથૈવંજાતીયકાનામપિ પ્રમાણાન્તરત્વમિષ્યતે તેનાત્યલ્પમિદમુચ્યતે ચત્વારિ પ્રમાણાનીતિ । કિં તર્હિ પાણિવિહારાક્ષિનિકોચપ્રભૃતીનામપ્યુપસંખ્યાનં કર્તવ્યમ્ । કિંચ વક્તૃવિશેષાપેક્ષત્વાત્ । યત્ર હ્યર્થવશાત્પ્રતિપત્તિરુત્પદ્યતે ન તત્ર પ્રતિપત્તા વક્તૃવિશેષમપેક્ષતે દૃષ્ટાર્થો ઽયમદૃષ્ટાર્થો ઽયમિતિ । તદ્યથાનુમાને । અસ્તિ ચોપમાને વક્તૃવિશેષાપેક્ષા । તસ્માન્ન શબ્દાદર્થાન્તરં તત્ । અવશ્યં ચૈતદેવં વિજ્ઞેયમ્ । યો હિ મન્યતે પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદેવ ગવયપ્રતિપત્તિરિતિ યથાશ્વસ્તથા ગવય ઇત્યેતસ્માદપિ તસ્ય સમ્પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । ન ચાર્હતિ ભવિતું, મિથ્યાજ્ઞાનત્વાત્ । યત્તુ ખલ્વિદમુચ્યતે યતઃ સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિરિતિ તદુપમાનમિતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનવસ્થાપ્રસંગાત્ । તદ્યથા બહુષુ નિષણ્ણેષુ કો ઽત્ર દેવદત્ત ઇત્યુક્તે યો મુકુટી કુંડલી વ્યૂઢોરસ્કસ્તામ્રાયતાક્ષ ઇતિ પ્રત્યાહ । તતશ્ચ સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિરિતિ પ્રમાણાન્તરત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યેવમનવસ્થા પ્રમાણાનાં સ્યાત્ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । એવં હિ ન તાવત્ પરત ઉપમાનં પ્રમાણાન્તરમ્ । યદા સ્વયમેવ ગાં ગવયં ચોપલભ્ય વિકલ્પયતિ યથાયં તથાયમિતિ તદા તસ્યાર્થસ્ય પ્રમાણાન્તરેણાધિગતત્વાત્ પ્રમાણમેવ તન્ન ભવતીતિ । તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તમયમૈતિહ્યાપ્તવચનમાપ્તોપદેશાત્ સિદ્ધેરિતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્- અર્થાપત્તિસંભવાભાવચેષ્ટાનામનુમાનસિદ્ધેઃ । અવચનમિત્યનુવર્તતે । તત્રાર્થાપત્તિર્નામ યત્રાર્થયોઃ પૂર્વમવ્યભિચારમુપલભ્ય પશ્ચાદન્યતરસ્ય દર્શનાચ્છ્રવણાદ્વાન્યતરસ્મિપ્રતિપત્તિર્ભવતિ । દર્શનાદ્યા ગુડમુપલભ્ય માધુર્યમિન્દ્રિયાન્તરવિષયં પ્રતિપદ્યતે । શ્રવણાદ્યથા ગુડશબ્દં શ્રુત્વા માધુર્યમશબ્દકં પ્રતિપદ્યત ઇતિ । અપરા ખલ્વાર્થાપત્તિઃ । યત્ર ધર્મયોરવ્યભિચારમુપલભ્ય તત્પ્રતિદ્વન્દ્વિનોરપિ સાહચર્યકલ્પના । સા તુ દ્વિવિધા, વ્યભિચારિણી ચાવ્યભિચારિણી ચ । તત્ર વ્યભિચારિણી યથા સાવયવમનિત્યમિત્યુક્તે ઽર્થાદાપન્નં નિરવયવં નિત્યમિતિ । તચ્ચ કર્માદિષ્વદૃષ્ટમિત્યેષાનૈકાન્તિકત્વાત્પ્રમાણમેવ ન ભવતીતિ । યા ત્વવિનાભાવિની અવ્યભિચારિણી યથા કેસરિવરાહયોરુપગહ્વરે સન્નિપાતમુપલભ્યોત્તરકાલં કેવલં કેસરિણં વરાહવ્રણાંકિતશરીરં પ્રયાન્તમુપલભ્ય પ્રતિપદ્યતે જિતો વરાહ ઇતિ તદનુમાનમ્ । કથમ્ ? યસ્માત્કેસરિવરાહયોર્યૌ જયપરાજયૌ તયોરવ્યભિચારી સમ્બન્ધઃ । તત્ર યદા કેસરિણો જયમુપલભ્યાવ્યભિચારિણમિતરસ્ય પરાજયં પ્રતિપદ્યતે કિમન્યત્સ્યાદૃતે ઽનુમાનાત્ ? અધિગતોભયસમ્બન્ધિસમુદાયસ્ય હિ પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યક્ષીભૂતાન્યતરસમ્બન્ધિનો યા સમ્બન્ધ્યન્તરપ્રતિપત્તિસ્તદનુમાનમ્ । ઇત્થં ચાર્થાપત્તિરતો ન તસ્માત્પૃથગ્ભવિતુમર્હતિ ।
સમ્ભવો નામ દ્રોણઃ પ્રસ્થ ઇત્યુક્તે ઽર્ધદ્રોણાદીનાં સન્નિધાનમવસીયતે । ઇત્યયમપિ સાહચર્યકલ્પનયાર્થાપત્તિરેવ । કથમ્ ? યસ્માદુક્તપરિમાણે દ્રવ્યે દ્રોણશબ્દો વર્તતે, ન ન્યૂને નાધિકે । તત્ર દ્રોણ ઇત્યુક્તે યદત્યન્તસહભુવાં તદવયવાનામન્યશબ્દવાચ્યાનામપિ સન્નિધાનમ્ તદર્થાપત્તિરેવ । સ ચાનુમાનમિત્યુક્તમ્ ।
અભાવો નામ તદ્યથા ધૂમસ્ય ભાવાદગ્નેર્ભાવઃ પ્રતીયતે એવં ધૂમાભાવાદગ્ન્યભાવ ઇત્યયં પ્રતિદ્વન્દ્વિસાહચર્યકલ્પનયાર્થાપત્તિરભિહિતઃ । તત્ર યદા વ્યભિચારસાહચર્યકલ્પના તદા પ્રમાણાભાવ એવ । તદ્યથાયોગુણાઙ્ગારાદિષુ ધૂમાભાવો નાગ્ન્યભાવઃ । યત્ર તુ ક્વચિદેકાન્તઃ સ્યાત્ યથાકૃતકત્વાન્નિત્ય ઇતિ તત્રાનુમાનમ્ । કથમ્ ? સાહચર્યોપપત્તેઃ । કૃતકત્વાનિત્યત્વવત્ ।

અન્યે તુ અભાવમન્યથા વર્ણયન્તિ । તદ્યથા ગેહે નાસ્તિ ચૈત્ર ઇત્યુક્તે બહિરસ્તીતિ સમ્પ્રત્યયો ભવતિ, તત્ર ગેહાભાવો બહિર્ભાવસમ્પ્રતિપત્તિહેતુરર્થાન્તરાપત્તિરેવ પ્રતિદ્વન્દ્વિસાહચર્યકલ્પનયા । કથમ્ ? યથૈવ હિ દિવા ન ભુઙ્ક્તે દેવદત્તઃ પીન ઇત્યત્રાભોજનપ્રતિયોગિનો મેદુરત્વસ્યોપલમ્ભાદ્દિવાપ્રતિયોગિનિ કાલે રાત્રૌ ભુજિરવસીયતે એવમિહાપિ ગેહાભાવાભિધાનસામર્થ્યાત્તત્પ્રતિયોગિનિ વિપર્યયઃ કલ્પ્યતે । અન્યથા તુ યદ્યભાવ એવાભિપ્રેતઃ સ્યાન્નાસ્તિ ચૈત્ર એવેતિ બ્રૂયાત્ । અર્થાપત્તિશ્ચાનુમાનમ્ ।
ચેષ્ટા નામ અભિપ્રાયસૂચકઃ કશ્ચિદેવોદરતાડનાઞ્જલિકરણાદિઃ શરીરવ્યાપારઃ । સ હિ બુભુક્ષાદીન્યપ્રતીયમાનાનિ પ્રતિપાદયતીતિ પ્રમાણમિત્યુચ્યતે । સ ચાનુમાનમેવ । કસ્માત્ ? યસ્માદ્ ભોજનેચ્છાદિસહચરો હિ વ્યાપારો ઽનુષ્ઠીયમાનો યદિ સહચારિણં ગમયતિ તદા નાનુમાનાત્પૃથગિતિ શક્યં પ્રતિજ્ઞાતુમ્ ।
આહ- પ્રતિભા તર્હિ પ્રમાણાન્તરં ભવિષ્યતિ ।
ઉચ્યતે- કેયં પ્રતિભા નામ ?
આહ, યો ઽયમનાદૌ સંસારે દેવમનુષ્યતિરશ્ચામભિન્ને ઽર્થે બાહ્યે સ્ત્ર્યાદૌ પ્રત્યયે પૂર્વાભ્યાસવાસનાપેક્ષઃ કુણપકામિનીભક્ષ્યાદ્યાકારભેદભિન્નપ્રત્યય ઇતિકર્તવ્યતાઙ્ગમુત્પદ્યતે સા હિ પ્રતિભા । તથા ચોક્તમ્-
યથાભ્યાસં હિ વાક્યેભ્યો વિનાપ્યર્થેન જાયતે ।
સ્વપ્રત્યયાનુકારેણ પ્રતિપત્તિરનેકધા ॥
યેન હિ યો ઽર્થો ઽભ્યસ્તસ્સુખાદિત્વેન તસ્ય વિનાપિ તેનાર્થેન શબ્દમાત્રાત્ પ્રતિપત્તિરુત્પદ્યતે । તદ્યથા વ્યાઘ્રો ઽત્ર પ્રતિવસતીત્યુક્તે વિનાપિ બાહ્યેનાર્થેનાભ્યાસવશાદેવ સ્વેદવેપથુપ્રભૃતયો ભવન્તિ । તસ્માત્ પ્રતિભૈવ દેવમનુષ્યતિરશ્ચામિતિકર્તવ્યતાઙ્ગત્વાત્પ્રમાણમિતિ । આહ ચ-
પ્રમાણત્વેન તાં લોકઃ સર્વઃ સમનુગચ્છતિ ।
વ્યવહારાઃ પ્રવર્તન્તે તિરશ્ચામપિ તદ્વશાત્ ॥
ઉચ્યતે પ્રતિભાયા દૃષ્ટાદિવ્યતિરેકેન રૂપાન્તરાનુપપત્તેઃ । અવચનમિત્યનુવર્તતે । યદિ પૂર્વાભ્યાસવાસનાપેક્ષઃ પ્રત્યયઃ પ્રતિભેત્યુપગમ્યતે તેન તર્હિ અસૌ પ્રત્યક્ષમનુમાનમાપ્તવચનં ચેત્યેતદાપન્નમ્ । કસ્માત્ ? યતો ન દૃષ્ટાદિવ્યતિરેકેણ પ્રત્યક્ષરૂપં કદાચિદપ્યુપલભામહે । તસ્માન્ન તેભ્યો ઽર્થાન્તરં પ્રતિભા । આર્ષપ્રત્યયસમ્ભવાદયુક્તમિતિ ચેત્- સ્યાદેતત્, અસ્ત્યાર્ષો હિ દૃષ્ટાદિવ્યતિરેકેણ સર્વપદાર્થેષુ સાંસિદ્ધિકઃ પ્રત્યયઃ । સ પ્રાતિભો ભવિષ્યતીતિ । એતચ્ચાપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ઉક્તત્વાત્ । ઉક્તમેતત્ સિદ્ધરૂપં ભગવતઃ પરમર્ષેર્જ્ઞાનમ્ । અતો ન પ્રમાણાપેક્ષમિતિ । યોગિનામિતિ ચેન્ન, અનભ્યુપગમાત્ । ન હિ યોગિનામપ્રમાણપૂર્વકં જ્ઞાનમિતિ યથા તથા વક્ષ્યામઃ । સ લૌકિક ઇતિ ચેત્ ન । અનિશ્ચિતત્વાત્ । સ્યાદેતત્- અસ્તિ લૌકિકઃ પ્રત્યયો દૃષ્ટાદિવ્યતિરેકેણ । તદ્યથા સન્તમસે વ્રજતો દ્રાગિતિ વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે - અસ્તિ મે પ્રતીઘાતિ દ્રવ્યં પુરસ્તાદૂર્ધ્વમવસ્થિતમિતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? અનિશ્ચિતત્વાત્ । ન હિ તત્ર નિશ્ચય ઉત્પદ્યતે ઇદં તદ્દ્રવ્યમસ્તિ પુરતો વા વ્યક્તમસ્તીતિ । ન ચાનિશ્ચિતં પ્રમાણજ્ઞાનમિષ્યતે । કિંચાન્યત્- અનવસ્થાપ્રસંગાત્ । યદિ ચૈવંજાતીયતો ઽપિ પ્રત્યયઃ પ્રમાણમભ્યુપગમ્યતે તેનાનવસ્થા પ્રાપ્નોતિ । કિં કારણમ્ ? અનવસ્થાનાદ્વિકરણસ્ય । કામક્રોધલોભયવિષાદદ્વારકો વિકલ્પઃ સમ્યઙ્મિથ્યા વા યસ્માદનેક ઉત્પદ્યતે તસ્માન્ન લૌકિકઃ પ્રત્યયઃ પ્રતિભા । યત્તુ ખલ્વિદમુચ્યતે- અભ્યાસવાસનાપેક્ષાસત્સ્વપિ વ્યાઘ્રાદિષુ પ્રતિપત્તિરુત્પદ્યતે । ઇતિ । સત્યમેતત્ । સા તુ મિથ્યાજ્ઞાનત્વાત્પ્રમાણત્વેન ન પરિગૃહ્યતે ઇત્યયમદોષઃ । તસ્માત્ સિદ્ધં દૃષ્ટાદિવ્યતિરેકેણ રૂપાન્તરનુપપત્તેઃ પ્રતિભાયાઃ પૃથગનભિધાનમ્ । તતશ્ચ સર્વપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ત્રિવિધં પ્રમાણમિષ્ટમિતિ સ્થિતમેતત્ ॥ 4 ॥
કારિકા 5
આહ- અસ્ત્વેવમેતત્ । લક્ષણાનભિધાનાત્તદપ્રતિપત્તિઃ । તસ્માત્તદભિધાનમ્ । અનવસ્થિતં હિ દૃષ્ટાદીનાં લક્ષણમ્, દૃષ્ટિવૈચિત્ર્યાત્ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમવ્યપદેશ્યમવ્યભિચારિ વ્યવસાયાત્મકં પ્રત્યક્ષમિતિ કેચિત્ । તથાત્મેન્દ્રિયમનો ઽર્થસન્નિકર્ષાદ્યન્નિષ્પદ્યતે તદન્યદિત્યેકે । સત્સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ તત્પ્રત્યક્ષમિત્યપરે । શ્રોત્રાદિવૃત્તિરિતિ વાર્ષગણાઃ । કલ્પનાપોઢમિત્યન્યે । ઇત્થમનવસ્થિતં લક્ષણમ્ । ઇતિ દૃષ્ટાદીનામપ્રતિપત્તિઃ । તસ્માલ્લક્ષણમભિધાનીયમ્ ।
ઉચ્યતે-
પ્રતિવિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટમ્
વિષિણ્વન્તીતિ વિષયાઃ શબ્દાદયઃ । અથવા વિષીયન્તે ઉપલભ્યન્તે ઇત્યર્થઃ । તે ચ દ્વિવિધાઃ । વિશિષ્ટા અવિશિષ્ટાશ્ચ । વિશિષ્ટાઃ પૃથિવ્યાદિલક્ષણા અસ્મદાદિગમ્યાઃ । અવિશિષ્ટાશ્ચ તન્માત્રલક્ષણા યોગિનામૂર્ધ્વસ્રોતસાં ચ ગમ્યાઃ । વક્ષ્યતિ ચૈતદુપરિષ્ટાત્ "બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયાણિ" ( ઇસ્ક્ 34 ) અધ્યવસાયો બુદ્ધિરિતિ ( ઇસ્ક્ 23 ) ચ વક્ષ્યતિ । વિષયં પ્રતિ વર્તત ઇતિ પ્રતિવિષયમ્ । કિન્તત્ ? ઇન્દ્રિયમ્ । તસ્મિન્ યો ઽધ્યવસાયઃ સ પ્રતિવિષયાધ્યવસાયઃ । ઉપાત્તવિષયાણામિન્દ્રિયાણાં વૃત્ત્યુપનિપાતિ સત્ત્વોદ્રેકાદરજસ્તમસ્કં યત્પ્રકાશરૂપં તદ્ દૃષ્ટમિતિ યાવત્ । તદ્ દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષમિત્યર્થઃ । એતત્પ્રમાણમ્ । અનેન યશ્ચેતનાશક્તેરનુગ્રહસ્તત્ફલમ્ । પ્રમેયાઃ શબ્દાદયઃ । એવમુત્તરત્રાપિ પ્રમાણફલભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
આહ- કિં પુનરિદં પ્રમાણાત્ફલમર્થાન્તરમાહોસ્વિદનર્થાન્તરમ્ ?
કથં તાવત્ ભવિતુમર્હતિ અનર્થાન્તરમિતિ ?
આહ- કસ્માત્ ? અધિગમરૂપત્વાત્ । અધિગમરૂપં હિ જ્ઞાનં, તસ્યોત્પત્ત્યૈવાધિગતો ઽર્થ ઇતિ કુતઃ ફલભેદ ઇતિ ?
ઉચ્યતે- કરણભાવ ઇદાનીં કથં સ્યાત્ ?
આહ- કરણભાવસ્તુ પ્રસિદ્ધિવશાત્ । વિષયનિર્ભાસા હિ જ્ઞાનસ્યોત્પત્તિઃ અધિગમરૂપાપિ લોકે સવ્યાપારેવ પ્રતીતેતિ કલ્પનયા કરણભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે ન પરમાર્થતઃ ।
ઉચ્યતે- ફલસ્યાર્થાન્તરભાવઃ । અધિકરણભેદાત્ । બુદ્ધ્યાશ્રયં હિ પ્રમાણમધ્યવસાયાખ્યમ્, પુરુષાશ્રયં ફલમનુગ્રહલક્ષણમ્ । ન ચ ભિન્નાધિકરણયોરેકત્વમર્હતિ ભવિતુમ્ । યત્તૂક્તમધિગમરૂપત્વાત્ જ્ઞાનમેવ ફલમિતિ તદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અસિદ્ધત્વાત્ । યથૈવ હિ ઘટાદયો ઽર્થા જ્ઞાનમન્તરેણ ન તદ્રૂપા નાતદ્રૂપા ઇતિ ન શક્યં પ્રતિપત્તુમ્, એવં જ્ઞાનમપિ પુરુષપ્રત્યયમન્તરેણ ન વિષયરૂપં નાવિષયરૂપમ્ । તથા ચ શાસ્ત્રમ્- "તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમિતિ" ( ઇસ્ક્ 20 ) વચનાત્ । અતઃ પુરુષપ્રત્યયમન્તરેણ જ્ઞાનમધિગમરૂપમિતિ સાંખ્યં પ્રત્યસિદ્ધમેતત્ । ઉભયપક્ષપ્રસિદ્ધેન ચ વ્યવહારઃ । પુરુષાભાવાદયુક્તમિતિ ચેન્ન ઉત્તરત્ર પ્રતિપાદનાત્ । સંઘાતપરાર્થત્વાદિત્યત્ર પુરુષાસ્તિત્વં પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । તસ્માત્ સિદ્ધમધ્યવસાયપ્રમાણવાદિનઃ પ્રમાણાત્ફલમર્થાન્તરમિતિ ।
આહ- યદિ હ્યધ્યવસાયઃ પ્રમાણં કથં લૌકિકઃ પ્રયોગો ઽર્થવાન્ ભવતિ પ્રત્યક્ષં વસ્તુ ઇતિ ?

ઉચ્યતે- વિષયે પ્રત્યક્ષશબ્દઃ તત્પ્રમિતત્વાત્ તત્કારણાત્વાચ્ચ । યથા પ્રસ્થપ્રમિતો વ્રીહિરાશિઃ પ્રસ્થશબ્દવાચ્યો ભવતિ એવં પ્રત્યક્ષપ્રમિતો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યઃ સ્યાત્ ।
આહ, ન । અન્યત્રાપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ । યદિ પ્રત્યક્ષપ્રમિતત્વાદ્વિષયે પ્રત્યક્ષશબ્દસ્તેન તર્હિ અનુમામપ્રમિતો ઽર્થો ઽનુમાનમિતિ સ્યાત્ । શબ્દપ્રમિતો ઽર્થઃ શબ્દ ઇતિ । ન ચાગ્નિસ્વર્ગાદયઃ પ્રમાણશબ્દવાચ્યા ભવન્તિ । તસ્માદ્વિષમલિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્, યોગિનાં ચ ધ્યાનભૂમિકાસુ વિહરતામનુમાનાગમાતીતં પ્રાતિભં યદ્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તદુપસંખ્યેયં સ્યાત્ । કુતઃ ? ન હિ સુખાદયઃ શ્રોત્રાદિવૃત્તિગ્રાહ્યાઃ, યોગિનાં ચાતિન્દ્રિયં જ્ઞાનમિતિ । યથાન્યાસં તુ ક્રિયમાણે તે ઽપિ વિષયાઃ, તેષાં યો ઽધ્યવસાયસ્તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં કેન વાર્યતે ?
ઉચ્યતે- તદભાવાદિતરત્રાપ્રવૃત્તિઃ । પ્રમાણાન્તરે તુ નાસ્તિ સામાન્યં નિમિત્તમ્ । કથમ્ ? અનુમીયતે ઽનેનેત્યનુમાનમ્ । ન ચાગ્ન્યાદિભિઃ કશ્ચિદનુમીયત ઇત્યતસ્તુલ્યશબ્દવાચ્યતા ન ભવતિ ।
આહ- અધ્યવસાયગ્રહણં કિમર્થમ્ ?
ઉચ્યતે- અતિપ્રસંગનિવૃત્ત્યર્થમ્ । પ્રતિવિષયં દૃષ્ટમિતીયત્યુચ્યમાને યાવત્કિંચિત્ પ્રતિવિષયં વર્તતે ઽનુગ્રાહકત્વેનોપઘાતત્વેન વા તત્ સર્વં દૃષ્ટમિત્યેતદાપદ્યતે । અધ્યવસાયગ્રહણે પુનઃ ક્રિયમાણે ન દોષો ભવતિ ।
આહ- ન, પ્રમાણાધિકારાત્ । નાધ્યવસાયશબ્દસ્ય પ્રયોજનમ્ । કુતઃ ? પ્રમાણાધિકારો ઽયમ્ । ન ચાધ્યવસાયાદૃતે યત્કિંચિદ્વિષયં પ્રતિપદ્યતે તેન કિંચિત્ પ્રમીયતે । તેન વયં સામર્થ્યાદધ્યવસાયમેવાભિસંભન્ત્યસ્યામઃ । તદ્યથા- અધ્યયનાધિકારે બ્રાહ્મણા આનીયન્તામિત્યુક્તે ય એવાધીયન્તે ત એવાનીયન્તે ।
ઉચ્યતે- કરણાન્તરાણાં તુ સન્દેહનિવૃત્ત્યર્થમ્ । એવં તર્હિ શ્રોત્રાદીનામન્યતમમન્તઃકરણં ચેત્યેતદ્ દ્વારદ્વારિભાવેન ચતુષ્ટયં વિષયં પ્રતિ વર્તતે । તસ્માદધ્યવસાયગ્રહણં ક્રિયતે સન્દેહો મા ભૂદિતિ ।
આહ- અસ્ત્વત્ર સન્દેહઃ, નૈકેન કેનચિત્ કશ્ચિદ્વિષય ઉપાદીયતે । તેન વયં સર્વેષાં પ્રત્યક્ષત્વં પ્રતિપત્સ્યામહે ।
ઉચ્યતે- સર્વાભ્યુપગમે હિ શાસ્ત્રહાનિઃ । યદિ પુનઃ સર્વેષામેવ પ્રમાણત્વમભ્યુપગમ્યતે તેન યચ્છાસ્ત્રમેકમેવ દર્શનં ખ્યાતિરેવ દર્શનમિતિ તદ્ધીયતે । વક્ષ્યતિ ચાચાર્યઃ "એતે પ્રદીપકલ્પાઃ" ( ઇસ્ક્ 36 ), "સર્વં પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્ પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિરિતિ" ( ઇસ્ક્ 37 ) તદ્વિરુદ્યતે । તસ્માદધ્યવસાયગ્રહણં કર્તવ્યમ્ । સન્દેહો મા ભૂદિતિ ।
આહ- ન, સન્દેહમાત્રમેતદ્ ભવતિ । સર્વસન્દેહેષુ ચૈતદુપતિષ્ઠતે- વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિર્ન હિ સંદેહાદલક્ષણમ્ । તત્રાધ્યવસાયો દૃષ્ટમિતિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઉચ્યતે- મુક્તસંશયં ચેન્દ્રિયવૃત્તિપ્રતિપત્તેઃ । સ્યાદેતત્, યદ્યત્ર સન્દેહઃ સ્યાત્ । નૈવાત્ર સન્દેહઃ પ્રાપ્તઃ, કિન્તર્હિ શ્રોત્રાતિવૃત્તેરેવ ગ્રહણમ્ ।
આહ- કિં પુનઃ કારણં યેન નિમિત્તાવિશેષે ઽપિ શ્રોત્રાદિવૃત્તેરેવાત્ર ગ્રહણં પ્રાપ્નોતિ, નાન્તઃકરણસ્યૈવ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ?
ઉચ્યતે- તત્ર ચ મુખ્યા શ્રોત્રાદિવૃત્તિઃ । કસ્માત્ ? સાક્ષાદ્વિષયગ્રહણસામર્થ્યાત્ । નાન્તઃકરણમ્, તદ્દ્વારેણ પ્રતિપત્તેઃ । ગૌણમુખ્યયોશ્ચ મુખ્યે સમ્પ્રતિપત્તિઃ । તદ્યથા- ગૌરનુબન્ધ્યઃ અજો ઽગ્નીષોમીય ઇતિ વાહીકો નાનુબધ્યતે ।
આહ- યદીયં શ્રોત્રાદિવૃત્તિરેવ પ્રત્યક્ષમિત્યભુપેયતે ક એવં સતિ દોષઃ સ્યાત્ ?
ઉચ્યતે- રાગાદિવિષયં યદ્વિજ્ઞાનં લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકમ્, યોગિનાં ચ ધ્યાનભૂમિકાસુ વિહરતામનુમાનાગમતીતં પ્રાતિભં યદ્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તદુપસંખ્યેયં સ્યાત્ । કુતઃ ? ન હિ સુખાદયઃ શ્રોત્રાદિવૃત્તિબાહ્યાઃ, યોગિનાં ચાતીન્દ્રિયં જ્ઞાનમિતિ । યથાન્યાસં તુ ક્રિયમાને તે ઽપિ વિષયાઃ, તેષાં યો ઽધ્યવસાયસ્તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં કેન વાર્યતે ?
આહ- પ્રતિવિષયગ્રહણં તર્હિ કિમર્થમ્ ?
ઉચ્યતે - પ્રતિવિષયગ્રહણમસદ્વ્યુદાસાર્થમ્ । અધ્યવસાયો દૃષ્ટમિતીયત્યુચ્યમાને મૃગતૃષ્ણિકાલાતચક્રગન્ધર્વનગરાદિષુ અપિ યો ઽધ્યવસાયસ્તદ્ દૃષ્ટમિતિ । પ્રતિવિષયગ્રહણાત્તુ તેષાં વ્યુદાસઃ કૃતો ભવતિ ।
આહ- યદ્યેવં વિષયાધ્યવસાય ઇત્યેવ ચોચ્યતામ્ । કિમ્પ્રતિગ્રહણેન ?
ઉચ્યતે- પ્રતિગ્રહણં સન્નિકર્ષાર્થમ્ । વિષયાધ્યવસાયો દૃષ્ટમિતીયત્યુચ્યમાને વિષયમાત્રે સમ્પ્રત્યયઃ સ્યાત્ । પ્રતિગ્રહણે પુનઃ ક્રિયમાણે પ્રતિરાભિમુખ્યે વર્તતે । તેન સન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયવૃત્ત્યુપનિપાતી યો ઽધ્યવસાયસ્તદ્ દૃષ્ટમિત્યુપલભ્યતે ।
આહ- કસ્ય પુનરતીન્દ્રિયસન્નિકર્ષે પ્રત્યક્ષત્વં પ્રાપ્નોતિ ?
ઉચ્યતે- અનુમાનસ્ય । કસ્માત્ ? તદ્ધિ લિઙ્ગદર્શનાદસન્નિકૃષ્ટે વિષયે ભવતિ ।
આહ- અનુમાનસ્યાપ્રસઙ્ગઃ । સામાન્યવિહિતસ્ય વિશેષવિહિતેન બાધનાત્ । સામાન્યે હિ વિષયમાત્રે ઽધ્યવસાયસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં વિધાય વિશેષે લિઙ્ગલિઙ્ગિપૂર્વકે ઽનુમાનં શાસ્તિ । સામાન્યવિહિતં ચ વિશેષવિહિતેન બાધ્યતે, યથા તદ્ધિ બ્રાહ્મણેભ્યો દીયતાં તક્રં કૌણ્ડિન્યાયેતિ ।
ઉચ્યતે- સ્મૃતેસ્તર્હિ પ્રત્યક્ષત્વં પ્રાપ્નોતિ । તત્રાયમપવાદો નાભિનિવિશત ઇતિ ।
આહ ન, સ્મૃતેઃ, પ્રમાણાધિકારાત્ । પ્રમાણાધિકારો ઽયમ્ । ન ચ સ્મૃત્યા કિંચિત્ પ્રમીયતે । સ્મૃતેઃ પ્રમિતે ઽર્થે પ્રાદુર્ભાવાત્ ।
ઉચ્યતે- સંશયસ્ય તર્હિ પ્રાપ્નોતિ ।
ન સંશયસ્ય, અધ્યવસાયગ્રહણાત્ । અધ્યવસાયો હિ દૃષ્ટમિત્યુચ્યતે । ન ચ સંશયો ઽધ્યવસાયો ઽનિશ્ચિતત્વાત્ ।
ઉચ્યતે- ઇન્દ્રિયાન્તરાકૂતવિષયે તુ પ્રસઙ્ગઃ । એવં તર્હીન્દ્રિયાર્થસન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયવૃત્ત્યુપનિપાતીતિ દોષો ન ભવતિ ।
આહ- રાગાદ્યુપસંખ્યાનમ્ । યદિ સન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયવૃત્ત્યુપનિપાતી યો ઽધ્યવસાયસ્તદ્ દૃષ્ટમિત્યભ્યુપેયતે, તેન રાગાદિવિષયં વિજ્ઞાનમતીન્દ્રિયત્વાત્પ્રત્યક્ષં ન પ્રાપ્નોતિ । તસ્યોપસંખ્યાનમ્ કર્તવ્યમ્ ।
ઉચ્યતે- ન તર્હીદં પ્રતિગ્રહણમિન્દ્રિયવિશેષણં વિષયં વિષયં પ્રતિ યો વર્તતે તસ્મિન્ યો ઽધ્યવસાયસ્તદ્ દૃષ્ટમિતિ । કિન્તર્હિ- અધ્યવસાયવિશેષણં વિષયં વિષયં પ્રતિ યો ઽધ્યવસાય ઇતિ ।
આહ- અધ્યવસાયવિશેષણમિતિ ચેત્, શબ્દાદ્યુપસંખ્યાનમ્ । શબ્દાદીનામેવ તેન પ્રત્યક્ષત્વં પ્રાપ્નોતિ । તેષામુપસંખ્યાનં કર્તવ્યં પ્રાપ્નોતિ । કિં કારણમ્ ? અન્તઃકરણસ્ય તૈઃ સન્નિકર્ષાનુપપત્તેઃ । પ્રતિગ્રહણં સન્નિકર્ષાર્થમિતિ પૂર્વમતિસૃષ્ટં ભવતા । તચ્ચેદાનીમન્તઃકરણવિશેષણમ્ । ન ચાન્તઃકરણસ્ય શબ્દાદિભિઃ સન્નિકર્ષ ઉપપદ્યતે, શ્રોત્રાદિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । દ્વારિદ્વારભાવસ્યાપઘાતપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માત્સુદૂરમપિ ગત્વા પ્રતિગ્રહણં પ્રત્યાખ્યાનાન્ન મુચ્યતે । રાગાદ્યુપસંખ્યાનાદ્વેતિ ।

ઉચ્યતે- અસ્તુ તર્હીન્દ્રિયાણાં પ્રતિ વિષયગ્રહણં વિશેષણમ્ । યત્તૂક્તં રાગાદીનામુપસંખ્યાનં કર્તવ્યમિતિ તત્ર બ્રૂમઃ । એકશેષનિર્દેશાત્ સિદ્ધમ્ । એવં તર્હિ પ્રતિવિષયાધ્યવસાયશ્ચ પ્રતિવિષયાધ્યવસાયશ્ચ પ્રતિવિષયાધ્યવસાય ઇતિ સરૂપાણામેકશેષઃ કરિષ્યતે । તત્રૈકેન બહિરઙ્ગસ્યૈન્દ્રિયસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પરિગ્રહઃ । દ્વિતીયેનાન્તરઙ્ગસ્ય પ્રાતિભસ્યેતિ રાગાદિવિષયં યોગિનાં ચ યદ્વિજ્ઞાનં તત્ સંગૃહીતં ભવતીતિ વ્યાખ્યાતં પ્રત્યક્ષમ્ ।
આહ- અનુમાનમિદાનીં વક્તવ્યમ્ ।
ઉચ્યતે-
ત્રિવિધમનુમામમાખ્યાતમ્ ।
અનુમાનં ત્રિપ્રકારમાચાર્યૈરાખ્યાતમ્ । પૂર્વવત્, શેષવત્, સામાન્યતોદૃષ્ટં ચ । તત્ર પૂર્વમિતિ કારણમુચ્યતે । યસ્ય હિ યત્ કારણં સ લોકે તત્પૂર્વક ઇત્યુચ્યતે । યથા તન્તુપૂર્વકઃ પટો, દેવદત્તપૂર્વકો યજ્ઞદત્ત ઇતિ । પૂર્વમસ્યાસ્તીતિ પૂર્વવત્ । શેષ ઇતિ વિકારનામ, શિષ્યત ઇતિ કૃત્વા । તથા ચોક્તમ્- ન શેષો ઽગ્નેરન્યસ્ય જાતમિત્યસ્તિ । નાપત્યમન્યેન જાતં સમ્ભવતીત્યર્થઃ । શેષો ઽસ્યાસ્તીતિ શેષવત્ ।
તત્ર પૂર્વવત્ યદા કારણમભ્યુદિતં ભવિષયત્ત્વં કાર્યસ્ય પ્રતિપદ્યતે । તદ્યથા મેઘોદયે ભવિષ્યત્ત્વં વૃષ્ટેઃ ।
આહ- નૈતદસ્ત્યુદાહરણમનેકાન્તાત્ । ન હિ મેઘોદયો ઽવશ્યં વૃષ્ટેઃ કારણં ભવતિ, વાય્વાદિનિમિત્તપ્રતિબન્ધસમ્ભવાત્ ।
ઉચ્યતે- યદિ તર્હિ કારણશક્તિં સહકારિશક્ત્યન્તરાનુગૃહીતામપ્રતિયોગિનીં દૃષ્ટ્વા કાર્યસ્ય વ્યક્તિં પ્રતિપદ્યતે । તદ્યથા યદા લૌહદણ્ડાદિસાધનસમ્પન્ને વ્યાપારવતા કુમ્ભકારેણાધિષ્ઠિતાં મૃદમુપલભ્ય ઘટસ્ય, તદા પૂર્વવત્ ।
શેષવત્- યદા કાર્યનિર્વૃતિં દૃષ્ટ્વા કારણસદ્ભાવં પ્રતિપદ્યતે । તદ્યથા કુમારકં દૃષ્ટ્વા દ્વયસમાપત્તિમ્ ।
આહ- નૈતદસ્ત્યુદાહરણમ્ । અનેકાન્તાત્ । ન હિ દ્વયસમાપત્તિપૂર્વક એવ પ્રાણભૃતાં પ્રાદુર્ભાવો, દ્રોણાદીનામન્યથોત્પત્તિવિશેષશ્રવણાત્ ।
ઉચ્યતે- યદા તર્હિ પ્રભાનુરંજિતમન્તરિક્ષં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રાર્કયોરુદયં પ્રતિપદ્યતે તદા શેષવત્ ।
આહ- એતદપિ નાસ્ત્યુદાહરણમ્ । અનેકાન્તાત્ । ન હિ પ્રભાનુરાગો ઽન્તરિક્ષે ચન્દ્રાર્કનિમિત્ત એવ ભવતિ । કિન્તર્હિ દિગ્દાહાદિનિમિત્તો ઽપિ ।
ઉચ્યતે - યદા તુ નદીપૂરં દૃષ્ટ્વા વૃષ્ટિં પ્રતિપદ્યતે તદા શેષવત્ ।
એતદપિ નાસ્ત્યુદાહરણમ્ । અનેકાન્તાત્ । નદીપૂરસ્ય હિ નિમિત્તમનેકવિધં ભવતીતિ હિમિલયનસેતુભંગગજક્રીડાદિ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
ઉચ્યતે યદા તર્હિ પર્ણં દૃષ્ટ્વા શાલૂકં પ્રતિપદ્યતે, અંકુરં વા દૃષ્ટ્વા બીજમિતિ તદા શેષવત્ ।
અથવા પુનરસ્તુ પૂર્વકમેવોદાહરણમ્ । યત્તૂક્તં- અનેકાન્તાદિતિ અત્ર બ્રૂમઃ- વીતાવીતસામર્થ્યાત્ । વીતાવીતાભ્યાં હેતુભૂતાભ્યામભિપ્રેતાર્થસિદ્ધિરિતિ વક્ષ્યામઃ । પ્રસંગિધર્માન્તરનિવૃત્તિમુખેન ચાવીતપ્રયોગઃ । તત્ર યદા પ્રસંગિનાં હિમવિલયનાદીનાં દેશકાલલિઙ્ગૈઃ પ્રતિષેધઃ ક્રિયતે તદા મુક્તસંશયં પ્રતિપત્તિર્ભવતિ । દેશસ્તાવત્તદ્ યથા- દક્ષિણાપથે નાસ્તિ હિમવિલયનસમ્ભવઃ । કાલતો યથા પ્રાવૃટ્કાલે । લિઙ્ગતો ઽપિ યસ્માન્મુદ્ગગવેધુકશ્યામાકકાષ્ઠસૂત્રશકૃત્પ્રભૃતીનામનુપલમ્ભસ્તથોષ્મકલુષત્વાદીનામુપલમ્ભઃ । તસ્માત્ પરિશેષતો મેધ્યા એવાપ ઇતિ । તસ્માન્નાનેકાન્તઃ । એવં કૃત્વા પૂર્વાણ્યપ્યુદાહરણાનિ ઉપપન્નાનિ ભવન્તિ । દેશાદિવિચારસામર્થ્યાત્ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટં નામ યત્રૈકદાર્થયોરવ્યભિચારમુપલભ્ય દેશાન્તરે કાલાન્તરે ચ તજ્જાતીયયોરવ્યભિચારં પ્રતિપદ્યતે । તદ્યથા ક્વચિદ્ધૂમાગ્નિસમ્બન્ધં દૃષ્ટ્વા ક્વચિદ્ધૂમાન્તરેણાગ્ન્યન્તરસ્યાસ્તિત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
આહ- નૈતદસ્ત્યુદાહરણમ્ । અવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ । સર્વત્રૈવ હ્યનુમાને ક્વચિદર્થયોરવ્યભિચારમુપલભ્યાન્યત્ર તજ્જાતીયયોરર્થયોરવ્યભિચારં પ્રતિપદ્યતે । તદ્યથા ક્વચિત્ સાધનવતો મૃત્પિણ્ડાદ્ ઘટનિષ્પત્તિમુપલભ્યાન્યત્ર સાધનવતઃ પિણ્ડાન્તરાદ્ઘટાન્તરનિષ્પત્તિં પ્રતિપદ્યતે, તથૈકત્ર નદીપૂરાદ્ વૃષ્ટિમુપલભ્યાન્યત્ર નદીપૂરાન્તરાદ્વૃષ્ટ્યન્તરમવસીયતે । તથા ચ સતિ ત્રયાણામવિશેષપ્રસંગઃ ।
ઉચ્યતે- યદા તર્હિ સહભુવામેકસ્ય વિશિષ્ટગુણમુપલભ્ય શેષાણામપિ તદ્વત્ત્વમનુમીયતે તદા સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ । તદ્યથા વૃક્ષાદેકસ્ય ફલસ્ય પાકમુપલભ્ય શેષાણાં વૃક્ષાન્તરાણાં ચ પાકો ઽનુમીયતે । આહ- એતદપિ નાસ્ત્યુદાહરણમ્ । અનેકાતન્તાત્ । ન હિ સર્વેષાં ફલાનાં તુલ્યકાલં પાકો ભવતિ । પૂર્વાપરકાલનિષ્પન્નત્વાત્, નિમિત્તભેદાચ્ચ । ઉચ્યતે- યદા તર્હિ સમુદ્રાદેકમુદબબિન્દું પ્રાશ્ય શેષસ્ય લવણતાનુમીઅતે । સ્થાલ્યાં વૈકં પુલાકમુપલભ્ય શેષાણાં પાકો ઽનુમીયતે તદા સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ । આહ- નૈતદસ્ત્યુદાહરણમ્ । અકૃત્સ્નસઙ્ગ્રહાત્ । વક્ષ્યત્યયમુપરિષ્ટાદાચાર્યઃ "સામાન્યતસ્તુ દૃષ્ટાદતીન્દ્રિયાણાં પ્રતીતિરનુમાનાદિતિ" ( ઇસ્ક્ 6 ) । તત્રૈવં પ્રમાણે પરિકલ્પ્યમાને કાર્યકારણયોસ્તત્સંઘાતાનાં ચ સુખદુઃખમોહસ્વભાવોપલમ્ભાત્તન્માત્રાહઙકારપ્રધાનાનાં સમધિગમઃ સ્યાત્ । ન પુરુષસ્ય, તજ્જાતીયાર્થાનુપલમ્ભાત્ ।
ઉચ્યતે- યદા તર્હિ ક્વચિદ્ધર્મેણ ધર્માન્તરસ્યાવ્યભિચારમુપલભ્યૈકધર્મોપલમ્ભાદ્ભિન્નજાતીયે ઽત્યન્તાનુપલબ્ધસ્ય ધર્માન્તરસ્ય પ્રતિપત્તિસ્તદા સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ । તદ્યથા - દેવદત્તે ગમનાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તિમુપલભ્યાત્યન્તાદૃષ્ટજ્યોતિષાં દેશાન્તરપ્રાપ્તેર્ગમનમનુમીયતે । તથા પ્રાસાદાદીનાં વૃદ્ધિપૂર્વકં દીર્ઘત્વમુપલભ્યૌષધિવનસ્પતીનાં દીર્ઘત્વદર્શનાદ્વૃદ્ધિરનુમીયતે ।
આહ- નૈતદપ્યસ્ત્યુદાહરણમ્ । પૂર્વેણાવિશેષાત્ । કાર્યાત્ કારણસ્યાધિગમઃ શેષવદિતિ પૂર્વમતિસૃષ્ટં ભવતા । અત્રાપિ ચ દેશાન્તરપ્રાપ્તિલક્ષણાત્ કાર્યાદ્ ગતિલક્ષણસ્ય કારણસ્યાધિગમઃ । તસ્માત્ શેષવત્સામાન્યતોદૃષ્ટયોરભેદપ્રસંગઃ ।
ઉચ્યતે- ન, અનિયમાત્ । યત્ર હિ નિયમતઃ કાર્યેણ કારણમધિગમ્યતે તચ્છેષવદિતિ અયમસ્મદભિસન્ધિઃ । ન તુ તદસ્તિ સામાન્યતોદૃષ્ટે । કસ્માત્ ? સંઘાતત્વસામાન્યાત્ । પારાર્થ્યસામાન્યસાધનમપિ દૃશ્યતે । યથાહ- અવ્યભિચારાદ્વિશેષાસ્તુ પ્રતીતાઃ પ્રતિપાદકાઃ ઇતિ । સાધ્યસાધનસામાન્યયોરપિ દૃશ્યતે, યથાનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ । તત્રૈવં સતિ નિયમવાદિનઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ । એતેનાસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકસાધનાભાસાઃ પ્રત્યુક્તાઃ । તે હિ સંશયવિપર્યયાજ્ઞાનહેતુકત્વાદગમકા ઇતિ વ્યાખ્યાતમનુમાનમ્ ।
આહ- આપ્તવચનસ્ય કિં લક્ષણમિતિ ?
ઉચ્યતે-
આપ્તશ્રુતિરાપ્તવચનન્તુ

આપ્તા નામ રાગાદિવિયુક્તસ્યાગૃહ્યમાણકારણપરાર્થાઃ વ્યાહૃતિઃ । શ્રવણં શ્રુતિઃ । આપ્તા ચાસૌ શ્રુતિરાપ્તશ્રુતિઃ । અથવા આપ્તાસ્યાસ્તીત્યાપ્તઃ । અકારો મત્વર્થીયઃ । તદ્યથા તુન્દો ઘટ ઇતિ । આપ્તેભ્યઃ શ્રુતિરાપ્તશ્રુતિઃ । આપ્તશ્રુતિશ્ચાપ્તશ્રુતિઃ । સરૂપાણિમિત્યેકશેષઃ । તત્ર પૂર્વેણાપ્તશ્રુતિગ્રહનેન પ્રતિપાદયતિ અપુરુષબુદ્ધિપૂર્વક આમ્નાયઃ, સ્વતન્ત્રઃ પુરુષનિઃશ્રેયસાર્થં પ્રવર્તમાનો નિઃસંશયં પ્રમાણમિતિ । દ્વિતીયેન મન્વાદિનિબન્ધનાનાં ચ સ્મૃતીનાં વેદાઙ્ગતર્કેતિહાસપુરાણાનાં શિષ્ટાનાં નાનાશિલ્પાભિયુક્તાનાં ચાદુષ્ટમનસાં યદ્વચસ્તત્પ્રમાણમિત્યેતસિદ્ધં ભવતિ । તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ । આપ્તશ્રુતિરેવાપ્તવચનં ન શબ્દમાત્રમ્ ।
એવં સતિ યદુક્તં તન્ત્રાન્તરીયૈઃ શિંશપાદિશબ્દાનાં નિર્વિકલ્પમનુમાને ઽન્તર્ભાવસ્ત્રિલક્ષણત્વાદિતિ તદયત્નતઃ પ્રતિક્ષિપ્તં ભવતીતિ વ્યાખ્યાતાનિ પ્રમાણાનિ । એતૈઃ પૂર્વોક્તં પ્રમેયં યથાસ્વં પ્રતિપત્તવ્યમિતિ ॥ 5 ॥
કારિકા 6-7
આહ- અસ્તુ તાવદક્ષરાન્નિકર્ષભાજામર્થાનાં પ્રત્યક્ષેણોપલબ્ધિઃ । અસન્નિકર્ષભાજામપિ ચોપલબ્ધસમ્બન્ધાનામનુમાનેન । યે ત્વતીન્દ્રિયા ભાવાસ્તેષામુભયવૈલક્ષણ્યાન્નાસ્તિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામુપલબ્ધિઃ । આગમિકત્વે સર્વવાદસિદ્ધિપ્રસંગઃ । ઇત્યતો ઽત્યન્તમેવાગ્રહણં પ્રાપ્તમ્ । તત્ર યદુક્તમેતાવદ્ભિઃ પ્રમાણૈઃ સકલપદાર્થાવબોધ ઇતિ એતદયુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે- સ્યાદેતદેવં યદ્યેકરૂપમેવાનુમાનમધીતં સ્યાત્, કિં તર્હિ ત્રિવિધમ્ । તત્ર સત્યમેવ પૂર્વવચ્છેષવતી પ્રાગનુભૂતસમ્બન્ધવિષયફલે ઇતિ કૃત્વા ન તાભ્યામશેષપદાર્થાધિગમો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
સામાન્યતસ્તુ દૃષ્ટાદતીન્દ્રિયાણાં પ્રસિદ્ધિરનુમાનાત્

યત્ત્વેતત્સામાન્યતોદૃષ્ટમનુમાનમેતસ્માદતીન્દ્રિયાણામર્થાનાં સમધિગમઃ પ્રત્યવગન્તવ્યઃ । કથમ્ ? યથા હિ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોર્ઘટે સહભાવમુપલભ્યાન્યત્ર શબ્દાદૌ કૃતકત્વદર્શનાદનિત્યત્વમનુમીયતે । એવં શકલાદીનાં તજ્જાતીયતા ચન્દનાદિપૂર્વકત્વસિદ્ધેઃ, કાર્યકારણસ્ય સુખાદિજાતીયતયા તત્પૂર્વકત્વસિદ્ધેઃ, શયનાદીનાં ચ સંઘાતત્વાત્પારાર્થ્યસિદ્ધેઃ, કાર્યકારણસ્યાપિ સંઘાતત્વાત્પારાર્થ્યસિદ્ધિરિતિ સર્વમિષ્ટં સઙ્ગૃહીતં ભવતીતિ । યેષાં તુ શેષવદેવ સામાન્યતોદૃષ્ટં તેષાં તસ્ય કાર્યદ્વારેણ સમધિગમહેતુત્વાત્ પુરુષસ્યાગ્રહણપ્રસંગઃ । વૃત્તૌ કાર્યોપચારાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યદ્યપિ પુરુષસ્ય કાર્યાભાવસ્તથાપિ પુરુષાવ્યક્તમહદહઙ્કારવિશેષાણાં સામ્પ્રતે કાલે સ્વવૃત્તિભ્યસ્તેષાં ગ્રહણમિત્યુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વૃત્તિશક્તિરેષાં કાર્યત્વેનોપચરિતા સ્વમાત્માનં યુનક્તીતિ । તચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? હેત્વન્તરાભિધાનાત્ । યદિ વૃત્ત્યા ગ્રહણં પુરુષસ્ય સૂપપાદમભવિષ્યત્ સંહતપારાર્થ્યમાચાર્યો હેતુત્વેન નાવક્ષ્યત્ । તચ્ચાવૃત્તિભૂતમિત્યવશ્યં શેષવત્સામાન્યતોદૃષ્ટયોરર્થાન્તરભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ । તસ્માત્ સિદ્ધં સામાન્યતોદૃષ્ટાદતીન્દ્રિયાણામર્થાનાં સમધિગમઃ ।
તસ્ય પ્રયોગમાત્રભેદાદ્દ્વૈવિધ્યમ્ । વીતઃ અવીત ઇતિ । તયોર્લક્ષણમામનન્તિ-
યદા હેતુઃ સ્વરૂપેણ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રયુજ્યતે ।
સ વીતો ઽર્થાનરાક્ષેપાદિતરઃ પરિશેષિતઃ ॥
સ્વરૂપં હિ સાધનસ્ય દ્વિવિધમ્- સાધારણમસાધારણં ચ । તત્ર સાધારણં સાધ્યસહભાવી તત્પ્રતિપત્તિહેતુત્વેન યથાવદાશ્રીયમાણો ઽર્થાત્મા । અસાધારણં પુનઃ પરિમાણમન્વયઃ સંઘાતપરાર્થત્વમિત્યાદિ । તત્ર યદા હેતુઃ પરપક્ષમપેક્ષ્ય યથાર્થેન સ્વરૂપેણ સાધ્યસિદ્ધાવુપદિશ્યતે તદા વીતાખ્યો ભવતિ । યદા તુ સ્વસાધ્યાદર્થાન્તરભૂતાનાં પ્રસંગિનાં ક્ષેપમપોહં કૃત્વા પરિશેષતઃ સાધ્યસિદ્ધાવપદિશ્યતે તદાવીતાખ્યો ભવતિ । તદ્યથા ન ચેત્ પરમાણુપુરુષેશ્વરકર્મદૈવકાલસ્વભાવયદૃચ્છાભ્યો જગદુત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ પરિશેષતઃ પ્રધાનાદિતિ તદા પુનરવીતાખ્યો ભવતિ । તત્ર યદા વીતો હેતુઃ સ્વબુદ્ધાવવહિતવિજ્ઞાનસરૂપં વિજ્ઞાનાન્તરમાદધાનેન વક્ત્રા પ્રતિપાદ્યાદૌ વાક્યભાવમુપનીયતે ।વાક્યમન્તરેણાર્થસ્ય બુદ્ધ્યન્તરે સંક્રામયિતુમશક્યત્વાત્, તદાવયવિવાક્યં પરિકલ્પ્યતે ।
તસ્ય પુનરવયવાઃ જિજ્ઞાસાસંશયપ્રયોજનશક્યપ્રાપ્તિસંશયવ્યુદાસલક્ષણાશ્ચ વ્યાખ્યાઙ્ગમ્ । પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તોપસંહારનિગમનાનિ પરપ્રતિપાદનાઙ્ગમિતિ ।
તત્ર જ્ઞાતુમિચ્છા જિજ્ઞાસા । કશ્ચિત્ કંચિદુપસદ્યાહ- પુરુષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ । કિમસ્તિ નાસ્તીતિ ? કુતઃ સંશય ઇતિ પર્યનુયુક્તઃ પ્રત્યાહ- અનુપલભ્યમાનસ્યોભયથા દૃષ્ટત્વાત્ । ઇહાનુપલભ્યમાનમુભયથા દૃષ્ટમ્- સદ્ભૂતમસદ્ભૂતં ચેતિ । સદ્ભૂતં ચાર્કેન્દુમણ્ડલાપરભાગાદિ, અસદ્ભૂતં ચ શશવિષાણાદિ । અયમપિ ચાત્મા નોપલભ્યતે । અતઃ સંશયઃ કિમસ્તિ નાસ્તીતિ ? કિમસ્યાશ્ચિન્તાયાઃ પ્રયોજનમિતિ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટે - શાસ્ત્રતત્ત્વાધિગમઃ, તતશ્ચ મોક્ષાવાપ્તિઃ । કથમિતિ ? યદિ તાવદયમાત્માસ્તિ તતો ઽસ્ય અપ્રકૃતિત્વૌદાસીન્યવિભુત્વાદિસત્ત્વવિજ્ઞાનાન્નૈરાત્મ્યભ્રાન્તિવિપક્ષભૂતાદપવર્ગપ્રાપ્તિરવશ્યંભાવિનીતિ યદુક્તમ્ વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાન્મોક્ષો ઽવાપ્યત ઇતિ તચ્છાસ્ત્રમર્થવદ્ ભવતીતિ । અથ નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે તેન સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુમાનાત્તદ્વદન્યે ઽપિ પદાર્થા ન સન્તીતિ વિપ્રલમ્ભભૂયિષ્ઠમાર્ષં દર્શનમપહાયાત્મગ્રહદૃષ્ટિવિગમાલ્લોકોત્તર્મવલમ્બનં શૂન્યં ધ્યાનવિષયમુપસમ્પ્રાપ્તસ્ત્રૈધાતુકક્લેશનિરોધલક્ષણમાત્યન્તિકં નિર્વાણમવાપ્સ્યતીતિ । શક્યશ્ચાયમર્થો નિશ્ચેતુમ્, પ્રમાણત્રયપરિગ્રહાદિતિ વ્યવસ્થિતે, વ્યુદાસ્ય સંશયં સાધ્યાવધારણં પ્રતિજ્ઞા । સાધ્યસ્ય યદવધારણમસ્તિ પુરુષ ઇતિ સા પ્રતિજ્ઞા ।
સાધનસમાસવચનં હેતુઃ । સાધ્યતે ઽનેનેતિ સાધનં લિઙ્ગમ્ । સમાસઃ સંક્ષેપઃ । સાધનસ્ય સમાસવચનં સાધનસમાસવચનમ્ । સાધનગ્રહણં તદાભાસપ્રતિષેધાર્થમ્ । ન હિ તાનિ સાધનં, સંશયવિપર્યયહેતુત્વાત્ । સમાસગ્રહણમવયવાન્તરાવકાશપ્રદાનાર્થમ્ । લિઙ્ગનિર્દેશમાત્રં હેતુઃ । યસ્તુ તસ્ય સાધ્યસહભાવિત્વલક્ષણઃ પ્રપઞ્ચઃ સો ઽવયવાન્તરાણીત્યુક્તં ભવતિ ।
ઉદાહરણન્ત્વત્ર નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તઃ । તસ્ય સાધનસ્ય સાધ્યેન સહભાવિત્વનિદર્શનં યદસૌ દૃષ્ટાન્તઃ । તદ્યથા સંહત્યકારિણાં પરાર્થત્વં દૃષ્ટં, યથા શયનાસનરથશરણાનામ્ । વ્યતિરેકસ્ત્વવીતસ્ય પ્રસઙ્ગિધર્માન્તરનિવૃત્તિરૂપત્વાત્તદન્તર્ભૂત ઇતિ તદર્થં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે ।
સાધ્યદદૃષ્ટાન્તયોરેકક્રિયોપસંહારઃ ઉપનયઃ । સાધ્યસ્ય ચક્ષુરાદિપારાર્થ્યલક્ષણસ્ય, દૃષ્ટાન્તસ્ય ચ શયનાદેરેકક્રિયોપસંહારઃ । તત્રાર્થાન્તરભૂતત્વાત્ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોરઞ્જસા નૈકક્રિયોપપદ્યતે । તેનૈવ તસ્યાનિદર્શનાદિત્યતો ધર્મસામાન્યાદ્યથેદં તથેદમિત્યેકક્રિયોપચર્યતે । યથા શયનાદયઃ સંહતત્વાત્પરાર્થા એવં ચક્ષુરાદિભિરપિ પરાર્થૈર્ભવિતવ્યમ્ । યો ઽસૌ પરઃ સ પુરુષઃ ।
તદ્વશાત્પ્રતિજ્ઞાભ્યાસો નિગમનમ્ । હેતુદૃષ્ટાન્તોપસંહારાપેક્ષયા યઃ પુનરભ્યાસઃ તન્નિગમનમ્ । તદ્યથા- તસ્માદસ્તિ પુરુષ ઇત્યેષામવયવાનાં પરસ્પરસમ્બન્ધાદ્વિશિષ્ટાર્થઃ સમુદાયો વાક્યમિત્યુપદિશ્યતે । વાક્યમપ્યનેકં યદા ગુણીભૂતસ્વાર્થમર્થાન્તરોપકારિત્વાદિતરેણ સંસૃજ્યતે તદા શાસ્ત્રમપ્યેકં વાક્યમિત્યવસીયતે ।

આહ- જિજ્ઞાસાદ્યનભિધાનમ્ । તદ્વ્યતિરેકેણાપિ સ્વયમર્થગતેઃ । સ્વનિશ્ચયવચ્ચ પરપ્રતિપાદનાત્ । યથા હિ સ્વયમુત્પદ્યતે નિશ્ચેતુઃ પ્રત્યયસ્તથૈવાન્યઃ પ્રત્યાય્ય ઇત્યેતન્ન્યાય્યમ્ । ન ચ સ્વયમેવાર્થં પ્રતિપદ્યમાનસ્ય જિજ્ઞાસાદીનાં તત્ર વ્યાપારઃ । તસ્માત્ પરાર્થમપ્યેષામુપાદાનં ન કલ્પ્યતે । સંશયવચનાનર્થક્યમ્ ચ, પ્રતીતાર્થત્વાત્ । નિશ્ચિતૌ હિ વાદિપ્રતિવાદિનૌ સ્વપક્ષયોઃ, તયોરિતરેતરસંશયપર્યનુયોગે નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ । કિંચાન્યત્- પ્રયોજનશક્યપ્રાપ્ત્યવચનં ચ । સાધનાભ્યુપગમાદેવ તત્પ્રતીતેઃ । ન હિ મહતાં નિષ્પ્રયોજના પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે । ન ચાશક્યે ઽર્થે હિમવત્સમીકરણાદિષુ પ્રવૃત્તેઃ । તસ્માદનર્થકં તદભિધાનમ્ । તદ્ભાવે ભાવાદિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ સત્સુ જિજ્ઞાસાદિષુ તત્ત્વાધિગમં પ્રતિ પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, અસત્સુ ન ભવતિ । તસ્માદેતાન્યપિ સાધનં ભવિષ્યન્તીતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અતિપ્રસંગાત્ । સત્સ્વાત્માન્તઃકરણેન્દ્રિયાલોકવિષયેષુ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્તેષામપિ સાધનત્વં સ્યાત્ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માજ્જિજ્ઞાસાદયો ઽનર્થકાઃ । પ્રતિજ્ઞાદયો દુર્વિહિતાઃ । કથમ્ ? સાધ્યાવધારણસ્યાવયવાન્તરેષ્વપ્યુપપત્તેઃ । યદિ સાધ્યાવધારણં પ્રતિજ્ઞેત્યુચ્યતે તેન સાધ્યસ્ય હેતોર્દૃષ્ટાન્તસ્ય વા યદવધારણં તદપિ પ્રતિજ્ઞા પ્રાપ્નોતિ, નિમિત્તાવિશેષાત્ । સાધ્યશબ્દો હ્યયં સામાન્યવૃત્તિઃ । ન યત્નમન્તરેણ વિશેષે ઽવસ્થાપયિતું શક્યત ઇતિ । કિં ચ હેતુલક્ષણાનુપપત્તિશ્ચ, સાધનાનુપદેશાત્ । યો હિ સાધનસમાસવચનં હેતુરિત્યેતલ્લક્ષણમાચષ્ટે તેન પ્રાક્સાધનમભિધેયં સ્યાત્ । તતો વક્તવ્યમમુષ્ય સમાસવચનં હેતુરિતિ ન ચૈવમુક્તમ્ । તસ્માદલક્ષણમેતત્ । કિંચાન્યત્, સમાસવચનં ચ વિસ્તરનિષેધપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ હિ સમાસગ્રહણં ક્રિયતે કિં પ્રાપ્તં યો ઽયમાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનાં કાર્યકારણાત્મકાનાં ચૈકજાતિસમન્વયો દૃષ્ટ ઇત્યેવમાદિઃ સાધનપ્રપઞ્ચઃ સો ઽહેતુરિત્યુક્તં ભવતિ । તસ્માત્ સમાસગ્રહણમનિષ્ટમ્ । લિઙ્ગાભિધાનાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, લિઙ્ગં હિ નઃ સાધનમ્ । તસ્યાત્ર નિર્દેશઃ કૃતઃ । તસ્માત્સ્વમતિજાડ્યાદિદમનિષ્ટમધ્યારોપ્યતે,
ન ત્વસ્મત્પ્રમાદાદિતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? તસ્ય દ્વિધા ભિન્નસ્ય પઞ્ચધા સાધનભાવાત્ । તદ્ધિ લિઙ્ગં વીતાવીતત્વેનેષ્ટમ્ । તેન દ્વિધા ભિન્નમ્ । તત્રાપિ વીતઃ પઞ્ચપ્રભેદઃ ઇત્યતઃ સમુદાયાન્નિષ્કૃષ્ટસ્યૈકસ્ય લિઙ્ગત્વમશક્યં વક્તુમિતિ । કિઞ્ચાન્યત્, દૃષ્ટાન્તલક્ષણાયોગશ્ચ, શબ્દાર્થલક્ષણે ઽનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્ । તન્નિદર્શનં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ । અત્ર શબ્દો વા યેન સાધ્યસાધને નિદર્શ્યેતે સ દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્ ? અર્થો વા યત્ર નિદર્શ્યતે ? કિઞ્ચાતઃ ? ન તદ્યદિ તાવચ્છબ્દઃ પરિગૃહ્યતે તત ઉપનયલક્ષણં બાધ્યતે । કસ્માત્ ? ન હિ યથાભિધાનં તથા સાધ્યમિત્યેકક્રિયા યુજ્યતે ઇતિ । અથાર્થઃ પરિગૃહ્યતે તેનાભિધેયસ્ય વાક્યાનવયવત્વાત્પઞ્ચાવયવત્વવિરોધઃ । કિઞ્ચાન્યત્- દૃષ્ટાન્તોપનયનિગમનાભેદશ્ચ હેતુપ્રતિજ્ઞાર્થાભિધાનાત્ । સાધનત્વમેવ સાધ્યાવિનાભાવિત્વલક્ષણં દૃષ્ટાન્તોપનયયોઃ પ્રત્યાયય(ય્ય)તે । પ્રતિજ્ઞાર્થં ચ નિગમનસ્ય નાવયવાન્તરત્વં યુજ્યતે ।
ઉચ્યતે- યદુચ્યતે સ્વનિશ્ચયેનાઙ્ગભાવગમનાત્પરપ્રત્યાયનાર્થં જિજ્ઞાસાદ્યનભિધાનમિતિ અત્ર બ્રૂમઃ- ન, ઉક્તત્વાત્ । ઉક્તમેતત્ પુરસ્તાદ્વ્યાખ્યાઙ્ગં જિજ્ઞાસાદયઃ । સર્વસ્ય ચાનુગ્રહઃ કર્તવ્ય ઇત્યેવમર્થં શાસ્ત્રવ્યાખ્યાનં વિપશ્ચિદ્ભિઃ પ્રતાયતે, ન સ્વાર્થં સ્વસદૃષબુદ્ધ્યર્થં વા । તત્રૈવં કલ્પ્યમાને યે વ્યુત્પાદ્યાસ્તાન્પ્રતિ નૈવૈષામાનર્થક્યમ્ । અથૈતદનિષ્ટમ્- યદુક્તં સન્દિગ્ધવિપર્યસ્તાવ્યુત્પન્નબુદ્ધ્યનુગ્રહાર્થો હિ સતાં વિનિશ્ચયઃ શાસ્ત્રકથેત્યસ્ય વ્યાઘાતઃ । કિં ચ નિયમાનભ્યુપગમાત્ । ન હિ વયમેષામાવશ્યકમભિધાનમાચક્ષ્મહે, કિન્તર્હિ યદા પ્રતિવાદી પર્યનુયુઙ્ક્તે- કિં જિજ્ઞાસસ ઇતિ અવશ્યમભિધાનીયં શબ્દમિતિ । કેન ધર્મેણ, કિં નિત્યો ઽનિત્ય ઇતિ ? કુતઃ સંશયઃ ? મૂર્તત્વાત્ । યસ્તુ ન પર્યનુયુઙ્ક્તે ન તં પ્રત્યેતે વાચ્યાઃ । ક્વચિદાનર્થક્યાત્ સર્વત્ર પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન ઇતરેષામપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ । પ્રતિજ્ઞાદીનામપિ તર્હિ ક્વચિદનભિધાનમતસ્તેષામપિ સર્વત્રાવચનં પ્રસજ્યતે । તથા ચ ભવતોક્તં કસ્યચિત્તુ કિઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધમેવ ભવતીત્યન્યતરોક્તિરપિ સાધનં ભવતિ, શબ્દ ઇવાર્થદ્વયપ્રતીતત્વાદુભયાનભિધાનમિતિ । યદપ્યુક્તં નિશ્ચિતત્વાત્ સંશયાવચનમિતિ અસદેતત્ । કસ્માત્ ? ઉક્તત્વાત્ । ઉક્તમેતત્ સતિ પર્યનુયોગે તદ્વચનમિતિ । એતેન પ્રયોજનશક્યપ્રાપ્તી પ્રત્યુક્તે । યો હિ પર્યનુયુઞ્જીત કિં પ્રયોજનો ઽયં શક્યો વાયમર્થ ઇતિ તં પ્રતિ વાચ્યમેતત્ । યદપ્યુક્તં તદ્ભાવે ભાવાદિતિ- ન, અનભ્યુપગમાત્ । ન બ્રૂમો યસ્માત્ સત્સુ જિજ્ઞાસાદિષુ તત્ત્વાધિગમસદ્ભાવસ્તસ્માદેતેષામવયવત્વમિતિ । કિન્તર્હિ યં પ્રત્યેષાં પ્રતિપત્તાવઙ્ગભાવગમનં તં પ્રત્યેતાનિ સાધનમિતિ । યદપ્યુક્તં સાધ્યાભિધાયિનઃ પ્રતિજ્ઞાભ્યુપગમાદ્ધેતુદૃષ્ટાન્તયોરપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇતિ અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? જિજ્ઞાસાદેઃ સદ્ભાવે સતિ તત્પ્રતીતેઃ । યદ્યપિ સાધ્યશબ્દો ઽયમવિશેષેણ સિદ્ધત્વાદર્થાન્તરમાચષ્ટે તથાપિ યં પ્રતિ જિજ્ઞાસાસંશયપ્રયોજનશક્યપ્રાપ્તયસ્તસ્ય વ્યુદસ્ય સંશયં સાધ્યસ્યાવધારણં પ્રતિજ્ઞા, ન હેતુદૃષ્ટાન્તયોસ્તદસ્તીત્યસદેતત્ । કિંચાન્યત્ તદ્ભાવે ઽવિરોધાત્ । યદા તુ જિજ્ઞાસાદયો હેતૌ દૃષ્ટાન્તે વા ભવન્તિ

તદા કિં કૃતકઃ શબ્દો ઽથ ન કૃતકો ઽથ બુદ્ધિર્નિત્યા ક્ષણિકા વેતિ ભવત્યેવ તદવધારણં પ્રતિજ્ઞા । યદપ્યુક્તમ્ સાધનાનુપદેશાદ્ધેતુલક્ષણાયોગ ઇતિ અસદેતત્ । કસ્માત્ ? લોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ । યથા સાધ્યવત્વેનેપ્સિતઃ પક્ષ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણમાચક્ષાણો ભવાન્ન સાધ્યલક્ષણમાચષ્ટે, કસ્માત્ ? સાધનીયં સાધ્યમિતિ લોકે સિદ્ધત્વાત્, એવં સાધનસમાસવચનં હેતુલક્ષણમાચક્ષાણા વયં ન સાધનમાચક્ષ્મહે । કસ્માત્ ? સાધ્યતે ઽનેનેતિ કૃત્વા સાધનમિતિ લોકે સિદ્ધત્વાત્ । ઉપેત્ય વાનુમાનનિર્દેશાત્ । લિઙ્ગં હિ નઃ સાધનં, તચ્ચ નિર્દિષ્ટૈમિતિ । યત્તૂક્તં વીતાવીતભેદે સતિ પઞ્ચધા સાધનભાવાદિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ, અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? સમાસગ્રહણસામર્થ્યાત્ । અતએવ સમાસગ્રહણં ક્રિયતે, સાધનસ્વરૂપાભિધાનમાત્રં હેતુરિતિ યથા વિજ્ઞાયતે । પ્રપઞ્ચસ્ત્વવયવાન્તરાણીતિ । એતેન વિસ્તરપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગઃ પ્રયુક્તઃ । કથમ્ ? ન હિ સમાસશબ્દસ્યાયમર્થ ઇતિ કૃત્વા । યત્પુનરેતદુક્તં શબ્દાર્થકલ્પને ઽનિષ્ટપ્રસઙ્ગાદ્ દૃષ્ટાન્તલક્ષણાયોગ ઇતિ, અસ્તુ તાવચ્છબ્દો દૃષ્ટાન્તઃ । યત્તૂક્તં ઉપનયલક્ષણં બાધ્યત ઇતિ અનુપપન્નમેતત્ । કસ્માત્ ? અસમ્ભવે સતિ સમ્બન્ધ્યન્તરે કાર્યવિજ્ઞાનાત્ । શબ્દે ઽસમ્ભવાદર્થે કાર્યં વિજ્ઞાસ્યામઃ । અથવા પુનરસ્ત્વર્થો દૃષ્ટાન્તઃ । યત્તૂક્તમભિધેયસ્ય વાક્યાનવયવત્વાત્પઞ્ચાવયવત્વવિરોધ ઇતિ અર્થે ઽસમ્ભવાચ્છબ્દે કાર્યં વિજ્ઞાસ્યામઃ । યદપ્યુક્તમ્ પ્રતિજ્ઞાહેત્વર્થાભિધાનાદ્ દૃષ્ટાન્તોપનયનિગમનાનાં નાવયવાન્તરત્વમિતિ અયમદોષઃ । કસ્માત્ ? અપ્રતિજ્ઞાનાત્ । ન હ્યેતદસ્માભિઃ પ્રતિજ્ઞાયતે । કિં તર્હિ પ્રમેયવચનં પ્રતિજ્ઞા । પ્રમાણરૂપમાત્રવચનં હેતુઃ । તસ્ય પ્રમેયસહભાવિત્વનિદર્શનં દૃષ્ટાન્તઃ । સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્ધર્મસામાન્યાદેકક્રિયોપસંહાર ઉપનયઃ । સમુદાયસ્ય સાધ્યસિદ્ધયે વ્યાપારનિર્દેશો નિગમનમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । કિંચાન્યત્ । એકસ્ય સાધનભાવપરિકલ્પનાવત્તત્પરિકલ્પને દોષાભાવાત્ । યથા વાક્યમ્ એવં ચ તદર્થશ્ચ મુખ્યૌ શબ્દાર્થૌ, તયોરભિન્નાર્થત્વાદિત્યભ્યુપગમાદેકમેવાર્થમભાગમક્રમં ચ બુદ્ધાવવસ્થાપ્ય
શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વાનિત્યત્વકૃતકત્વપ્રમેયત્વાદિલક્ષણાનાં શક્તીનામપોદ્ધારાત્સાધ્યસાધનસંશયરૂપાપન્નં વક્તારો ભિન્નમાચક્ષતે, ન ચૈકાર્થધર્મત્વાત્સાધ્યસાધનસંશયાભિધાનાનામેકત્વમનુષજ્યતે । તથૈકસ્ય સાધનસ્ય સાધ્યધર્મતત્સહભાવિત્વલક્ષણાનાં શક્તીનામભિધાનં હેતુદૃષ્ટાન્તાદિનાવયવાન્તરં નઃ સ્યાત્ । તત્ર યદુક્તં પ્રતિજ્ઞાહેત્વર્થાભિધાનાદ્ દૃષ્ટાન્તોપનયનિગમનાનાં નાવયવાન્તરત્વમિતિ એતદયુક્તમ્ । તસ્માત્સૂક્તં દશાવયવો વીતઃ ।
તસ્ય પુરસ્તાત્પ્રયોગં ન્યાય્યમાચાર્યા મન્યન્તે । કિં કારણમ્ ? અવીતલક્ષણાવિરોધાત્ । અવીતસ્ય હિ લક્ષણં પરિશેષતઃ સાધ્યાનુગ્રહઃ । તત્રાન્વયદિના સ્વરૂપેણાધિગતે પ્રધાનલક્ષણે ધર્મિણિ પરપક્ષપ્રતિષેધમાત્રેણોપસંહારે ક્રિયમાણે પરિશેષલક્ષણં બાધ્યતે । કસ્માત્ ? ઇહ પ્રતિષેધમાત્રમાદાવુચ્યતે । તેન યથા હેતુવિરોધાત્પરમાણ્વદિભ્યો ન વ્યક્તમુત્પદ્યતે તથા હેત્વભાવાત્ પ્રધાનાદપિ નોત્પદ્યતે ઇતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ । અતસ્તદ્વ્યવચ્છેદો ઽપિ ચાવીતાદ્ગમ્યતે । તથા સતિ કઃ પરિશેષઃ સ્યાત્ ? સ્વરૂપેણ તુ પરિચ્છિન્ને ધર્મિણિ ઉપસંહારો યથાવદવકલ્પ્યતે । ન ચેત્પરમાણ્વાદિભ્યો વ્યક્તમુત્પદ્યતે પરિશેષતઃ પ્રધાનાદેવ વ્યક્તમુત્પદ્યતે ઇતિ યથોક્તેભ્યો ઽન્વયાદિભ્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ । તસ્માત્પ્રાગ્વીતપ્રયોગ ઇતિ સિદ્ધં સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુમાનાદતીન્દ્રિયાણામર્થાનાં સમધિગમ ઇતિ ।
આહ- ન, કારણાન્તરતો ઽનુપલભ્યમાનાનામગ્રહણાત્ । યદિ સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુમાનાત્સર્વં પરોક્ષમધિગમ્યતે ઇત્યભ્યુપગમ્યતે પ્રાપ્તમિદં યેષામપ્યર્થાનાં કારણાન્તરતો ઽનુપલબ્ધિસ્તેષામપિ તસ્માદેવ ગ્રહણમ્ । તદ્યથા-
અતિદૂરાત્સામીપ્યાદિન્દ્રિયઘાતાન્મનો ઽનવસ્થાનાત્ ।
સૌક્ષ્મ્યાદ્વ્યવધાનાદભિભવાત્સમાનાભિહારાચ્ચ

તત્રાતિદૂરાત્તાવત્ તદ્યથા પ્રોડ્ડીનસ્ય શકુનેઃ । અતિસામીપ્યાદઞ્જનપ્રભૃતીનામ્ । ઇન્દ્રિયઘાતાચ્છબ્દાદીનામ્ । મનો ઽનવસ્થાનાચ્છકટાદીનામ્ । સૌક્ષ્મ્યાત્ત્રુટ્યાદીનામ્ । વ્યવધાનાદ્ધિરણ્યાદીનામ્ । અભિભવાત્સૂર્યપ્રકાશાદ્ગ્રહાદીનામ્ । સમાનાભિહારાદનેકપ્રદીપપ્રભાણામ્ । ચશબ્દાદૈશ્વર્યયોગાદ્દેવાદીનામ્ । ન ચાર્હતિ ભવિતું ધર્મસામાન્યાનુપપત્તેઃ । તસ્માદયુક્તં સર્વમતીન્દ્રિયમનુમાનગ્રાહ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- શક્યં તાવત્કારણાન્તરતો ઽનુપલભ્યમાનં કિંચિત્સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુમાનાદધિગન્તુમ્ । તદ્યથા સમીપાવસ્થિતસ્ય શકુનેરયત્નેન ચક્ષુષા ગ્રહણં, યથા યથા તુ વિપ્રકર્ષં પ્રતિપદ્યતે પ્રણિધાય ચક્ષુર્ગૃહ્યતે તાવદ્યાવત્ક્રમેણાદર્શનમુપસંપ્રાપ્તઃ । તત્ર દેશવિપ્રકર્ષે પ્રચીયમાને ઽદર્શનમુપચીયમાનમવગમ્યાત્યન્તાદર્શનમપિ પશ્ચાત્તદ્ધેતુકમનુમીયતે । તથા નાતિસમીપાવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્યાસ્ફુટમાકારમવધાર્ય પશ્ચાદ્યથા યથારાદુપસંપદ્યતે તથા તથા પ્રતિપદ્યમાનદર્શનશક્તયો ઽનુમાતારઃ કૃષ્ણસારાઞ્જનપ્રભૃતીનામગ્રહણમતિસામીપ્યાદનુમીયતે । તથા ગિરિસરિત્સમુદ્રસમીપવર્તિનં શ્રવણપ્રતિઘાતિનં પ્રાક્ શબ્દમુપલભ્ય પશ્ચાત્તસ્મિન્નેવ દેશે શબ્દમગૃહ્ણાનાઃ શ્રવણોપઘાતમનુમિમતે ।
તસ્માદપિ ચાસિદ્ધં પરોક્ષમાપ્તાગમાત્સાધ્યમ્

તસ્માદપિ ચાસિદ્ધમિત્યનેનાગમવિષયે સામાન્યતોદૃષ્ટસ્યાનવતારમાચષ્ટે । પરોક્ષમિતિ વિષયં પ્રતિ નિર્દિશતિ । આપ્તાગમાત્સાધ્યમિતિ વિષયિણમાહ । એતદુક્તં ભવતિ- તસ્માદપિ સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુમાનાદ્યન્ન સિદ્ધ્યતિ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યમપિ સ્વયમદૃષ્ટં કારણાન્તરપ્રતિબદ્ધવિષયભાવમત્યન્તપરોક્ષં વા સ્વર્ગાપવર્ગદેવતાદિ ધર્મસામાન્યરહિતં તદાપ્તાગમાત્સાધ્યમ્ ।
સર્વવાદસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાદપ્રામાણ્યમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, યદિ તર્હ્યાગમઃ પ્રમાણીક્રિયતે તેન પ્રતિશાસ્ત્રં યે ઽભિયુક્તાસ્તેષાં પ્રામાણ્યમિત્યવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । એવં સતિ સર્વાચાર્યપ્રામાણ્યાદનેકવિકલ્પવિચિત્રા તર્કવૃત્તિરિત્યપરિનિશ્ચિતત્વાદ્ભ્રાન્તિઃ પ્રસજ્યેત । તથા ચ સતિ જિજ્ઞાસૂનામપવર્ગપ્રાપ્તિવિઘાતઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ભિષજેવ ભવતા પરોપદેશઃ પ્રયુક્તો નાસ્માનયં પ્રીણાતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? આપ્તલક્ષણસ્યાનવધારિતત્વાત્ । વ્યપગતરાગાદિદોષાણામસન્દિગ્ધમતીનામતીન્દ્રિયાર્થદૃશ્વનામીશ્વરમહર્ષીણામાપ્તત્વમાચક્ષ્મહે, ન સર્વેષામ્ । યદિ ચાન્યો ઽપ્યેવંધર્મો ઽસ્તિ ભવતુ પ્રમાણમ્ । કિંચાન્યત્ । સ્વવિષયે ચ તત્પ્રામાણ્યસ્યાદોષવત્ત્વાત્ । યસ્ય ખલ્વપિ યો વિષયસ્તસ્ય તસ્મિન્વિષયે વચો ઽન્તરેણાપિ સાધનં પ્રમાણમિત્યવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । ઇતરથા પ્રતિશાસ્ત્રમાચારસ્થિતિનિયમાનામદૃષ્ટાર્થાનામપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । એતેનાખિલલિઙ્ગાદાગમો ઽર્થાન્તરમ્ । યસ્માન્મહતાભિધાનેન યુક્તિરન્વિષ્યતે તસ્માદ્યુક્ત્યપેક્ષાલ્લિઙ્ગાદાગમો ઽર્થાન્તરમિતિ ।
આહ ન, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામધિગમહેતુત્વાત્ । યથા કૃતકત્વાદિધર્મો ઽનિત્યત્વાદૌ વિષયે દૃષ્ટસ્તદભાવે ચાદૃષ્ટ ઇત્યનિત્યે ઽર્થે નિશ્ચયમાદધાતિ એવં શબ્દો ઽપિ સ્વાર્થે તજ્જાતીયે ન દૃષ્ટઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્ભવતિ । તસ્માદનુમાનાદભિન્ન એવાયમિતિ ।
ઉચ્યતે- ચન્દ્રાદિષ્વિદાનીમસાધારણવિષયેષુ કા પ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિતિ ?
આહ- અવયવાપેક્ષત્વાચ્ચન્દ્રશબ્દો હ્યનેકેષુ વચનેષુ વર્તતે, જાતિદ્રવ્યગુણક્રિયાસુ ચ, તથા ડિત્થાદિશબ્દઃ, તસ્માદેવંજાતીયકાનામપિ ચાનુમાનાદભેદઃ ।
ઉચ્યતે- સ્વર્ગાદીનાં તર્હિ કથમનુમાનત્વમિતિ ?
આહ- આપ્તવચો ઽવિસંવાદસામર્થ્યાત્ । યથા હૈરણ્યકપ્રભૃતીનામાપ્તાનાં વાક્યમવ્યભિચારિ એવમીશ્વરમહર્ષયો ઽપિ ચાપ્તાઃ । તસ્માદેષામપિ વાક્યમવ્યભિચારીતિ શક્યમત્રાપિ સામાન્યવિષયત્વં કલ્પયિતુમ્ । એવમનુમાનમેવાગમ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામધિગમહેતુત્વાચ્છબ્દો ઽનુમાનમિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, અપ્રતિજ્ઞાનાત્ । ન હિ વયં વ્યવહારાનુપાતિનાં વૃક્ષાદીનામાગમત્વમાચક્ષ્મહે, કિં તર્હિ સ્વર્ગાદીનામત્યન્તપરોક્ષવિષયાણામ્ । તસ્માદપ્રતિજ્ઞાનાદનુપાલમ્ભો ઽયમિતિ । ઉપેત્ય વા વક્ત્રપેક્ષત્વાત્ । અથવોપેત્યાપિ સર્વશબ્દાનામાગમત્વમનુમાનાદર્થાન્તરભાવં બ્રૂમઃ । તથા હિ કૃતકત્વાદિતિ લિઙ્ગં ચણ્ડાલકાપાલિકૈરપિ પ્રયુજ્યમાનં સાહચર્યાપેક્ષં નિશ્ચયમાદધાતિ । ન વક્તૃવિશેષમપેક્ષતે । વક્તૃવિશેષાપેક્ષસ્તુ શબ્દઃ । તસ્માન્ન લિઙ્ગમ્ । કિં ચાન્યત્ વિપર્યયાત્ । ન હિ લિઙ્ગં દેશાન્તરે વિપર્યેતિ । શબ્દસ્ય તુ દૃષ્ટો વિપર્યયઃ । સ એવ હિ શબ્દો દેશાન્તરે, કાલાન્તરે તુ સ્વાર્થં ન પ્રત્યાયયતિ અર્થાન્તરં ચ પ્રશંસતિ ।
સમ્બન્ધાનુપલબ્ધેરિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, સમ્બન્ધાન્તરં દેશાન્તરે ઽનુપલક્ષિતમ્ । તસ્માચ્છબ્દાર્થવિપર્યય ઇતિ । એતદનુપપન્નમ્ । લિઙ્ગવૈધર્મ્યાત્ । ન હિ પ્રત્યક્ષાભિમતસ્ય લિઙ્ગિન ઉપલબ્ધૌ ગવાદેર્લિઙ્ગં નોપલભ્યતે । શબ્દસ્તૂપલભ્યમાનો ગવાદૌ નોપલભ્યતે । તસ્માન્ન લિઙ્ગમ્ । કિંચાન્યત્ । દેશનિયમાત્ । ન હિ લિઙ્ગસ્ય દેશનિયમો દૃષ્ટઃ । અસ્તિ તુ શબ્દસ્ય દેશનિયમઃ । તદ્યથા શવતિર્ગતિકર્મા કામ્બોજેષ્વેવ ભાષ્યતે । રંહતિઃ પ્રાચ્યેષુ, તથા દાતિર્લવનાર્થઃ, દાત્રમુદીચ્યેષુ નાન્યત્ર । તસ્માન્ન શબ્દો લિઙ્ગમ્ । કિંચાન્યત્, ઇષ્ટતો વિનિયોગાત્ । સ્વાભાવિકં લિઙ્ગમ્ । ન હિ ધૂમોગ્નેરપકૃષ્ય શક્યતે ઽપ્સુ વાયાવાકાશે ઽન્યત્ર વા નિવેશયિતુમ્ । શબ્દસ્તુ યત્ર વક્તુરભિપ્રાયસ્તત્ર તત્ર વિનિવેશ્યતે । યથ વૃદ્ધ્યાદયઃ શબ્દાઃ સ્વાર્થાભ્યુચ્ચયાદિષુ પ્રસિદ્ધા આદૈક્ષુ વિનિવેશ્યન્તે । તસ્માન્ન તે લિઙ્ગમ્ ।
સર્વાભિધાનશક્તિત્વાચ્છબ્દસ્યાદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતં સર્વાભિધાનશક્તિઃ શબ્દઃ સર્વાભિધેયશક્તિશ્ચાર્થસ્તયોઃ પુરુષવ્યાપારેણ શક્ત્યવવચ્છેદઃ ક્રિયતે । કથમ્ ? અયમેવ શબ્દો ઽસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યાયકો ભવતુ । અયમેવ ચાર્થો ઽનેન શબ્દેનાભિધીયતામ્ । એતાવતિ પુરુષવ્યાપારઃ । તસ્માચ્છબ્દસ્ય સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધો વક્ત્રપેક્ષયા વ્યજ્યત ઇતિ । એતદપ્યન્યુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સુતરામનુમાનાદર્થાન્તરત્વપ્રસંગાત્ । એવમપિ કલ્પયિત્વાનુમાનાત્સુતરાં શબ્દસ્યાર્થાન્તરત્વમાપદ્યતે । કસ્માત્ ? ન હિ યથા વક્રપેક્ષયા સર્વાર્થસ્ય સતઃ શબ્દસ્ય શક્ત્યવચ્છેદસ્તથા સર્વાર્થં લિઙ્ગં વક્ત્રપેક્ષયાર્થાન્તરાદવચ્છિદ્યતે । યથા ચૈકઃ શબ્દો જગત્યેવમુદિતઃ પુરુષવિનિયોગાપેક્ષઃ સર્વમર્થમભિધાતું સમર્થસ્તથૈકં લિઙ્ગં કયાચિદ્યુક્ત્યા સર્વાર્થપ્રત્યાયનસમર્થમ્ । તસ્માન્ન શબ્દો લિઙ્ગમ્ । યત્પુનરેતદુક્તમ્ ચન્દ્રાદીનામવયવાપેક્ષં સામાન્યમભ્યુપગમ્યતે । તદયુક્તમ્ । અસાધારણત્વાત્ । અનુમાનાભાવે શબ્દપ્રસિદ્ધો ઽર્થ ઇતિ વ્યાઘાતઃ । કિં ચાન્યત્ । જાત્યાદિસાધ્યત્વાત્ જાતિગુણદ્રવ્યક્રિયાણાં ચ પરસ્પરતો ઽર્થાન્તરત્વં, સમુદાયશ્ચ સાધ્યઃ । તસ્માદયુક્તમેષાં તદપેક્ષયા સામાન્યવિષયત્વમ્ । યદપ્યુક્તમાપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાત્સ્વર્ગાદિશબ્દાનામનુમાનત્વમિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? પ્રમાણવિષયત્વાત્ । સત્યમસ્ત્યેષાં સામાન્યપરિકલ્પના, સા તુ પ્રમાણવિષયા ન તુ પ્રમેયવિષયા । પ્રમેયં તુ સામાન્યમનુમાનમસ્યેત્યયમભ્યુપગમો વઃ । તચ્ચાસાધારણત્વાત્સ્વર્ગાદીનાં પ્રતિષિદ્ધમ્ । તસ્માત્ત્યજ્યતામિયમાશઙ્કાનુમાનમેવાગમ ઇતિ ।

અન્યઃ પુનરનુમાનાગમયોરભેદપ્રતિજ્ઞ ઇદમાહ । સ્વર્ગાદયઃ શબ્દા ન પ્રમાણમ્ । કસ્માત્ ? પ્રમાણાન્તરેણ તદર્થાનુપલબ્ધેઃ । યસ્ય હિ શબ્દસ્યાર્થઃ પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનતો વા નોપલભ્યતે સ ન પ્રમાણમ્ । ઇતરસ્તુ પ્રમાણમ્ । તદ્યથા નદ્યાસ્તીરે પક્વમામ્રવનં, પથિ ગુડશકટં વિપર્યસ્તમિતિ । ન ચ સ્વર્ગાદિશબ્દાનામર્થઃ પ્રમાણાન્તરેણોપલભ્યતે । તસ્માદ્યથા વિભુરાત્મા સર્વત્ર સુખાદિસમ્ભવાદિત્યેવમાદયો બૌદ્ધં પ્રતિ ધર્મ્યસિદ્ધત્વાદયો યથાર્થાસ્તથા વેદશબ્દા અપિ પ્રાયેણેતિ । એતત્તુ ન યુક્તરૂપમ્ । કસ્માત્ ? અન્યાયેન સર્વશબ્દાપવાદાત્ । કા હ્યત્ર યુક્તિર્યદસ્મદાદિભિરનુપલભ્યમાનાર્થં પ્રમાણભૂતાનામપિ વાક્યમયથાર્થં સ્યાત્ ? સવેણ ચાવશ્યં કશ્ચિદાપ્તસ્તસ્ય ચ વાક્યમદૃષ્ટાર્થમિત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ । અતો ઽયં તવાત્રાપિ સમાનઃ પ્રસંગઃ । ન ચ પ્રમાણં સ્વાર્થસિદ્ધયે પ્રમાણાન્તરમપેક્ષતે । તત્ર યદિ શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરાપેક્ષં યથાર્થત્વમાશ્રીયતે તેન ન કેવલં સ્વર્ગાદયઃ કિં તર્હિ શબ્દા એવાપ્રમાણમિતિ પ્રાપ્તમ્ । અનુમાનસ્ય ચ પ્રમાણાન્તરનિરપેક્ષસ્ય ગમકત્વાભ્યુપગમાદાગમસ્ય તતો ઽર્થાન્તરત્વં સુતરાં પ્રસજ્યતે । તસ્માદ્યુક્તાગમવિરોધિન એવંવિધા નાસ્તિકવાદાઃ શ્રેયો ઽર્થિભિર્દૂરાદપોહ્યા ઇતિ સ્થિતમેતત્- અનુમાનાદસિદ્ધં વસ્તુ યત્તદાપ્તાગમાત્સાધ્યમિતિ ।
એવમસ્ય ત્રિવિધસ્ય પ્રમાણસ્યૈન્દ્રિયિકં કારણાન્તરતો ઽનુપલભ્યમાનં ચ પ્રમેયં વ્યાખ્યાતમ્ । એતસ્માત્તુ યદન્યત્તદસદિતિ પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ ॥ 6-7 ॥
કારિકા 8
આહ, યદ્યેવં પ્રધાનસ્યાસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ । અનુપલબ્દૌ કારણાન્તરત્વાનુપલબ્ધેઃ । તદ્ધિ પ્રત્યક્ષાવિષયત્વે સત્યતિદૂરાદિભિરનુપલબ્ધિકારણૈર્નોપલભ્યતે । તન્ન તાવત્ અતિદૂરાત્સામીપ્યાદ્વ્યવધાનાચ્ચાસ્યાગ્રહણમ્ । કસ્માત્ ? વિભુત્વાત્ । નેન્દ્રિયઘાતાત્, અવિકલેન્દ્રિયૈરગ્રહણાત્ । ન મનો ઽનવસ્થાનાત્, અવસ્થિતમનોભિરગ્રહણાત્ । ન સૌક્ષ્મ્યાત્, શશવિષાણાદીનાં સત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાભિભવાત્, અસમ્ભવાત્ । ન સમાનાભિહારાદેકત્વાત્ । તસ્માત્ કારણાન્તરાભાવતો ઽનુપલભ્યમાનસ્યાસત્ત્વમિચ્છતઃ પ્રધાનસ્યાપિ શશવિષાણાદીનામપિ સત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથૈતન્નેષ્યતે કારણાન્તરં તર્હ્યનુપલબ્ધૌ વક્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં અનુપલબ્ધૌ કારણાન્તરાનુપપત્તેઃ પ્રધાનસ્યાસત્ત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ, અત્રાસ્તુ ।
સૌક્ષ્મ્યાત્ તદનુપલબ્ધિર્નાભાવાત્ ।
યત્તૂક્તં શશવિષાણાદીનામપિ સત્ત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સાધનોપપત્તેઃ । અસ્તિ હિ પ્રધાનસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધૌ સાધનં, ન શશવિષાણાદીનામ્ । કિં તત્ ? ઉચ્યતે
કાર્યતસ્તદુપલબ્ધિઃ ।
પ્રધાનસ્ય હિ કાર્યત ઉપલબ્ધિરિત્યેતદુપરિષ્ટાત્પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । ન તુ શશવિષાણાદીનાં કાર્યમસ્તિ । તસ્માદ્વિષમો ઽયમુપન્યાસઃ ।
આહ- એવમપિ પ્રતિજ્ઞાન્તરાનર્થક્યમ્, એકેન કૃતત્વાત્ । સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિરિત્યુક્તે ગમ્યત એતન્નાભાવાદિતિ । તસ્માત્તદ્વચનમનર્થકમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, વીતાવીતપરિગ્રહાર્થત્વાત્ । એવં સિદ્ધે યત્પ્રતિજ્ઞાદ્વયં કરોતિ તત્ જ્ઞાપયત્યાચાર્યઃ વીતાવીતાભ્યામભિપ્રેતાર્થસિદ્ધિઃ । પ્રાક્ચ સૌક્ષ્મ્યાતિશયાત્તદનુપલબ્ધિરિત્યાચક્ષાણઃ પ્રતિપાદયતિ પુરસ્તાદ્વીતઃ પ્રયોક્તવ્યવ ઇતિ । એકસ્મિંશ્ચ વિષયે દ્વૌ પ્રયુંજાનઃ સમુચ્ચયેન સિદ્ધિં દ્યોતયતિ । કિં સિદ્ધં ભવતિ ? યદુક્તં તન્ત્રાન્તરીયૈઃ ન પૃથક્પ્રતિપત્તિહેતૂ વીતાવીતાવિતિ તદિષ્ટમેવં સંગૃહીતં ભવતિ । તત્ર વીતસ્ય પ્રતિજ્ઞા સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિઃ । તસ્ય ચાવીતસ્ય પ્રસઙ્ગિધર્માન્તરનિવૃત્તિરૂપેણ, નાભાવાત્ હેતુરુભયયોગી । કથમ્ ? યસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલભ્યમાનસ્ય કાર્યસ્તદુપલબ્ધિસ્તસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્તદનુપલબ્ધિર્દૃષ્ટા । તદ્યથેન્દ્રિયાણિ । યદિ પુનરસ્યાભાવાદનુપલબ્ધિસ્સ્યાત્, કાર્યતો ઽનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । અસ્તિ ચેયં કાર્યત ઉપલબ્ધિઃ । તસ્માન્નાભાવાત્ । ન ચેદભાવાત્, પરિશેષતઃ સૌક્ષ્મ્યાત્ તદનુપલબ્ધિરિતિ ॥
આહ, કિં પુનસ્તત્કાર્યં યદ્ભવાન્પ્રધાનસ્યાસ્તિત્વે લિઙ્ગમાચષ્ટ ઇતિ ?
ઉચ્યતે-
મહદાદિ તચ્ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ

તદ્ધિ મહદહંકારેન્દ્રિયવિશેષાવિશેષલક્ષણં કાર્યં પ્રધાનેન વિસદૃશં સદૃશં ચેત્યુપરિષ્ટાત્પ્રવેદયિષ્યામઃ ।
આહ- પ્રસ્તાવાભાવાદયુક્તમેતત્ । કિં પુનરધિકૃત્યેદમુચ્યતે પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચ મહદાદિ કાર્યમિતિ ?
ઉચ્યતે- વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાન્મોક્ષો ઽવાપ્યત ઇત્યેતત્પ્રકૃતમ્ । એતાનિ ચ પરસ્પરવૈધર્મ્યસાધર્મ્યપ્રતિપત્તિમન્તરેણ ન શક્યાનિ વિજ્ઞાતુમિત્યેવમર્થમિદં પ્રસ્તૂયતે । તસ્માન્નાકસ્મિકો વૈરૂપ્યસારૂપ્યોપન્યાસ ઇતિ ॥ 8 ॥
॥ ઇતિ શ્રીયુક્તિદીપિકાયાં સપ્તતિપદ્ધતૌ દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
કારિકા 9
આહ- આસ્તાં તાવદ્વૈરૂપ્યસારૂપ્યચિન્તા । કાર્યમિદમેવ તાવન્મહદાદિ પરીક્ષિષ્યામહે । કિં પ્રાગુત્પત્તેરસ્તિ નાસ્તીતિ ? કુતઃ સંશય ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્- અસઙ્ગતાર્થં પ્રકરણાન્તરમુપક્ષિપ્યતે ભવતા । ન ચાવિદ્યમાનસમ્બન્ધસ્ય સંશયસ્ય પ્રકરણાન્તરે ઽભિધીયમાનસ્ય નિર્ણીતિં સાધ્વીમાચાર્યા મન્યન્તે । અવકાશાસમ્ભવાદિતિ ।
ઉચ્યતે- અસ્તિ સંશયાવકાશઃ । કસ્માત્ ? આચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ । પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યમસદિત્યાચાર્યાઃ કણાદાક્ષપાદપ્રભૃતયો મન્યન્તે । સદસદિતિ બૌદ્ધાઃ । નૈવ સન્નાસદિત્યન્યે । તસ્માદુપપન્નઃ સંશયઃ ।
તત્રેદાનીં ભવતઃ કા પ્રતિપત્તિરિતિ ?
ઉચ્યતે ।
નાવિદ્યમાનસ્ય મહદાદેર્વિકારસ્ય પ્રધાનાદાવિર્ભાવ ઇતિ પ્રતિજાનીમહે । કસ્માત્ ? સન્નિવેશવિશેષમાત્રાભ્યુપગમાત્ । ન હિ નઃ કારણાદર્થાન્તરભૂતં કાર્યમુત્પદ્યત ઇત્યભ્યુપગમઃ । કિં તર્હિ વિશ્વાત્મકાનાં સત્ત્વરજસ્તમસામપગતવિશેષાવિશેષાઃ સન્માત્રલક્ષણોપચયાઃ પ્રતિનિવૃત્તપરિણામવ્યાપારાઃ પરમવિભાગમુપસંપ્રાપ્તાઃ સૂક્ષ્માઃ શક્તયઃ । તાસામધિકારસામર્થ્યાદુપજાતપરિણામવ્યાપારાણાં સન્માત્રાનુક્રમેણ પ્રચયમુપસંપદ્યમાનાનાં સન્નિવેશવિશેષમાત્રં વ્યક્તમ્ । એતસ્યાં કલ્પનાયામસત ઉત્પત્તૌ કઃ પ્રસઙ્ગ ઇતિ ? એતેનૈવ બાહ્યાનાં તન્ત્વાદિકાર્યાણાં પટાદીનાં સન્નિવેશવિશેષમાત્રત્વાદસત ઉત્પત્તિઃ પ્રતિષિદ્ધા બોદ્ધવ્યા ।
આહ- અવિદ્યમાનમેતત્ । કસ્માત્ ? અસિદ્ધે, નાર્થાન્તરસિદ્ધેઃ । યદિ હિ સન્નિવેશવિશેષમાત્રત્વં કાર્યસ્ય સિદ્ધં સ્યાદત એતદ્યુજ્યતે વક્તુમ્- તદભ્યુપગમાદસદુત્પત્તેરપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તત્ત્વસિદ્ધમ્ । દ્રવ્યાન્તરભૂતસ્યાવયવિનો નિષ્પત્તિપ્રતિજ્ઞાનાત્ । તસ્માત્ કાકવિષાણાત્ શશવિષાણસિદ્ધિવદયુક્તં સન્નિવેશવિશેષમાત્રાભ્યુપગમાત્સત્કાર્યસિદ્ધિરિતિ ।
ઇતશ્ચાસત્ કાર્યમ્, અગ્રહણાત્ । ઇહ શ્રોત્રાદીનાં વિષયભૂતસ્ય તત્સન્નિધાનાદવશ્યં ગ્રહણેન ભવિતવ્યમ્ । યદિ ચ પ્રાગુત્પત્તેઃ સત્કાર્યં સ્યાત્ તદપિ શ્રોત્રાદિસન્નિધાનાત્ ગૃહ્યેત । ન તુ ગૃહ્યતે । તસ્માદસત્કાર્યમ્ ।
અનુપલબ્ધિકારણસદ્ભાવાદિતિ ચેત્, તત્રૈતત્સ્યાત્, અસ્તિ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્યાનુપલબ્ધિકારણં તસ્માદસ્ય સતો ઽપ્યગ્રહણં ભવતિ । ઉત્તરકાલં તદ્વિગમાત્ ગ્રહણમિતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનુપલબ્ધ્યસમ્ભવાત્ । તદ્ધિ પ્રત્યક્ષાવિષયત્વે સત્યતિદૂરાદિભિરનુપલબ્ધિકારણૈર્નોપલભ્યતે । ન ચૈષાં તત્ર સમ્ભવઃ । તસ્માદસદેતત્ । કારણાન્તરાનભિધાનાત્ । ન ચાતિદૂરાદિવ્યતિરિક્તમનુપલબ્ધૌ કારણાન્તરમધીધ્વે યતો ઽસ્યાગ્રહણં સ્યાત્ । અતશ્ચાસદેવ । કિં ચાન્યત્ કારણાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । અનુપલબ્ધિકારણસદ્ભાવાત્કાર્યસ્યાગ્રહણમિચ્છતઃ કારણાગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ । કસ્માત્ ? અભિન્નદેશત્વાત્ । એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ સ્થૂલત્વાચ્ચ । તત્ત્વનિષ્ટમ્ । તસ્માદયુક્તમનુપલબ્ધિકારણસદ્ભાવાત્સતઃ કાર્યસ્યાગ્રહણમિતિ । પ્રમાણાન્તરનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાદયુક્તમિતિ ચેત્, સ્યાદેતત્ યદિ તર્હિ પ્રત્યક્ષવિષયમેવાસ્તિ । તતો ઽન્યત્રાસ્તીત્યેતદુપગમ્યતે । તેનાતીન્દ્રિયવિષયસ્યાનુમાનસ્ય નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માન્નાનુપલબ્ધેરસત્કાર્યમિતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ક્રિયાગુણવ્યપદેશાસમ્ભવાત્ । યદ્ધિ પ્રત્યક્ષતો નોપલભ્યતે તત્ક્રિયયાસ્તીતિ સંસૂચ્યતે । યથા હર્મ્યાવસ્થિતાનાં તૃણાનામુદ્વહનાદ્વાયુઃ ગુણેન, યથા માલતીલતાગન્ધેન વ્યપદેશેન વા, કાર્યાદિના યથેન્દ્રિયાણિ । ન તુ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય ક્રિયાગુણવ્યપદેશસમ્ભવઃ તસ્માદસત્કાર્યમ્ ।
ઇતશ્ચાસત્કાર્યમ્ । કર્તૃપ્રયાસસાફલ્યાત્ । ઇહ પ્રાગ્વ્યાપારોપક્રમાત્ કર્તારસ્તસ્માત્ફલમુપલિપ્સમાનાઃ કાર્યવિશેષનિયતસામાર્થ્યં સાધનમુપાદાય વ્યાપ્રિયન્તે । તચ્ચેત્પ્રાગપિ વ્યાપારાત્ સ્યાત્તદર્થસ્ય પરિસ્પન્દસ્યાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માત્ કર્તૃપ્રયાસસાફલ્યાત્ અસત્કાર્યમ્ । પરિણામાદ્યુપપત્તેર્ન દોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતં કારણસ્ય પરિણામવ્યૂહસંશ્લેષવ્યક્તિપ્રચયક્ષણાન્ધર્માન્ યસ્માત્ કર્ત્રાદીનિ કુર્વન્તિ નાનર્થકાનિ સ્યુઃ । સત્ત્વં ચ કાર્યસ્ય ન નિરુપ્યતે । ક એવં સતિ દોષઃ સ્યાદિતિ ? ઉચ્યતે- ન શક્યમેવં કલ્પયિતુમ્ । કસ્માત્ ? માર્ગાન્તરાનુપપત્તેઃ । પરિણામો હિ નામાવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય ધર્માન્તરનિવૃત્તિઃ ધર્માન્તરપ્રવૃત્તિશ્ચ । તત્ર સતો ધર્માન્તરસ્ય નિરોધાભ્યુપગમાદસતશ્ચોત્પત્તિપ્રતિજ્ઞાનાન્નેદમર્થાન્તરમારભ્યતે । એવં વ્યૂહાદયો ઽપ્યુપસંહર્તવ્યાઃ । તસ્માત્ પરિણામાદિભિરભિભવાત્ કર્ત્રાદીનામર્થવત્ત્વાદસત્કાર્યમ્ । તથા ચોક્તમ્-
જહદ્ધર્માન્તરં પૂર્વમુપાદત્તે યદા પરમ્ ।
તત્ત્વાદપ્રચ્યુતો ધર્મો પરિણામઃ સ ઉચ્યતે ॥
કુતશ્ચ ન સત્કાર્યમ્ ? આરમ્ભોપરમયોરાદ્યન્તાવિશેષપ્રસંગાત્ । યદિ સત્કાર્યં સ્યાત્ તેન યઃ ક્રિયાર્થઃ સાધનાનામાદૌ પરિસ્પન્દઃ સો ઽન્તે ઽપિ સ્યાત્ । વા યો ઽન્તે વિરામઃ સ આદાવપિ સ્યાત્ । કસ્માત્ ? સદવિશેષાત્ । ન તુ તદસ્તિ । તસ્માદસત્કાર્યમ્ ।
ઇતશ્ચાસત્કાર્યમ્ ઉત્પત્તિધર્મસ્યાદ્યન્તયોરવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ સત્કાર્યં સ્યાત્ તેન યથા નિષ્પન્નસ્યોત્પત્તિધર્મેણાભિસમ્બન્ધઃ તથા આદાવપિ સ્યાત્ । યથૈવાદાવભિસમ્બન્ધઃ તથાન્તે ઽપિ સ્યાત્ । દૃષ્ટસ્ત્વભિસમ્બન્ધો નાભિસમ્બન્ધશ્ચાદ્યન્તયોઃ । તસ્માદસત્કાર્યમ્ ।
ઇતશ્ચાસત્કાર્યમ્ । જન્મસચ્છબ્દયોર્વિરોધાત્ । ઇહ જન્મશબ્દઃ પ્રાગભૂતસ્યાર્થસ્ય ભાવક્રમમાહ । સચ્છબ્દસ્તુ ક્રિયાન્તરહેતુત્વમાહ । યદિ સતો જન્મ સ્યાદૈકાર્થ્યમનયોઃ સ્યાત્ । ન ત્વેતદસ્તિ । તસ્માદયુક્તં સજ્જાયત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં દ્રવ્યાન્તરભૂતસ્યાવયવિનો નિષ્પત્તિપ્રતિજ્ઞાનાન્ન સન્નિવેશવિશેષમાત્રત્વાત્ સત્કાર્યમિત્યત્ર બ્રૂમહ- તદસિદ્ધિઃ, ભેદેનાગ્રહણાત્ । યદિ તન્ત્વાદિભ્યો દ્રવ્યાન્તરભૂતસ્યાવયવિનો નિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ તેન યથા તન્તુકલાપે પટસ્તત્રૈવ વા પટાન્તરમાહિતં ભેદેનોપલભ્યતે તથૈવોપલભ્યેત । ન તૂપલભ્યતે । તસ્માત્ ન દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
સમવાયાદગ્રહણમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, સંયોગિનોર્દ્રવ્યયોઃ સત્યાધારાધેયભાવે ભેદેન ગ્રહણં ભવતિ । સમવાયલક્ષણા તુ પ્રાપ્તિસ્તન્તુપટયોઃ । તસ્માન્નાસ્તિ ભેદેન ગ્રહણમિતિ ।

તચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અસિદ્ધત્વાત્ । સિદ્ધે સત્યર્થાન્તરભાવે ઽવયવિનસ્તત્પ્રાપ્તૌ ચ સમવાયે સર્વમેતત્સ્યાત્ । તત્ત્વસિદ્ધમુભયમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । કિંચાન્યત્ દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ । મહાપરિમાણં દ્રવ્યમન્યત્રાહિતં સમવાયાત્ ભેદેન નોપલભ્યતે ઇત્યેતસ્મિન્નર્થે પર્યનુયુક્તસ્ય કસ્તે દૃષ્ટાન્તઃ ? ન ચાસ્ત્યનુદાહૃતો વાદઃ ।
વ્યાપ્તે ન ગ્રહણમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમકાર્યકારણભૂતં દ્રવ્યં સત્યપિ સમ્બન્ધે ન દ્રવ્યાન્તરં વ્યશ્નુત ઇત્યતો ભેદેન ગૃહ્યતે । તન્તુપટયોસ્તુ કાર્યકારણભૂતત્વાત્ વ્યાપ્તિઃ । તસ્માન્નાસ્તિ ભેદેન ગ્રહણમિતિ ।
એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સાધ્યત્વાત્ । સત્યર્થાન્તરભાવે ઽવયવિદ્રવ્યાન્તરવત્ કાર્યકારણભાવઃ સાધ્યઃ સમવાયશ્ચ । અત ઇયં વ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ । સા ચાપ્રસિદ્ધા ઇત્યતો ન સમ્યગેતત્ ।
વેમાદિવત્ ઇતિ ચેત્ સ્યાદેતત્- યથા સત્યર્થાન્તરભાવે વેમાદયો ઽવયવિનઃ કારણમ્ એવં તન્તવો ઽપિ ।
એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનભ્યુપગમાત્ । કરણં વેમાદયઃ પટસ્ય, ન કારણમિત્યયમભ્યુપગમો નઃ । તસ્માત્ વિષમો ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ । કિં ચાન્યત્ । તદ્વદવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાત્ । વેમાદિવદર્થાન્તરં પટાત્તન્તવ ઇત્યેવં બ્રુવતસ્તદ્વદવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગઃ । કિં ચાન્યત્ । સ્પર્શક્રિયામૂર્તિગુરુત્વાન્તરવતસ્તદ્વતિ પ્રતિઘાતાદિતિ । ઇહ સ્પર્શાન્તરવતિ સ્પર્શાન્તરવત્પ્રતીઘાતો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા ઘટસ્યાશ્મનિ । સ્પર્શાન્તરવાંશ્ચ તે પટસ્તન્તુભ્ય ઇત્યતો ઽસ્ય તદ્વ્યાપિત્વમયુક્તમ્ । એવં ચ ક્રિયાદયો વક્તવ્યાઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ ભેદાનાં ગ્રહણાન્નાવયવી દ્રવ્યાન્તરમિતિ ।
ઇતશ્ચ નાવયવી દ્રવ્યાન્તરમ્ । કૃત્સ્નૈકદેશવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ । સ હ્યવયવેષુ વર્તમાનઃ કૃત્સ્નેષુ વા વર્તતે પ્રત્યવયવં વા ? કિં ચાતઃ ? તન્ન તાવત્ કૃત્સ્નેષુ વર્તતે । કસ્માત્ ? એકદેશગ્રહણે ગ્રહણાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । યદનેકેષુ વર્તતે તસ્ય કૃત્સ્નાધારગ્રહણે સતિ ગ્રહણં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા દ્વિત્વાદીનામ્ । એવં ચ સતિ વિષાણાદિગ્રહણે ગોગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ । કિં ચાવયવાનવસથાપ્રસઙ્ગાત્ । સ હ્યવયવાન્ વ્યાપ્નુવંસ્તદ્દ્વ્યતિરેકેણાવયવાન્તરાભાવાત્ કેન વ્યાપ્નુયાત્ ? અવયવાન્તરાભ્યુપગમે ચાનવસ્થાપ્રસંગઃ । કૃત્સ્નૈકદેશવૃત્તિપ્રસઙ્ગશ્ચ સમાનઃ । તસ્માન્ન સર્વેષુ પરિસમાપ્યતે, ન પ્રત્યેકમનેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અનેકાધારપરિસમાપ્તં હ્યનેકં રૂપાદિ દૃષ્ટમિતિ । કિંચાન્યત્ શાસ્ત્રહાનેઃ । પ્રત્યવયવં પરિસમાપ્તો ઽવયવીત્યેતદિચ્છતો મૂર્તિમતાવયવેન સમાનદેશઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ યચ્છાસ્ત્રં મૂર્તિમતામસમાનદેશત્વમિતિ તસ્ય વ્યાઘાતો ઽવયવપરિમાણં ચ પ્રાપ્નોતિ । ન મહત્ત્વાદિપરિસમાપ્તત્વાદેકદ્રવ્યં ચ પ્રાપ્નોતિ । તતશ્ચ યચ્છાસ્ત્રં દ્રવ્યમનેકદ્રવ્યમદ્રવ્યં વા તસ્ય હાનિરેતાવતા ચાસ્ય વૃત્તિર્ભવન્તી ભવેત્ । સર્વથા ચ દોષઃ । તસ્માન્નાવયવી દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
અર્થાન્તરાવસ્થાને ઽર્થાન્તરોત્પત્તિવિનાશદર્શનાદન્યત્વમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ - વિદ્યમાનેષુ તન્તુષુ પટો ન ભવતિ સંયોગલક્ષણસ્ય કારણાન્તરસ્યાનુત્પત્તેઃ । સંયોગોત્તરકાલં તુ ભવતિ । કારણસામગ્ર્યા વિધમાનેષ્વેવ ચ તન્તુષુ વિનાશમુપયાતિ । વિભાગાદર્થાન્તરાવસ્થાને ચાર્થાન્તરોત્પત્તિવિનાશૌ દૃષ્ટૌ । તદ્યથા હિમવદવસ્થાને દવાગ્નેઃ । તસ્માદર્થાન્તરં પટસ્તન્તુભ્ય ઇતિ ।
એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સાધ્યત્વાત્ । સાધ્યં તાવદેતત્- કિમત્રાર્થાન્તરમુત્પદ્યતે વિનશ્યતિ વા ? આહોસ્વિત્તન્તુષ્વેવ સમવસ્થાનવિશેષાપેક્ષસ્ય પટાભિધાનસ્ય પ્રવૃતિનિવૃત્તી સેનાવનવદ્ભવતઃ ? તસ્માદેતદપિ નાવયવિનો દ્રવ્યાન્તરભાવે લિઙ્ગમ્ ।
તત્પુરુષબહુવ્રીહિદ્વન્દ્વસમાસોપપત્તેરન્ય ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, ઇહાર્થાન્તરત્વે સતિ તત્પુરુષો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા રાજ્ઞઃ પુરુષો રાજપુરુષ ઇતિ । બહુવ્રીહિશ્ચ ચિત્રગુઃ શબલગુઃ । દ્વન્દ્વશ્ચ પ્લક્ષન્યગ્રોધાવિતિ । અસ્તિ ચેહાપિ તત્પુરુષસ્તન્તૂનાં પટઃ । બહુવ્રીહિશ્ચ દૃઢતન્તુઃ શુક્લતન્તુઃ । દ્વન્દ્વશ્ચ તન્તુપટાવિતિ । તસ્માચ્ચાવયવ્યર્થાન્તરમ્ ।
એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અનેકાન્તાત્ । અનન્યત્વે ઽપિ હિ તત્પુરુષો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા સેનાગજઃ કાનનવૃક્ષ ઇતિ । બહુવ્રીહિશ્ચ વીરપુરુષા મત્તગજા સેના ઇતિ । દ્વન્દ્વસ્તુ યદિ સ્યાત્સત્યમેવાર્થાન્તરમવયવી સ્યાત્ । ન તુ કશ્ચિત્પટાવસ્થાયામેવં પ્રયુઙ્ક્તે- તન્તુપટાવાનયેતિ । તસ્માન્મનોરથમાત્રમેતત્ । એતેન સમાખ્યાસામર્થ્યભેદાઃ પ્રયુક્તાઃ । તે ચાપિ ચાનર્થાનત્વે સતિ સેનાદિષુ દૃષ્ટાઃ । તસ્માન્નાવયવી દ્રવ્યાન્તરમ્ । દ્રવ્યાન્તરભૂતસ્યાવયવિનો નિષ્પત્તિપ્રતિજ્ઞાનાત્, ન સન્નિવેશવિશેષમાત્રત્વાત્ સત્કાર્યમિત્યેતદયુક્તમ્ ।
યત્પુનરેતદુક્તમનુપલબ્ધેરસત્કાર્યમિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સંશયકારણત્વાત્ । સ ચ સદ્વિષયાનુપલબ્ધિઃ । ઇત્યેતસ્માદેવ હેતોસ્સાંશયિકા વયમ્ । તામેવ તુ નિશ્ચયાર્થમવલમ્બમાનો ન યુક્તિમાર્ગમનુયાતિ । યત્ પુનરેતદુક્તં કારણાન્તરાનભિધાનાદિતિ- એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અભિપ્રાયાનવબોધાત્ । યો હિ યથા કુણ્ડે બદરાણ્યર્થાન્તરભૂતાન્યાહિતાનિ તથા કારણે કાર્યમસ્તીત્યેતદાચષ્ટે તં પ્રત્યયમુપાલમ્ભઃ સ્યાત્ । વયન્તુ અનેકશક્તધર્મિણઃ સહકારિશક્ત્યન્તરાનુગૃહીતસ્ય પૂર્વસ્યાશ્શક્તેસ્તિરોભાવમુત્તરસ્યાશ્ચાવિર્ભાવમુપાદધાનાઃ કારણમેવ કાર્યમિત્યનુમન્યામહે । તયોસ્તુ શક્ત્યોર્યુગપદગ્રહણમ્ । ઇતરેતરપ્રતિબન્ધહેતુત્વાત્ । વસ્ત્રસ્યાયામવિસ્તારવત્, કૂર્માઙ્ગમિવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યથા વસ્ત્રસ્યોપસંહારપ્રતિબન્ધાદાયામવિસ્તારૌ ન ગ્રહણવિષયતાં પ્રતિપદ્યેતે, સત્તાં વા ન જિહીતઃ કૂર્મસ્યેવાઙ્ગાનિ, તથ તન્ત્વાદીનામપિ ભાવાનાં કારણાભિમતા કાર્યાભિમતા ચાવસ્થા ક્રમેણ વા સ્થિરશ્ચ ભવત્ તન્નિમિત્તસ્તદ્ગ્રહણાગ્રહણવિકલ્પઃ ।

એતેન કારણગ્રહણં પ્રત્યુક્તમ્ । યદપ્યુક્તં પ્રમાણાન્તરનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ સત્યમેતત્ । યત્તૂક્તં ક્રિયાગુણવ્યપદેશાસમ્ભવાદનુમાનાભાવ ઇતિ તદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? પૃથક્ત્વાનભ્યુપગમાત્ । કાર્યકારણપૃથક્ત્વવાદિનસ્તત્ક્રિયાગુણાનાં પૃથક્ત્વમનુમાતું યુક્તમિત્યતસ્તન્ત્વવસ્થાને પટક્રિયાગુણગ્રહણાદનુમાનાભાવ ઇત્યયમુપાલમ્ભઃ સાવકાશઃ સ્યાત્ । અસ્માકન્તુ કારણમાત્રસ્યૈવ સંઘાતાદાકારાન્તરપરિગ્રહાદ્વા ક્રિયાગુણાનાં પ્રચિતિર્વ્યક્તિવિશેષો ભવતીતિ બ્રુવતામદોષઃ । વ્યપદેશસ્તુ કાર્યકારણપર્યાયઃ । સો ઽયુક્તઃ । કસ્માત્ ? અનેકાન્તાત્ । દ્રવ્યગુણત્વકર્મત્વાદીનાં ક્રિયાગુણકાર્યકારણભાવો ઽથ ચ સત્યમિષ્યતે ઽથ લિઙ્ગપર્યાયઃ । ન તર્હિ વયં પર્યનુયોજ્યા વ્યપદેશાભાવાદસત્કાર્યમિતિ । કિં કારણમ્ ? પ્રકરણાત્ । વિપ્રતિપત્તૌ હિ સત્યાં લિઙ્ગતઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય સમધિગમં કરિષ્યામ ઇતિ પ્રકૃતમેવૈતત્ । અનૈકાન્તિકત્વં ચ સમાનમ્ । નિષ્પત્ત્યનન્તરં દ્રવ્યસ્યાસ્તિત્વાભ્યુપગમાદગુણવતો દ્રવ્યસ્ય ગુણારમ્ભઃ । કર્મગુણા અગુણા ઇતિ વચનાદુત્પન્નમાત્રં દ્રવ્યં નિષ્ક્રિયં નિર્ગુણમવતિષ્ઠતે ઇતિ વઃ પક્ષઃ । ન ચાસ્ય તથાભૂતસ્ય લિઙ્ગમસ્તિ । અથ ચાસ્તિત્વં ભવદ્ભિરભ્યુપગમ્યતે । સિદ્ધેર્ગ્રહણાત્સદ્ભાવ ઇતિ ચેન્ન । સર્વવિવાદસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધમર્થં પ્રતિજ્ઞાય પ્રતિષિધ્યમાનેન સિદ્ધબુદ્ધિવિષયતા સ્મર્તવ્યેત્યેતસ્યાં કલ્પનાયાં સર્વવિવાદસિદ્ધિપ્રસંગઃ સ્યાત્ । કિં ચાન્યત્ । પ્રતિપક્ષે સમાનત્વાત્ । અસ્મત્પક્ષે ઽપિ તર્હિ ભગવત્પઞ્ચશિખાદીનાં પ્રત્યક્ષત્વાત્સત્કાર્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તસ્માન્ન ક્રિયાગુણવ્યપદેશાસમ્ભવાદસત્કાર્યમ્ ।
યત્પુનરેતદુક્તં- કર્તૃપ્રયાસસાફલ્યાદસત્કાર્યમિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ?
અસદકરણાત્
યદ્યુભયપક્ષપ્રસિદ્ધસ્યાસતઃ ક્રિયાયોગઃ સ્યાત્ અત એતદ્યુજ્યતે વક્તુમ્ કાર્યે સતિ કર્તુઃ પ્રયાસો ઽનર્થક ઇતિ । તત્ત્વસતઃ કરણમનુપપન્નમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । હેત્વભિધાનાદસિદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્- યથા નિષ્પન્નત્વાન્મધ્વાદીનાં ધારણસમર્થો ઘટો ન ક્રિયત ઇત્યયમપદિષ્ટો હેતુરસ્માભિઃ એવમિત્થં કાર્યસ્યાસતઃ કારણં નોપપન્નમિતિ નોક્તં ભવતા । તસ્માદસિદ્ધિરિતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સત્યસતિ વા સમ્બન્ધે દોષપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્ધિ ક્રિયમાણં સતિ વા સમ્બન્ધે કારકૈઃ ક્રિયતે ઽસતિ વા ? સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય ભવન્પ્રવૃત્તિકાલે વા કારણાનાં સ્યાત્, નિષ્પત્તિકાલે વા ? કિં ચાતઃ ? તન્ન તાવત્પ્રવૃત્તિકાલે સમ્બન્ધો યુક્તઃ । કસ્માત્ ? અદ્રવ્યત્વાત્ । પ્રવૃત્તિકાલે કર્ત્રાદીનાં ક્રિયાગુણવ્યપદેશાભાવાદવસ્તુભૂતં શશવિષાણસ્થાનીયં વઃ કાર્યમ્ । ન ચાસ્તિ તથાભૂતસ્ય વસ્તુભૂતેન સમ્બન્ધઃ । અથ નિષ્પત્તિકાલે ઽભિસમ્બધ્યતે યદુક્તં સતો નિષ્પન્નત્વાત્ક્રિયાનુત્પત્તિરિતિ તસ્ય વ્યાઘાતઃ । અથ મતમસત્યપિ સમ્બન્ધે નિષ્પત્તિર્ભવતીતિ તેન કારકવ્યાપારવૈયર્થ્યપ્રસંગઃ । પ્રાગપિ ચ કારકોપાદાનાત્કાર્યનિષ્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ । ઉક્તં ચ
અસત્ત્વાન્નાસ્તિ સમ્બન્ધઃ કારકૈઃ સત્ત્વસંગિભિઃ ।
અસમ્બન્ધસ્ય ચોત્પત્તિમિચ્છતો ન વ્યવસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ।
આહ, નનુ ચ મધ્યમે કાલે કર્ત્રાદિભિઃ કાર્યં ક્રિયતે ।
કઃ પુનરસૌ મધ્યમઃ કાલ ઇતિ ?
આહ-
આરમ્ભાય પ્રસૃતા યસ્મિન્કાલે ભવન્તિ કર્ત્તારઃ ।
કાર્યસ્યાનિષ્પાદાત્તં મધ્યમં કાલમિચ્છન્તિ ॥ ઇતિ ।
યદા હેતવઃ પ્રવૃત્તારમ્ભા ભવન્ત્યુદ્દિશ્ય કાર્યં ન ચ તાવન્નૈમિત્તિકસ્યાત્મલાભઃ સંવર્તતે સ મધ્યમઃ કાલઃ । તસ્મિન્ક્રિયતે કારકૈઃ કાર્યમિતિ ।
ઉચ્યતે, ન, અવસ્થાન્તરાનુપત્તેઃ । પ્રાઙ્નિષ્પત્તેરસત્તા । નિષ્પન્નસ્ય સત્તેત્યવસ્થાદ્વયમ્ । સદસદ્રૂપા ચાવસ્થા નાસ્તિ યો મધ્યમઃ સ્યાત્ । અતો ન યુક્તમેતદિતિ । કિંચાન્યત્ । પૂર્વદોષાપરિહારાદુદ્દિશ્ય કાર્યં તસ્યાત્મનો લાભાત્મકેન સહ સમ્બન્ધ ઇતિ ? અત્રાપ્યયં પર્યનુયોગો નૈવ નિવર્તત ઇતિ । તસ્માચ્ચિત્રમપિ વાક્યં પ્રસાર્ય ન કિંચિત્પરિહૃતં ભવતા । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ સત્યસતિ વા સમ્બન્ધે દોષપ્રસંગાદસન્ન ક્રિયત ઇતિ ।
યસ્ય પુનઃ સત્કાર્યં તસ્ય દોષો નાસ્તિ । કસ્માત્ ?
ઉપાદાનગ્રહણાત્
ઉપાદાનમિતિ કારણં તન્ત્વાદ્યાચક્ષ્મહે । તદ્ધિ તસ્ય કારકૈર્ગૃહ્યતે અભિસમ્બધ્યત ઇત્યર્થઃ । તસ્માચ્ચ નાર્થાન્તરં કાર્યમ્ ઇત્યતઃ કારણેનાભિસમ્બદ્ધાનાં કારકાણાં કાર્યેણૈવ સમ્બન્ધો ભવતીત્યદોષઃ ।
આહ- નનુ ચ યસ્યાપિ સત્કાર્યં તસ્યોપાદાનાદર્થાન્તરં તત્કાર્યં સ્યાત્ । કસ્માત્ ? કાર્યાર્થિરુપાદાનાત્ । યદ્યદર્થમુપાદીયતે તત્તસ્માદર્થાન્તર યથા વેમાદિભ્યઃ પટઃ । તન્તવશ્ચ પટાદિભિરુપાદીયન્તે । તસ્માત્તેભ્યો ઽપ્યર્થાન્તરં પટ ઇતિ । એતેન સત્ત્વં પ્રયુક્તમ્ । યદ્યદર્થમુપાદીયતે તત્તસ્મિન્નસત્ । યથા વેમાદિષુ પટ ઇતિ ।
ઉચ્યતે, ન અવયવિપ્રતિષેધાત્ । પ્રતિષિદ્ધસ્તાવદવયવી દ્રવ્યાન્તરભૂતસ્તસ્માદનુપપન્નાર્થમેતત્ । કિં ચાન્યત્ ।
સર્વસમ્ભવાભાવાત્
ઉપાદાનસામાન્યાદ્વેમાદિવદર્થાન્તરં પટસ્તન્તુભ્ય ઇતિ બ્રૂવતો ઽર્થાન્તરત્વસામાન્યાત્તન્તુવત્સર્વસ્માત્કારણાત્કાર્યસ્ય સમ્ભવઃ સ્યાત્ । ન ત્વેવમસ્તિ । તસ્માત્સર્વસમ્ભવાભાવાદસમ્યગેતત્ । કિંચાન્યત્, જાતિભેદપ્રસંગાદર્થાન્તરારમ્ભપ્રસઙ્ગાચ્ચ ઉપાદાનસામાન્યાદ્વેમાદિવદર્થાન્તરં પટસ્તન્તુભ્ય ઇતિ બ્રૂવતો યથા વેમાદિભ્યો ભિન્નજાતીયો ભિન્નદેશશ્ચ, તથા તન્તુભ્યઃ પટઃ સ્યાત્ યથા ચાવસ્થિતે પટે વેમાદયઃ પટાન્તરં કુર્વન્તિ તથા હ્યવસ્થિતે પટે તન્તવો ઽપિ પટાન્તરમારભેરન્ । ન ચૈતદિષ્ટમ્ । ન તર્હ્યુપાદાનસામાન્યાદ્વેમાદિવત્તન્તુભ્યઃ પટસ્યાર્થાન્તરત્વમ્ ।
યત્પુનરેતદુક્તં યદ્યદર્થમુપાદીયતે ન તત્ તત્રાસ્તીતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? આધારાધેયભાવાનભ્યુપગમાત્ । અસકૃદુક્તમસ્માભિર્ન તન્તુષુ પટો નામ કશ્ચિદસ્તિ । કિં તર્હિ તન્તવ એવ પટઃ । તત્તુ સન્માર્ગવિદ્વેષાદ્ભવતા ન ગૃહ્યતે । કિં ચાન્યત્ । અનેકાન્તાત્ । ઉપેત્ય વા બ્રૂમઃ કથં તાવત્તિલાસ્તૈલાર્થમુપાદીયન્તે, ભવતિ ચાત્ર તૈલમ્ । મૃદ્વીકા રસાર્થમુપાદીયતે, ભવતિ ચાસ્યાં રસઃ । ગોધુક્ચ પયો ઽર્થં ગામાદત્તે, ભવતિ ચ તસ્યાં ક્ષીરમ્ । શાલિકલાપશ્ચ તણ્ડુલાર્થમુપાદીયતે, સન્તિ ચાત્ર તણ્ડુલા ઇત્યનૈકાન્તિકો હેતુઃ ।
આહ- આવરણોપલબ્ધેરયુક્તમ્ । તિલાદિષ્વાવરણં પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે । તત્પ્રતિબન્ધાત્તૈલાદીનામગ્રહણમ્ । વ્યાપારશ્ચ કર્તુસ્તદ્વિગમાર્થો ન તુ કાર્યસ્યાવરણમસ્તિ । તસ્માદ્વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ ।

ઉચ્યતે ન, માર્ગાન્તરત્વાત્ । યદ્યત્રાસ્તિ તત્ર તદર્થમુપાદીયતે ઇતિ પૂર્વં ભવતાતિસૃષ્ટમ્ । ઇદાનીં ત્વવગમવિગમાર્થં સતો ઽપ્યુપાદાનમિતિ બ્રૂવતો માર્ગાન્તરગમનં પૂર્વવાદત્યાગો ઽનૈકાન્તિકસ્ય ચાપરિહાર ઇતિ । યત્પુનરેતદુક્તં પરિણામાદ્યુપપત્તેરદોષ ઇતિ તથા તદસ્તુ । યત્તૂક્તં માર્ગાન્તરાનુપપત્તેરિતિ અત્ર બ્રૂમઃ- એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પરિણામધર્માનવબોધાત્ । સતો ધર્માન્તરસ્ય નિરોધમસતશ્ચોત્પત્તિં પરિણામમભિદધતો વ્યક્તમયમુપાલમ્ભઃ સ્યાત્ । ન ત્વનયાનુસૃત્યા પ્રતિષ્ઠામહે । કિં તર્હિ સાધનાનુગૃહીતસ્ય ધર્મિણો ધર્માન્તરસ્યાવિર્ભાવઃ પૂર્વસ્ય ચ તિરોભાવઃ પરિણામઃ । ન ચાવિર્ભાવતિરોભાવાવુત્પત્તિનિરોધૌ । વ્યૂહસંશ્લેષવ્યક્તિપ્રચયાસ્તુ કિમસતો ધર્મા ઉત સ્વતો ઽસન્ત ઇતિ વિચાર્યમ્ । કિં ચાતઃ । યદિ તાવદસતો ધર્માઃ યથા કસ્યેતિ વાચ્યમ્ । અથ સ્વયમસન્તઃ પશ્ચાદ્ભવન્તિ તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અનર્થાન્તરત્વાત્ । સત્યર્થાન્તરભાવે પ્રાગસન્તઃ પશ્ચાદુપલભ્યમાનાઃ સત્કાર્યવાદં નિરાકુર્યુઃ । સ ચૈષામર્થાન્તરભાવો ન પ્રસિદ્ધઃ । તસ્માત્કિમત્રોપપન્નમ્ ? ગ્રહણાગ્રહણવિકલ્પે ચોક્તઃ પરિહારઃ । કિં ચાન્યત્ । દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિવ્યાઘાતાત્ । ઉપેત્ય વૈષામુત્પત્તિં બ્રૂમઃ- યદિ હિ પરિણામવ્યૂહસંશ્લેષવ્યક્તિપ્રચયમાત્રં કાર્યમિષ્યતે યદુક્તં દ્રવ્યાણિ દ્રવ્યાન્તરમારભન્ત ઇતિ તસ્ય વ્યાઘાતઃ । કસ્માત્ ? ન હ્યેતે ભાવા દ્રવ્યાન્તરમ્ । તસ્માદ્દિનકરકિરણપ્રતાપમૂર્છિતસ્યેવ દાવાગ્ન્યુપસર્પણદોષોનુતાપાયૈવ ભવતઃ પ્રતિપત્તિઃ ।
એતેનારમ્ભોપરમોત્પત્ત્યવિશેષપ્રસઙ્ગો જન્મસચ્છબ્દઃ પ્રત્યુક્તઃ । કથમ્ ? આત્મભૂતં હિ તન્તૂનાં પટાખ્યં વ્યૂહસ્થાનીયં સન્નિવેશવિશેષં યદા કારકાણિ સ્વેન સ્વેન વ્યાપારેણાવિષ્કુર્વન્તિ તદા ક્રિયતે ઉત્પદ્યતે જાયત ઇત્યેવમાદિર્લોકસ્ય વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે । યદા તુ કારકાણિ શક્ત્યન્તરાવિર્ભાવાત્સંસ્થાનાન્તરેણૌત્સુક્યવર્તિતામવસ્થામુપસંહરન્તિ તદા પ્રાગુપલબ્ધં સંસ્થાનં વિનાશશબ્દવાચ્યતાં પ્રતિપદ્યતે । પરમાર્થતસ્તુ ન કસ્યચિદુત્પાદો ઽસ્તિ ન વિનાશઃ । યત્પુનરેતદુક્તં જન્મશબ્દઃ પ્રાગભૂતસ્યાર્થસ્ય ભાવોપક્રમમાહેતિ તદપીચ્છામાત્રમ્ । કસ્માત્ ? વિવાદાત્ । સદસદ્વિષયં જન્મેતિ વિવાદે ઽનુષક્તે જન્મશબ્દઃ પ્રાગભૂતસ્ય સદ્ભાવમાચષ્ટ ઇતિ બ્રૂવતો ઽનુક્તસમમ્ । પુરુષાદાવદૃષ્ટત્વાદસિદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ યદિ તર્હિ ક્રિયતે ઉત્પદ્યતે જાયત ઇત્યેષોર્થઃ સદ્વિષયઃ કલ્પ્યતે, પ્રધાનપુરુષયોરપિ તત્પ્રસંગઃ, સદસદવિશેષાદિતિ । અતશ્ચ વિવાદાવસ્થમેવૈતત્પ્રકરણમિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સંસ્થાનવિષયત્વાત્ । યદા ભાવઃ સ્વતો ઽનર્થાન્તરભૂતં સંસ્થાનં ભજતે તદૈતે શબ્દાઃ પ્રવર્તન્ત ઇત્યુક્તમ્ । દૃષ્ટં ચ લોકે તદ્યથા મુષ્ટિગ્રન્થિકુણ્ડલાનિ કરોતિ જનયત્યુત્પાદયતિ, અભિવ્યક્તાત્મસુ ચ મૂલોદકાદિષુ ભવત્યુત્પન્નં જાતમિતિ । ઉભયપક્ષપ્રસિદ્ધે તુ શશવિષાણાદૌ નૈતે શબ્દાઃ પ્રવર્તન્તે । તસ્માદ્ભવત એવાનિષ્ટપ્રસઙ્ગ ઇતિ । ઉક્તં ચ
યદ્યસત્ત્વં ઘટાદીનામુત્પત્તૌ હેતુરિષ્યતે ।
શશશૃઙ્ગે ઽપિ તુલ્યત્વાદુત્પત્તિસ્તે પ્રસજ્યતે ॥
ઇતિ સિદ્ધં સત્કાર્યમ્ ।
ઇતશ્ચ સત્કાર્યમ્ ।
શક્ત્યસ્ય શક્યકરણાત્
શક્યમિદમસ્ય, શક્તશ્ચાયમસ્યેત્યયં નિયમઃ સતાં દૃષ્ટઃ । તદ્યથા ચક્ષુષો રૂપસ્ય । આસ્તિ ચાયં પટસ્ય વેમાદીનાં ચ નિયમઃ । તસ્માચ્ચ સત્કાર્યમ્ । સહકારિવત્તન્નિયમ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ યથાપો બીજાઙ્કુરસ્યોત્પત્તૌ સમર્થા ભવન્તિ ન કાષ્ઠાદગ્નેર્વા । ઉભયં ચ તત્તાસુ ચ વિદ્યતે । બીજાદપાં વિચ્છિન્નત્વાત્ । યથા ચ સૂર્યઃ સૂર્યકાન્તાદગ્નિમુત્પાદયિતું સમર્થો ન ચન્દ્રકાન્તાચ્ચ પાનીયમ્ । ઉભયં તત્તત્ર ન વિદ્યતે । તથા ચ તત્ત્વાદીનાં પટસ્યૈવ શક્તિનિયમઃ સ્યાત્ । ન ચ પટસ્ય તન્તુષુ સત્ત્વં સ્યાદિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સાધ્યત્વાત્ । અંકુરાદયો ઽપિ કાર્યમબાદીનામ્ । અતઃ સાધ્યમ્ । કિમઙ્કુરો ઽસ્ત્યથ નાસ્ત્યેવ । તથા સૂર્યકાન્તે ઽગ્નિઃ । તદર્થમેવ ચાયં વિવાદો ઽનુષક્તઃ । યત્તૂક્તમપાં વિચ્છિન્નવાન્ન તાસ્વઙ્કુરો ઽસ્તીતિ તત્રાપિ યાસામપાં બીજાનુપ્રવેશદઙ્કુરભાવેન વિપરિણામસ્તાભ્યસ્તસ્યાનન્યત્વં સાધ્યમ્ । અતો ન કિંચિદેતત્ । કિં ચાન્યત્ । રૂપવ્યવસ્થાનાચ્ચ । તદ્યથા વિજ્ઞાનોત્પત્તિહેતુત્વે સતિ ન રૂપં દૃષ્ટમિતિ નેદાનીં તત્સામાન્યાત્ રૂપમપ્યરૂપં ભવતિ । એવં પટકારણત્વાદ્વેમાદયો ન પટ ઇતિ નેદાનીં તન્તવોપ્યપટઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતચ્છક્તસ્ય શક્યકરણાત્સત્કાર્યમ્ ।
કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્

ઇહાસતિ કાર્યે કારણભાવો નાસ્તિ । તદ્યથા વન્ધ્યાયાઃ । અસ્તિ ચેહ કારણભાવસ્તન્તુપટયોસ્તસ્માત્સત્કાર્યમ્ । કારણાન્તરાત્કાર્યોત્પત્તિદર્શનાદન્યત્ર તદ્બુદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતં પ્રાક્કારણાન્તરાત્કાર્યાન્તરસ્યાસત ઉત્પત્તિમુપલભ્ય પશ્ચાત્કારણાન્તરે કારણબુદ્ધિર્ભવતીતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અનભ્યુપગમાત્ । અસતઃ કાર્યસ્યોત્પત્તિરેવ ન સિદ્ધા શશવિષાણાદિષ્વસિદ્ધત્વાત્ । કુતઃ પુનસ્તન્નિમિત્તાકારબુદ્ધિઃ ? કારણભાવાદિતિ ચેત્ - સ્યાદેતત્, અસત્ત્વાવિશેષે ઽપિ પટસ્ય કારણં સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તલક્ષણમસ્તિ । તસ્માત્પટ ઉચ્યતે, ન શશવિષાણસ્યેતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કુતઃ હેત્વભાવાત્ । અસત્ત્વાવિશેષે ઽપિ પટસ્ય કારણમસ્તિ ન શશવિષાણસ્યેત્યત્ર હેતુરનુક્તઃ । પુરુષવદિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, યથા તુલ્યત્વે સત્ત્વે પટસ્ય કારણમસ્તિ ન પુરુષસ્ય, એવમસત્ત્વે પટસ્ય સંસ્થાનં ન શશવિષાણસ્યેત્યેતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ઉક્તત્વાત્ । સંસ્થાનં કાર્યં પટસ્ય । સંસ્થાનં ન પુરુષસ્યેત્યુક્તં પ્રાક્ । સંસ્થાનવત્તદ્વિશેષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતં યથા સત્ત્વાવિશેષે પટઃ સંસ્થાનં ન પુરુષ એવમસત્ત્વાવિશેષે પટઃ કાર્યં ન શશવિષાણમિતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સામાન્યવિશેષભાવાત્ । સામાન્યસ્ય હિ વિશેષપરિગ્રહઃ સંસ્થાનમ્ । ન ત્વયમસ્તિ ચેતનાશક્તૌ વિકલ્પઃ । તસ્માન્ન પુરુષઃ સંસ્થાનમ્ । અસતસ્તુ નિરાત્મકત્વાદ્વિશેષો દુરુપપાદઃ । તદુપપત્તૌ વા સત્ત્વપ્રસંગ ઇતિ । આહ ચ-
નિરાત્મકત્વાદસતાં સર્વેષામવિશિષ્ટતા ।
વિશેષણં ચેદ્ભિન્નં તે સત્ત્વમભ્યુપગમ્યતામ્ ॥
તસ્માદ્યુક્તમેતત્કારણભાવાચ્ચ સત્કાર્યમ્ । એવં તાવદ્વૈશેષિકમતેનાસત્કાર્યવાદો ન વિમર્દસહઃ ।
બૌદ્ધપક્ષે તુ ભૂયાન્દોષઃ । કથં તર્હિ દ્રવ્યાન્તરં પટો નેષ્યતે ? "તન્તુષ્વેવ તથાસ્થેષુ પટ ઇત્યાદિબુદ્ધયઃ" ઇત્યેવમાદિના ન્યાયેનાવયવિપ્રતિષેધાત્સંયોગો ઽપિ ન સંયોગિભ્યસ્તેષામર્થાન્તરમિષ્ટઃ । તત્રૈતાવતી પરિકલ્પના સ્યાત્- યદુત તન્તુસંયોગો વા પટઃ, સંયોગકારણં વા દ્રવ્યાન્તરમ્ ? ઉભયં ચ તેષાં નાર્થાન્તરમ્ । અથોત્પત્તિવિનાશૌ કસ્યાપીતિ માયાકારચેષ્ટિતમ્ । તદપિ ચિત્રતરો ઽયમુપન્યાસઃ । કાણાદાનાં તુ દ્રવ્યાન્તરોત્ત્પતિવિનાશાભ્યુપગમાન્ન તાર્કિકસદૃશો વિચારઃ । તસ્માત્પારમર્ષ એવ પક્ષો જ્યાયાન્ । યથા ચાસત્કાર્યં ન સંભવતિ તથા ચશબ્દાત્સદસત્કાર્યમપિ ।
પરસ્પરવિરોધાત્ નૈવ સન્નાસદિતિ એકે । એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સત્ત્વે હેત્વભિધાનાન્નિશ્ચિતઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યસ્ય સદ્ભાવઃ ॥ 9 ॥
કારિકા 10
પ્રકૃતમિદાનીં વક્ષ્યામઃ । કિં ચ પ્રકૃતમ્ ? મહદાદિ તચ્ચ કાર્યં પ્રકૃતિવિરૂપં સરૂપં ચેતિ વચનાદ્વૈરૂપ્યમ્ ।
આહ- પ્રાક્સારૂપ્યગ્રહણં, સુખપ્રતિપત્તિહેતુત્વાત્ । અધિગતસારૂપ્યસ્ય હિ સુખં વૈરૂપ્યસ્ય પ્રતિપત્તિર્ભવતીતિ પ્રાક્સારૂપ્યગ્રહણં કર્તવ્યમ્ । યથા તન્ત્રાન્તરીયાણાં સદનિત્યં દ્રવ્યવત્કાર્યં કારણં સામાન્યવિશેષવદિતિ દ્રવ્યગુણકર્મણામવિશેષસામાન્યમુક્ત્વા દ્રવ્યાણિ દ્રવ્યાન્તરમારભન્તે ગુણાશ્ચ ગુણાન્તરમિત્યેવમાદિઃ વિશેષો ઽભિધીયતે ।
ઉચ્યતે- તદનુપપત્તિઃ । અવિશેષાત્ । યથૈવાધિગતસારૂપ્યસ્ય લઘીયસી વૈરૂપ્યપ્રતિપત્તિરેવમધિગતવૈરૂપ્યસ્ય લઘીયસી સારૂપ્યપ્રતિપત્તિઃ । કસ્માત્ ? પરસ્પરાપેક્ષત્વાત્ । વૈરૂપ્યાપેક્ષં હિ સારૂપ્યં, સારૂપ્યાપેક્ષં ચ વૈરૂપ્યમિતિ ।
આહ- એવમપિ વૈરૂપ્યસ્ય પ્રાગભિધાને પ્રયોજનવચનમ્ । દ્વયોરવિશેષે ઽન્યતરસ્ય પ્રાગભિધાને નિયમહેતુર્વક્તવ્ય ઇતિ ।
ઉચ્યતે ન, વૈરૂપ્યસ્ય પ્રકરણાનઙ્ગભાવાત્ । વિચ્છિન્નં હિ વૈરૂપ્યમતસ્તત્પૂર્વમભિધાય પ્રકરણાઙ્ગં સારૂપ્યં સુખમભિધાતુમિત્યેવમર્થમાચાર્યેણૈવં ક્રિયતે । કથં સારૂપ્યસ્ય પ્રકરણાઙ્ગત્વમિતિ ચેત્ ત્રૈગુણ્યાભિધાનદ્વારેણ ગુણલક્ષણોપદેશાત્ ।
તત્સિદ્ધૌ ચાવિવેક્યાદીનાં વ્યક્તસિદ્ધેઃ, કારણગુણાત્મકત્વાચ્ચ કાર્યસ્ય પ્રધાને ત્રૈગુણ્યાદિપ્રતિપત્તેઃ, કાર્યકારણભાવાસન્દેહાચ્ચ પ્રધાનાસ્તિત્વપ્રસિદ્ધ્યપદેશાત્તત્સિદ્ધૌ ચ ભોગ્યસ્ય ભોક્ત્રપેક્ષત્વાત્ પુરુષસિદ્ધેરધિગતભોક્તૃભોગ્યસ્ય તત્સંયોગસ્ય ચ સુખપ્રતિપાદ્યત્વાત્તાદર્થ્યાચ્ચ તત્ત્વભૂતભાવસર્ગાણામ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્પ્રકરણાઙ્ગત્વાત્સારૂપ્યં પશ્ચાન્નિર્દિશ્યતે । તદસમ્બન્ધાદિતરત્પ્રાગિતિ ।
આહ- યદિ તર્હિ ભવાન્પ્રાગ્વૈરૂપ્યાભિધાનં ન્યાય્યં મન્યતે તદ્વક્તવ્યં કિં પુનરિદં વૈરૂપ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે-
હેતુમદનિત્યમવ્યાપિ સક્રિયમનેકમાશ્રિતં લિઙ્ગમ્ ।
સાવયવં પરતન્ત્રં વ્યક્તં વિપરીતમવ્યક્તમ્

તત્ર હેતુઃ કારણમિત્યનર્થાન્તરમ્ । તદસ્યાસ્તીતિ હેતુમત્ । નિત્યં ધ્રુવમ્ । ન નિત્યમનિત્યમ્ । વ્યાપ્નોતીતિ વ્યાપિ । ન વ્યાપ્યવ્યાપિ । અસર્વગતમિત્યર્થઃ । સહ ક્રિયયા સક્રિયમ્ । અનેકં ભિન્નમ્ । આશ્રિતમાધેયમ્ । લિઙ્ગં તલ્લક્ષણોપપન્નમ્ । અવયૂયન્ત ઇત્યવયવાઃ । પૃથગુપલભ્યન્ત ઇત્યર્થઃ । સહાવયવૈઃ સાવયવમ્ । પરતન્ત્રમન્યાધીનમ્ । એતે હેતુમદાદયઃ પરતન્ત્રાન્તા નિરપવાદાઃ વ્યક્તસ્યાસાધારણા પ્રધાનપુરુષાભ્યાં ધર્માઃ ।
આહ- હેતુમદિત્યવિશેષઃ સર્વત્ર સદ્ભાવાત્ । વ્યક્તાવ્યક્તપુરુષાણાં હિ સર્વેષાં હેતુરસ્તીતિ અવિશેષ એવાયં પઠિતવ્યઃ ।
ઉચ્યતે ન, કારકપરિગ્રહાત્ । યદ્યપિ વ્યક્તાવ્યક્તપુરુષાણામવિશિષ્ટં હેતુમત્ત્વં તથાપિ વિશિષ્ટસ્ય કારકસ્ય હેતોઃ પરિગ્રહં કરિષ્યામઃ । સ ચ વ્યક્તસ્યૈવ નાન્યસ્યેતિ નાયમવિશેષો ભવિષ્યતિ ।
આહ- તદનુપપત્તિઃ, વિશેષાનુપાદાનાત્ । હેતુરિતિ સામાન્યશબ્દો ઽયમ્ । સામાન્યશબ્દાશ્ચ નાર્થપ્રકરણશબ્દાન્તરાભિસમ્બન્ધમન્તરેણ વિશેષે ઽવતિષ્ઠન્ત ઇતિ વિશેષ ઉપાદેયઃ સ્યાત્ । સ તુ નોપાદીયતે । તસ્માત્તે અવિશેષા એવેતિ ।
ઉચ્યતે ન, સર્વસમ્ભવિનો ઽભિધાનસ્ય પ્રકર્ષાર્થત્વાત્ । ઇહ યઃ સર્વસંભવી ધર્મ એકવિષય ઉપાદીયતે તસ્માત્પ્રકર્ષો વિજ્ઞાયતે । તદ્યથા ભોક્તા માણવક ઇત્યુક્તે સર્વેષાં ભોક્તૃત્વસ્ય સંભવાદેવં વિજ્ઞાયતે પ્રકર્ષેણાયં ભોક્તેતિ, એવમિહાપિ સર્વસમ્ભવીત્યાહાચાર્યો વ્યક્તં હેતુમદિતિ । તેન વયમસ્માત્પ્રકર્ષં વિજ્ઞાસ્યામઃ । કશ્ચ પ્રકર્ષઃ ? કારકજ્ઞાપકયોરુભયોરપિ સમ્ભવે કારકસ્યૈવ ગ્રહણમ્ । અનિત્યશબ્દસમ્બન્ધાદ્વા । અથવાયમાચાર્યો હેતુમદિત્યુક્ત્વાનિત્યમિતિ પઠતિ । શબ્દાન્તરાભિસમ્બન્ધાત્ । યો ઽનિત્યસહચરો હેતુસ્તસ્યેહ ગ્રહણં ગમ્યતે । કશ્ચાનિત્યસહચરો હેતુઃ ? કારકઃ ।
આહ એવમપ્યનુપપન્નમેતત્ । કસ્માત્ ? ઉભયત્ર તત્સંભવાત્ । ઉત્પાદ્યવ્યઙ્ગ્યયોર્હિ વિનાશં પટાદિષુ દૃષ્ટત્વાત્ અવ્યભિચારાત્તન્ત્રાન્તરીયા મન્યન્તે । તસ્ય વા પરિહારો વક્તવ્યઃ । ન વા વક્તવ્યો વિશેષે સ્થિતિરસ્તીતિ ।
ઉચ્યતે ન, એકાન્તવાદપ્રસઙ્ગાત્ । સર્વેણ હિ વાદિનાવશ્યં કિંચિન્નિત્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । અન્તતો વિનાશે ઽપિ ન કશ્ચિદર્થઃ શબ્દબુદ્ધિભ્યાં ન વ્યજ્યતે । તથા સત્યેકાન્તવાદો ઽયં સ્યાત્ । સ ચ યુક્તિમદ્ભિર્નેષ્યતે । તથા ચ સંસ્કૃતમપ્યેવં કલ્પ્યમાને વિનાશિ સ્યાત્ । તસ્માદુત્પાદ્યવ્યઙ્ગ્યયોર્વિનાશં બ્રુવતો ઽતિસાહસમ્ ।
આહ- અનિત્યત્વાનુપપત્તિઃ સત્કાર્યવાદાભ્યુપગમાત્ । યથૈવ હિ નાસત ઉત્પત્તિરસ્ત્યેવં સતો ઽપિ વિનાશેન ન ભવિતવ્યમ્ । અથ સતો ઽપિ વિનાશો ઽભ્યુપગમ્યતે તેન પ્રલયકાલે વિનષ્ટાનાં તત્ત્વાદીનાં પ્રશ્ચાદસતામુત્પત્તિઃ સત્કાર્યવાદં નિરાકુર્યાત્ । તસ્માદનિત્યં વ્યક્તમિત્યયુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે- ન, વ્યક્ત્યપગમપ્રતિજ્ઞાનાત્ । સદા વયં સતો ઽવિનાશમાચક્ષાણાઃ (ન ?) સત્કાર્યવાદં પ્રત્યાચક્ષીમહિ । કારણાનાં તુ યઃ પરસ્પરં સંસર્ગાત્ સંસ્થાનવિશેષપરિગ્રહસ્તસ્ય વિરોધિશક્ત્યન્તરાવિર્ભવાદ્વ્યક્તિસ્તિરોધીયત ઇત્યેતદ્ વિનાશશબ્દેન વિવક્ષિતમ્ । તથા ચ વાર્ષગણાઃ પઠન્તિ- "તદેતત્ ત્રૈલોક્યં વ્યક્તેરપૈતિ, ન સત્ત્વાદપેતમપ્યસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાત્ । અસંસર્ગાચ્ચાસ્ય સૌક્ષ્મ્યં સૌક્ષ્મ્યાચ્ચાનુપલબ્ધિસ્તસ્માદ્વ્યક્ત્યપગમો વિનાશઃ । સ તુ દ્વિવિધઃ- આ સર્ગપ્રલયાત્ તત્ત્વાનાં કિઞ્ચિત્કાલાન્તરાવસ્થાનાદિતરેષામ્" ઇતિ ।
આહ- અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? વિપ્રતિપત્તેઃ । સર્વમેવ ક્ષણિકં બુદ્ધિબોધ્યમાકાશનિરોધવર્જિતમિતિ શાક્યપુત્રીયાઃ પ્રતિપન્નાઃ । તેષાં પ્રતિષેધો વક્તવ્યો વા ન વક્તવ્યં દ્વિવિધમનિત્યમિતિ । ઉચ્યતે- ન, હેત્વનુપગમાત્ । પ્રતિક્ષણમુચ્છિદ્યતે ત્રૈલોક્યમિત્યત્ર લિઙ્ગમભિયુક્તા અપિ નોપલભામહે । તસ્માત્ નૈતદસ્માકં બુદ્ધાવવતિષ્ઠત ઇતિ ।
આહ- અન્તે ક્ષયદર્શનાત્, ઇહ યસ્યાન્તે ક્ષયસ્તસ્ય ક્ષણિકત્વં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા, પ્રદીપજ્વાલાબુદ્ધિશબ્દાનામ્ । અસ્તિ ચાન્તે ક્ષયઃ સંસ્કારાણાં તસ્માત્ ક્ષણિકાઃ ઉચ્યન્તે । તદનુપપત્તિઃ, સાધ્યત્વાત્ । ઇહ તુ સિદ્ધેનાતિદેશો ભવતિ । તદ્ યથા ગવા ગવયસ્ય । ન તુ પ્રદીપજ્વાલાબુદ્ધિશબ્દાનાં ક્ષણિકત્વં પ્રસિદ્ધમ્ । અતો ન કિઞ્ચિદેતત્ ।
આહ- નૈતદપ્રસિદ્ધમ્ । કસ્માત્ ? વૃદ્ધ્યદર્શનાત્ । યદિ હિ અવિનષ્ટાયાં જ્વાલાયામિન્ધનાન્તરાલે જ્વાલાન્તરમુત્પદ્યેત વૃદ્ધિરપિ સ્યાત્, ન તુ દૃશ્યતે । તસ્માદનવસ્થિતા પ્રદીપજ્વાલા । કિઞ્ચાશ્રયાભાવાત્ । યદાશ્રયા જ્વાલોત્પત્તિસ્તદુત્પદ્યમાનૈવાસૌ નિરુણદ્ધીતિ ન યુક્તમસ્યા વિનાશ્રયેણાવસ્થાતુમ્ । ઉપયુક્તેન્ધનાયા અપ્યવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ । કિઞ્ચાવરણોપરિપાતેન પ્રભાભેદપ્રસઙ્ગાત્ । જ્વાલાનામવસ્થાનમિચ્છત ઉપરિષ્ટાદાવરણોપનિપાતાત્ પ્રભાયાસ્તન્તોરિવ દ્વૈધીકરણં સ્યાત્ । અનિષ્ટઞ્ચૈતત્ । તસ્માન્ન દીપે જ્વાલાનામવસ્થિતિરસ્તીતિ । એતેન શબ્દો ઽપિ પ્રત્યુક્તઃ । કથમ્ ? તસ્યાપિ યદિ વિનાશો ન સ્યાત્, દ્રુતપવનામ્બુધારાભિઘાતાત્ પ્રતિક્ષણમપૂર્વશબ્દાવિર્ભાવાત્ પૂર્વશબ્દવિનાશાચ્ચ વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ । અદૃષ્ટા ચાસૌ । કિઞ્ચ, પ્રત્યક્ષત ઉપલબ્ધેઃ । પાણ્યુપઘાતજો હિ શબ્દ ઉત્પત્તેરૂર્ધ્વં ન ભવતીતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ । અભિવ્યક્તિરિતિ ચેન્ન, નિયમાદર્શનાત્ । શબ્દાનાં વાચ્યવક્તૃભેદભિન્નાનાં કારણનિયમો દૃષ્ટઃ । ન ચૈતદસ્તિ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાણામ્ । કિઞ્ચ- પૃથક્ શ્રુતેઃ । અભિવ્યક્તિકારણદેશાચ્ચ પૃથક્ શ્રૂયતે શબ્દઃ । ન ચૈતદભિવ્યઙ્ગ્યાનાં ઘટાદીનાં દૃષ્ટમિતિ । ક્ષણિકબુદ્ધેસ્તુ પ્રાગેવોક્તા નાશહેતવઃ । તત્ર યદુક્તં સાધ્યત્વાત્ પ્રદીપજ્વાલાબુદ્ધિશબ્દાદીનાં ક્ષણિકત્વસ્ય ન સંસ્કારાઃ ક્ષણિકા ઇત્યેતદયુક્તમ્ ।

ઉચ્યતે- યદુક્તં વૃદ્ધ્યદર્શનાદિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? વિશેષપ્રતિપત્તેઃ । ક્ષણિકમિત્યુક્તપરિમાણો ઽયં કાલનિર્દેશ આશ્રીયતે, વૃદ્ધ્યભાવાદિભ્યશ્ચ કદાચિદ્વિનાશમાત્રં પ્રતીયતે । સ તુ વિનાશ એકક્ષણમવસ્થિતાનાં જ્વાલાનાં ભવતિ ન પુનઃ ક્ષણદ્વયમિત્યેતદપ્રમાણકમાજ્ઞામાત્રઞ્ચ ગૃહીતશિક્ષાકઃ કઃ પ્રતિપત્તુમુત્સહેત ? યત્તૂક્તમાવરણોપનિપાતાત્ પ્રભાભેદપ્રસઙ્ગ ઇતિ, એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ઉભયથાનુપપત્તેઃ । કિં તાવદ્યસ્ય દ્વૈધીભાવો દૃષ્ટસ્તદક્ષણિકમાહોસ્વિદ્ યસ્ય ન દૃષ્ટસ્તત્ ક્ષણિકમિતિ । કિઞ્ચાતઃ ? તદ્યદિ તાવદેવમભ્યુપગમ્યતે યસ્ય દ્વૈધીભાવસ્તદક્ષણિકમિતિ તન્તોરક્ષણિકત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ મતં યસ્ય દ્વૈધીકરણં ન દૃષ્ટં તત્ ક્ષણિકમિતિ યથા કિમત્રોદાહરણમ્ । કુતઃ ? યસ્માત્ ન હ્યનુદાહૃતો વાદઃ । એતેન શબ્દવૃદ્ધિઃ પ્રત્યુક્તા । યત્પુનરેતદુક્તં પાણ્યુપઘાતજશબ્દાનવસ્થાનાદિતિ, તત્ર ભવતૈવોક્તં વ્યઙ્ગ્યત્વાદિતિ । યત્તૂક્તં નિયમદર્શનાન્ન વ્યઙ્ગ્યઃ શબ્દ ઇતિ તદયુક્તમ્, અનેકાન્તાત્ । યથા શુક્લકૃષ્ણૌ નિયમતઃ શુક્લકૃષ્ણશબ્દાભ્યાં પ્રત્યાય્યેતે, ન ચ તૌ તયોર્ન વ્યઙ્ગ્યૌ । એવં શબ્દસ્યાપિ વક્ત્યવાદિનિયમઃ સ્યાત્, ન ચાવ્યઙ્ગ્યઃ સ્યાત્ । યદપ્યુક્તં વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોર્દેશભેદાનુપપત્તેર્ન વ્યઙ્ગ્યઃ શબ્દ ઇતિ, તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ચક્ષુર્વત્ તત્સિદ્ધેઃ । તદ્યથા- ચક્ષુષો રૂપસ્ય ચ દેશભેદે ઽપિ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકભાવઃ, એવં શબ્દસ્યાપિ સ્યાત્ । તસ્માન્ન શબ્દો ઽપિ ક્ષણિકઃ । બુદ્ધેસ્તુ સ્વાધિકાર એવ ક્ષણિકત્વે હેતુરિતિ કરણો (કારણમ્ ?) વક્ષ્યામઃ । તત્ર યદુક્તમન્તે ક્ષયદર્શનાત્ પ્રદીપજ્વાલાબુદ્ધિશબ્દવત્ ક્ષણિકાઃ સંસ્કારા ઇત્યેતદયુક્તમિતિ । આહ- ઇતસ્તર્હિ પ્રદીપાદીનામન્યેષાં ચ ભાવાનાં ક્ષણિકત્વમ્ । કુતઃ ? અનવસ્થાનહેત્વભાવાત્ । નષ્ટશ્ચેદર્થો ઽભ્યુપગમ્યતે નનુ પ્રાપ્તમિદમુત્પન્નમાત્રસ્યાસ્ય વિનાશવિઘ્નો નાસ્તીતિ કૌટસ્થ્યં સર્વભાવાનાં પ્રાપ્તમિતિ । ઉચ્યતે- ન, કારણોપપત્તેઃ । અધિકારો હિ સર્વભૂતાનાં સંસ્કારવશાદુત્પત્તિસ્તદવસ્થાનમેવ
તેષામલં સ્થિતયે । સતિ વિનશ્વરત્વે સંસ્કારોપયોગે તુ સ્થિત્યપભ્રંશ ઇત્યતો ઽસ્તિ કિઞ્ચિત્કાલમવસ્થાનં ભાવાનામ્ । ન ચ કૌટસ્થ્યપ્રસઙ્ગઃ । કિઞ્ચાન્યત્- સન્તતિવિનાશપ્રસઙ્ગાત્ । નંષ્ટુશ્ચેદુત્પત્તિસમનન્તરં વિનાશ ઇષ્યતે, સન્તતિરપ્યન્તે ક્ષયદર્શનાત્ નંષ્ટ્રી । તસ્યા અપિ તથૈવ વિનાશઃ પ્રાપ્તઃ । તતશ્ચ તડિદ્વિલસિતવત્ક્ષણદૃષ્ટનષ્ટસ્ય ત્રૈલોક્યસ્યાભાવે સંસારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માદયુક્તં નંષ્ટુરુત્પત્તિસમકાલમેવ વિનાશ ઇતિ । કારણાવસ્થાનાત્ ન દોષ ઇતિ ચેત્- સ્યાન્મતમ્, અસ્તિ કારણં પૂર્વોત્પન્નો ભાવ ઉત્તરસ્યોત્પત્તૌ । સ ચાપ્યુત્તરસ્ય, ઇત્યેવં સન્તતેરનુચ્છેદો વિરોધિભાવાન્તરસંસર્ગાત્ તૂભયતસ્તથોત્પત્તેર્ભ્રંશ ઇતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પૂર્વહેતુત્યાગાત્ । પ્રાગુક્તં યેન નંષ્ટવ્યમસૌ મન્ત્રૌષધપ્રયોગૈરપિ ક્ષણાદૂર્દ્ધ્વં નાવતિષ્ઠતે । સામ્પ્રતં તુ નંષ્ટ્રી સન્તતિઃ કારણવશાદેવ તિષ્ઠતીતિ સો ઽયં પૂર્વહેતુત્યાગઃ । વિનાશહેત્વભાવાત્ ક્ષણિકત્વમિતિ ચેત્, સ્યાદેતત્ નાસ્તિ ભાવાનાં વિનાશહેતોરુપલમ્ભ ઇતિ । અતઃ સ્વાભાવિકઃ પ્રધ્વંસઃ । તસ્માદુત્પત્તિસમકાલમસૌ કેન વાર્યતે । ઇદમપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અનભ્યુપગમાત્ । કો હ્યેતદવમંસ્યતિ અહેતુકો વિનાશઃ । કિં તર્હિ પ્રાગેવોક્તમર્થવશાદ્ભાવાનાં સ્થિતિસ્તદવ....વિરોધિદ્રવ્યાન્તરસમ્બન્ધેનાધ્યાત્મિકાદિના ભવતીતિ । વિનાશસ્ય વિનાશપ્રસઙ્ગાદયુક્તમિતિ ચેત્, યદિ તર્હ્યભાવો ઽપિ હેતુમાન્ પરિકલ્પ્યતે; પ્રાપ્તમસ્યાપિ ઘટવદ્ વિનાશિત્વમ્ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માદહેતુકો વિનાશ ઇત્યેતદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વ્યક્ત્યપગમપ્રતિજ્ઞાનાત્ । ભાવવિનાશિનં પ્રતિ સત્યમેવાયમુપાલમ્ભઃ સ્યાત્ । વ્યક્ત્યપગમસ્તુ નો વિનાશઃ । સ તુ હેતુમત્ત્વેન કથં વિરોત્સ્યત ઇતિ । તસ્માન્ન વિનાશહેત્વભાવાત્ ક્ષણિકં સંસ્કૃતમિતિ । ઇતશ્ચ ન ક્ષણિકમ્ । કસ્માત્ ? અગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ । ઇહાસતો ઽગ્રહણં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા દ્વિતીયસ્ય શિરસઃ । ક્ષણાદૂર્ધ્વં ચ તે ઘટાદયો ન ભવન્તિ । તસ્માત્તેષામપ્યગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ । તત્સદૃશોત્પત્તેરદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ - ઉત્પત્તિસમકાલં નિરોધે ઽપિ ઘટસ્યાન્યસ્ય તાદૃશસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ, તન્નિરોધે ઽન્યસ્યેત્યેવમવિચ્છેદેન
ગ્રહણં ભવતિ, જ્વાલાનદીસ્રોતો ઽનુસન્ધાનવદિતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કુતઃ ? કારણાભાવાત્ । સ્યાદેતદેવં યદિ તદાનીં સદૃશોત્પત્તૌ કારણં સ્યાત્ । ન તુ તદસ્તિ, પ્રાગેવ નિરોધાત્ । તસ્માદસદેતત્ । પૂર્વોત્પન્નસ્ય કારણભાવાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન, ઉપાદાનાત્ તન્નિષ્પત્તિપ્રસિદ્ધેઃ । ઇહોપાદાનાન્મૃત્પિણ્ડકસંજ્ઞકાલ્લોકે ઘટનિષ્પત્તિઃ પ્રસિદ્ધા । ન ચ તદાનિમસ્તિ મૃત્પિણ્ડઃ । કિઞ્ચ ક્રમનુપલબ્ધેઃ । ઇહ શિબિકાદીનામનુક્રમેણ ઘટોત્પત્તિરુપલભ્યતે । ન ચાનુક્રમો ઽસ્તિ । કિઞ્ચ કારકસામગ્ર્યાભવાત્ । ઇહ કુમ્ભકારદણ્ડચક્રસૂત્રોપલસામગ્ર્યાદ્ ઘટનિષ્પત્તિઃ પ્રસિદ્ધા । ન ચાસ્ત્યેષાં તત્ર સમ્ભવઃ । કિઞ્ચ તદુત્પાદ્યાન્તરોત્પાદ્યસ્યાનિષ્પત્તેઃ । ઇહ ઘટાદ્ ઘટે નિર્વૃત્તિર્ન પ્રસિદ્ધા લોકે । ન ચાપ્રસિદ્ધો ઽસ્તિ દૃષ્ટાન્તઃ । બુદ્ધિશબ્દવદિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ યથા બુદ્ધિર્બુદ્ધ્યન્તરં સદૃશં સૂતે, શબ્દશ્ચ શબ્દાન્તરમેવં ઘટાદ્ઘટનિષ્પત્તિર્ભવતિ ઇતિ । એતદપ્યસત્ । કસ્માત્ ? સિદ્ધં હિ બુદ્ધેર્બુદ્ધ્યન્તરં શબ્દાચ્ચ શબ્દાન્તરં જાયત ઇત્યેતદપ્યસ્માકં પ્રસિદ્ધમ્ । તસ્માત્પ્રલાપમાત્રમેતત્ । તત્ર યદુક્તં સદૃશોત્પત્તેઃ સો ઽયમિતિ ગ્રહણમવિચ્છિન્નં ક્ષણિકત્વે ઽપિ ભાવાનામિત્યેતદયુક્તમ્ । કિઞ્ચાન્યત્ । કાર્યોત્પત્તિકાલે કારણનિવૃત્તેઃ । યદા ન કારણમસ્તિ ન તદા કાર્યમુત્પદ્યતે દ્વયોર્ઘટયોર્યુગપદુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । યદા તુ કાર્યમુત્પદ્યતે તદા કારણં નિરુદ્ધમિતિ નિર્બીજઃ પ્રદુર્ભાવઃ પ્રાપ્નોતિ । અનિષ્ટં ચૈતત્, સતતોત્પત્તિપ્રસંગાત્ । અનુત્પન્ને હેતુસામર્થ્યાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાત્તદનુત્પન્ને કાર્યે કારણેન પ્રયોજનમ્ । ઉત્પન્ને તદ્વ્યાપારાનર્થક્યાત્ । અસ્તિ ચાનુત્પન્ને કાર્યે કારણમ્ । અતો ન નિર્બીજઃ પ્રાદુર્ભાવ ઇતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અભાવે ઽપિ તદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । અંગ તાવત્ અણુશો વિભજ્યતામગ્નૌ વા ક્ષિપ્યન્તામ્,

તન્તવસ્તદાપિ પ્રસિદ્ધવિનાશાનામભૂવન્નિતિ શક્યમુપદેષ્ટું, યદિ તેભ્યઃ પટ ઉત્પદ્યતે । તસ્માદ્ભ્રાન્તિરિયમ્ । યુગપત્કાર્યકારણયોરુત્પત્તિનિરોધૌ તુલાનતોન્નતવદિતિ ચેત્ સ્યાદેતદ્યથા નામોન્નામૌ તુલાન્તર્યા (?) યૌગપદ્યેન ભવત એવમુત્પત્તિવિનાશૌ કાર્યકારણયોરિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? કાર્યકારણભાવાદર્શનાત્ । કિમિદમુદકે નિમજ્જદ્ભિઃ ફેનમવલમ્બ્યતે ? તુલ્યા તસ્ય હ્યેકસ્યાવનતિરવસ્થા તદ્ દ્વિતીયસ્યોન્નતયે હેતુર્ભવતિ, ભવતઃ કારણવિનાશઃ કાર્યોત્પત્તિશ્ચ યૌગપદ્યેન ભવતઃ । ન ચ તયોર્હેતુમદ્ભાવઃ શક્યઃ કલ્પયિતુમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । વિશેષગ્રહણાત્ ક્ષણિકત્વસિદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્- યદ્યુત્પન્નમાત્રોપરતિર્નાસ્તિ ભાવાનાં, કિંકયુતઃ શરીરાદીનાં પ્રાણાપાનશ્રમરૂપાદિકૃતો ઽબ્જાશ્મપ્રભૃતીનાં ચ શીતોષ્ણસ્પર્શકૃતો ભેદઃ ? ઘણ્ટાદીનાં ચાશબ્દકાનાં પશ્ચાચ્છબ્દવતાં ગ્રહણમ્, તસ્માદનિષિદ્ધઃ ક્ષણભઙ્ગ ઇત્યેતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ઉક્તત્વાત્ । ઉક્તમત્રોત્તરં કારણાભાવે ઽનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાએદિતિ । કિઞ્ચ સંસ્થાનાન્તરાનુપલધેઃ । ન હ્યત્ર પૂર્વસંશાનવિપરીતં સંસ્થાનાન્તરં ગૃહ્ણીમહે । તસ્માદવિશિષ્ટાસ્ત ઇત્યેવમવગમ્યતામ્ । વિશેષગ્રહણન્ત્વવસ્ત્વન્તરાનુગ્રહે શક્ત્યન્તરાવિર્ભાવાત્ । ઉઉક્તં ચ- "વ્યક્તેરપગમો ઽભીષ્ટઃ પૂર્વસંસ્થાનહાનિતઃ । તદભાવાદસિધો ઽસ્ય વિશે....
********************** હેરે ઇન્ થે મ્સ્, અ ચોન્સિદેરબ્લે પોર્તિઓન્ ઇસ્ લેfત્ બ્લન્ક્ અન્દ્ ઇત્ ઇસ્ અપ્પરેન્ત્ થત્ દિસ્ચુસ્સિઓન્ ઓન્ થે કરિકસ્ 11 અન્દ્ 12 હસ્ બેએન્ લેfત્ ઓઉત્ **********************
કારિકા 13
સત્ત્વં લઘુ પ્રકાશકમિષ્ટમુપષ્ટમ્ભકં ચલં ચ રજઃ ।
ગુરુ વરણકમેવ તમઃ
એવશબ્દઃ પ્રત્યેકં પરિશમાપ્યતે । સત્ત્વં લઘુ પ્રકાષકમેવેષ્ટમ્ । યત્ કિંચિત્કાર્યકરણે લઘુ પ્રકાશં ચ તત્સત્ત્વરૂપમિતિ પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ । તત્ર કાર્યસ્ય તાવદુદ્ગમહેતુર્ધર્મો લઘુત્વમ્, કરણસ્ય વૃત્તિપટુત્વહેતુઃ । પ્રકાશસ્તુ પૃથિવીધર્મસ્ય ચ્છાયાલક્ષણસ્ય તમસસ્તિરસ્કારેણ દ્રવ્યાન્તરપ્રકાશનમ્ । કરણસ્યાપિ ગ્રહણં સઙ્કલ્પાભિમાનાધ્યવસાયવિષયેષુ યથાસ્વં પ્રવર્તમાનમ્ ।
ઉપષ્ટમ્ભકં ચલમેવ રજઃ । યઃ કશ્ચિદુપસ્તમ્ભશ્ચલતા ચોપલભ્યતે તદ્રજોરૂપમિત્યવગન્તવ્યમ્ । તત્રોપસ્તમ્ભઃ પ્રયત્નઃ, ચલતા ક્રિયા । સા ચ દ્વિવિધા, પરિંણામલક્ષણા પ્રસ્પન્દલક્ષણા ચ । તત્ર પરિણામલક્ષણયા સહકારિભાવાન્તરાનુગૃહીતસ્ય ધર્મિણઃ પૂર્વધર્માત્પ્રચ્યુતિઃ । પ્રસ્પન્દલક્ષણા પ્રાણાદયઃ કર્મેન્દ્રિયવૃત્તયશ્ચ વચનાદ્યાઃ । બાહ્યાનાં દ્રવ્યાણામુત્પતનનિપતનભ્રમણાદીનિ ।
ગુરુ વરણકમેવ તમઃ । યત્કિંચિદ્ ગૌરવં વરણં ચોપલભ્યતે તત્તમોરૂપમિતિ પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ । તત્ર ગુરુત્વં કાર્યસ્યાધોગમનહેતુર્ધર્મઃ કરણસ્ય વૃત્તિમન્દતા । વરણમપિ કાર્યગતં ચ દ્રવ્યાન્તરતિરોધાનમ્ । કરણગતા ચાશુદ્ધિઃ પ્રકાશપ્રતિદ્વન્દ્વિભૂતા । ઇત્યેષ સત્ત્વાદીનામવ્યતિકરેણ સ્વભાવોપલમ્ભો યત એષાં નાનાત્વમવસીયતે ।
યત્પુનરેતદુક્તં સ્ત્રીક્ષત્રમેઘેષુ સ્વભાવવ્યતિકરોપલમ્ભાદેકો ગુણસ્ત્રિરૂપઃ, સર્વે વા સર્વરૂપા, રૂપાન્તરસ્ય વા સત ઉત્પત્તિરિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, ગુણભૂતસ્ય ભક્તિત ઉપકારાત્પ્રધાનરૂપોપપત્તેઃ । ઇહ ગુણભૂતસ્ય ભક્તિતઃ પ્રધાનોપકારિત્વે સતિ ભક્તિતસ્તદ્રૂપોપપત્તિર્દૃષ્ટા । તદ્યથા ક્ષીરાદેઃ । તદ્ધિ મુખાદિષુ દૃષ્ટપ્રતિલબ્ધપ્રવૃત્તિઃ પિત્તસ્ય સ્વેન રૂપેણાઙ્ગભાવં ગચ્છંસ્તસ્યોપકારાત્તિક્તં સંપદ્યતે । ન ચ તથા સદેવ । સત્ત્વમપિ સ્ત્રૈણગુણભૂતં સપત્નીરજસઃ સ્વેન રૂપેણાઙ્ગભાવં ગચ્છંસ્તસ્યોપકારાદ્દુઃખં સંપદ્યતે । તમસો મોહઃ । એવં ક્ષાત્રં રજઃ આર્યદારલક્ષણસ્ય સત્ત્વસ્ય દસ્યુલક્ષણસ્ય ચ તમસઃ । એવં મેધ્યં તમઃ કાર્ષિકે સત્ત્વસ્ય પ્રોષિતદયિતાયાશ્ચ રજસઃ । તસ્માન્નાસ્તિ ગુણાનાં સ્વાભાવવ્યતિકરઃ । કિં ચાન્યત્ । અગુણભૂતાનાં સ્વભાવગ્રહણાત્ । યદા ચૈતે ઽઙ્ગભાવમપગચ્છન્તો મધ્યસ્થાસ્તુલ્યસંસ્કારાશ્ચ પ્રતિપદ્યન્તે તદા સ્વરૂપેણૈવ । તસ્માદસંકીર્ણં ગુણરૂપમ્ ।
આહ- ન, સન્દેહાત્ । ઉભયથા હિ રૂપાન્તરગ્રહણં ક્ષીરાદિષુ દૃષ્ટમ્ । તાદ્રૂપ્યાત્તૈશ્ચ વિપરિણતાનાં ગુણભાવાચ્ચ । યથોક્તં તત્ર કથમિદમેકાન્તેન નિશ્ચીયન્તે ગુણભાવાત્સત્ત્વાદીનાં રૂપાન્તરગ્રહણં ન પુનસ્તાદ્રૂપ્યાદેવેતિ ?
ઉચ્યતે- ગ્રહણવિકલ્પોપલમ્ભાત્ । યદિ સ્ત્રૈણં સત્ત્વં તાદ્રૂપ્યાદેવ સપત્ન્યા તેન ગૃહ્યતે તેન ભર્તુરપિ તથા ગ્રહણપ્રસંગો મધ્યસ્થાનાં તુલ્યસંસ્કારાણાં ચ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માદ્ ભાક્તો ઽયં ગુણવિકલ્પોપલમ્ભઃ । કિં ચાન્યત્ । ઉત્તરકાલં સ્વરૂપગ્રહણાન્નિવૃત્તાનુશયાભિશ્ચૈકાર્થતામુપગતાભિઃ સપત્નીભિઃ સ્વેનૈવ રૂપેણ સ્ત્રૈણસ્ય સત્ત્વસ્ય ગ્રહણમુપલભ્યતે । સ્વગૃહસમવસ્થિતૈશ્ચાર્યદારૈઃ ક્ષત્રિયાણામ્ । નિષ્પન્નશસ્યૈશ્ચ કૃષીવલૈર્મેઘાનામ્ । તસ્માદ્ભાક્તો ઽયં ગ્રહણવિકલ્પોપલમ્ભઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ અન્યો ઽન્યજનનવૃત્તયો ગુણાઃ, ન ચ સંકીર્ણસ્વભાવા ઇતિ ।
યત્પુનરેતદુક્તમ્ અન્યોન્યમિથુનત્વાનુપપત્તિઃ, સત્ત્વસ્યેતરવિરોધાત્, ઇત્યત્ર બ્રૂમઃ - અસ્તિ ચાયં વિરોધો ગુણાનાં
પ્રદીપવચ્ચાર્થતો વૃત્તિઃ

કિમુત્પદ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ । તદ્યથા વર્તિજ્યોતિસ્તૈલાનાં પરસ્પરવિરોધે ઽપિ પ્રદીપકરણૈકકાર્યસાધનભાવોપગતાનાં વૃત્તય એકત્ર સંમૂર્છિતાઃ સહભાવઃ પ્રકૃષ્ટમપિ કાલમનુભવન્તિ એવં સત્ત્વરજસ્તમસાં સતિ વિરોધે મહદાદ્યેકકાર્યસાધનભાવોપગતાનાં વૃત્તય એકત્ર મૂર્છિતાઃ સહ ભવન્તીતિ ।
યુક્ત્યભાવાદસિદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ - કા પુનરત્ર યુક્તિર્યેન વિરોધિનામેકકાર્યતા ભવતીતિ ?
ઉચ્યતે- ગુણપ્રધાનભાવાત્ । ગુણભૂતો હિ પ્રતિયોગી પ્રધાનભૂતેન તદુપકરકત્વાન્ન વિરુધ્યત ઇતિ સંસર્ગેણ વર્ત્તિતુમુત્સહતે । તુલ્યબલયોસ્તુ દ્વયોઃ સત્યમેવ સહાવસ્થાનસ્ય નાસ્તિ સમ્બન્ધઃ । તથા ચ ભગવાન્ વાર્ષગણ્યઃ પઠતિ રૂપાતિશયા વૃત્ત્યતિશયાશ્ચ વિરુધ્યન્તે । સામાન્યાનિ ત્વતિશયૈઃ સહ વર્તન્તે । તદ્યથા જલાગ્ની પચનીયસ્વેદનીયેષુ કાર્યેષુ, છાયાતપૌ ચ સૂક્ષ્મરૂપ્રકાશને, શીતોષ્ણે ચ પ્રજાવસ્થિતૌ । એવં તત્સિદ્ધઃ પ્રદીપવત્સત્ત્વરજસ્તમસાં વિરોધે ઽપિ સહભાવઃ ।
આહ, યદુક્તં લઘ્વાદિભાવસ્વભાવભેદાદ્ ગુણનાનાત્વમિત્યત્ર બ્રૂમઃ
ભિન્ના લક્ષણભેદાશ્ચેન્મિથઃ સત્ત્વાદયો ગુણાઃ ।
તર્હિ લક્ષણયુક્તત્વાત્ષડ્ગુણાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ તે ॥
યદિ લઘ્વાદિલક્ષણભેદાત્સત્ત્વાદીનાં નાનાત્વં મિથો ઽભ્યુપગમ્યતે તેન લઘુત્વપ્રકાશત્વયોરપિ ભેદો ઽસ્તિ ગુણદ્વયપ્રસંગઃ । એવમુપસ્તમ્ભચલતાભ્યાં ગૌરવવરણાભ્યાં ચ દ્વયં દ્વયમિતિ ષડ્ગુણાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ । અથ મતં લઘુત્વપ્રકાશયોરભેદ ઇતિ પૃથગનભિધાનં પ્રાપ્તમ્ । તદ્ભેદે વા ગ્રહણભેદમનિચ્છતઃ પ્રાપ્તો લઘુત્વાદિભેદે ઽપિ ગુણાભેદસ્તથા ચૈકો ગુણ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ । યત્પુનરેતદુક્તં ગુણભૂતસ્ય ભક્તિત ઉપકારાત્પ્રધાનરૂપાપત્તિરિતિ,
અઙ્ગભાવં વ્રજત્સત્ત્વં દુઃખં સમ્પદ્યતે યદિ ।
વૈરૂપ્યસ્યોપસંહારાત્પૂર્વદોષાનિવર્તનમ્ ॥
યદિ હિ રજસો ઽઙ્ગભાવમુપગચ્છત્સત્ત્વમુપકારાત્તદ્રૂપં ભવતિ તેન પ્રતિજ્ઞાતસ્ય રૂપાન્તરસ્યોપસંહારાત્ત્રૈરૂપ્યં ગુણાનામેકૈકસ્ય પ્રાપ્તમ્ રૂપાન્તરસ્ય વા સત ઉત્પત્તિઃ । તસ્માત્પૂર્વદોષાપરિહારાત્પ્રતિજ્ઞામાત્રમેવાયં સમાધિઃ । યદપ્યુક્તં અગુણભૂતાનાં સ્વભાવગ્રહણાદિતિ ।
અઙ્ગભાવાનપેક્ષં તુ ગ્રહણં નાસ્ત્યૃષેરપિ ।
પરમર્ષેરપિ ગુણાનાં કાર્યમેવ પ્રત્યક્ષં ન શક્તિમાત્રેણાવસ્થાનમસંવેદ્યત્વાત્ । તત્ર ચાઙાઙ્ગિભાવગમનમનિવાર્યમ્ । તસ્માદ્દોષમનિચ્છતા ગુણા પરિત્યાજ્યાઃ । નાસ્તિ વા સુદૂરમપિ ગત્વા તત્સંકરદોષપરિહારઃ ।
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં લક્ષણભેદાદ્ ગુણનાનાત્વવાદિનો લક્ષણદ્વયયોગાદેકૈકસ્ય ગુણષટ્ત્વપ્રસંગ ઇતિ તન્ન । કસ્માત્ ? દ્વયોર્ગુણપ્રધાનભાવાનુપપત્તેઃ । ઇહાર્થાન્તરસ્યાર્થાન્તરેણ ગુણપ્રધાનભાવો ભવતિ । યથા સ્ત્રીક્ષત્રમેઘેષુ વ્યાખ્યાતમ્ । ન ચ લઘુત્વપ્રકાશયોરુપસ્તમ્ભચલનયોર્ગૌરવવરણયોશ્ચ મિથૌ ગુણપ્રધાનભાવો ઽસ્તિ, તદનર્થાન્તરં ધર્માસ્ત ઇતિ નાસ્તિ ષટ્ત્વપ્રસંગ ઇતિ । કિં ચ અપ્રસિદ્ધત્વાત્ । ન હ્યેતત્ક્વચિત્પ્રસિદ્ધમ્ યથા યાવન્તો ધર્માસ્તાવન્તો ધર્મિણ ઇતિ । ન ચાપ્રસિદ્ધેન વ્યવહારઃ । કિંચ પૃથક્ત્વૈકાન્તપ્રસઙ્ગાત્ । લક્ષણભેદાન્નાનાત્વપ્રતિજ્ઞસ્ય સર્વાર્થાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણયોગાત્સ્વતો ઽર્થાન્તરમિતિ પૃથક્ત્વૈકાન્તપ્રસંગઃ । અથૈતદનિષ્ટં ન તર્હિ વક્તવ્યં લક્ષણભેદાદ્ ગુણાનાં ષટ્ત્વમિતિ । યત્પુનરેતદુક્તં અઙ્ગભૂતસ્ય પ્રધાનરૂપાપત્તેઃ પૂર્વદોષાનિવૃત્તિરિતિ તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ભક્ત્યભિધાનાત્ । અસકૃદધીતમસ્માભિર્ભાક્તો ઽયં ગુણાનાં ગ્રહણવિકલ્પ ઇતિ । ન ચ ભક્તિઃ પરમાર્થ ઇત્યસ્થાને યત્નઃ । યત્પુનરેતદુક્તં અગુણભૂતાનાં સત્ત્વાદીનામૃષેરપ્યવિષયત્વમિતિ સત્યમેતત્ । યત્તૂક્તં કાર્યસ્ય વિષયભૂતત્વાદઙ્ગાઙ્ગિભાવગમનં ગુણાનાં સકલસત્કાર્યમપેક્ષતે । તથા સ્ત્રીક્ષત્રમેઘાઃ પ્રકૃતાસ્તેષ્વઙ્ગભાવમગચ્છત ઇતિ વિજ્ઞાયત ઇતિ । સામાન્યશબ્દાનાં હિ પ્રકરણાદ્વિશેષે ઽવસ્થાનં ભવતિ । તદ્યથા ભોજનકાલે સૈન્ધવમાનયેત્યુક્તે લવણે સંપ્રતિપત્તિર્નાશ્વાદિષુ । તસ્માત્પ્રકરણમનપેક્ષ્ય મહતિ તન્ત્રે દોષાભિધાનં બાલવાક્યસ્થાનીયમ્ । એવં ગુણલક્ષણોપદેશાત્સિદ્ધં ત્રૈગુણ્યમ્ ॥ 13 ॥
કારિકા 14
આહ- અવિવેક્યાદિરિદાનીં ગણઃ કથં પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ?
ઉચ્યતે-
અવિવેક્યાદિઃ સિદ્ધસ્ત્રૈગુણ્યાત્
યત્ત્રિગુણં તદવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મીતિ ( ઇસ્ક્ 11 ) । કથમવગમ્યત ઇતિ ચેત્
તદ્વિપર્યયાભાવાત્ ।
યસ્માદ્ગુણવિપર્યયઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ । તત્ર વિષયત્વમચેતનત્વં પ્રસવધર્મિત્વં ચ ન ભવતીતિ પુરસ્તાત્પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । તસ્માત્પરિશેષતો વ્યક્તે એતેષાં ધર્માણામવિરોધઃ ।
આહ, તથા પ્રધાનમિતિ પ્રાગુક્તં (ક- 11) ભવતા । તદિદાનીં કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્ પ્રધાનમપિ ત્રિગુણાદિયુક્તમિતિ ?
ઉચ્યતે
કારણગુણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્યાવ્યક્તમપિ સિદ્ધમ્

ઇહ કારણગુણાત્મકં કાર્યં દૃષ્ટં પટાદિ । વ્યક્તે ચ ત્રૈગુણ્યાદ્યુપલભ્યતે । તસ્માત્કારણમપ્યસ્ય તથાજાતીયકમિતિ શક્યમનુમાતુમ્ । સિદ્ધાન્તમાત્રોપદર્શનમેતદાચાર્યઃ કરોતિ । ન્યાયં તુ યથોક્તેષુ પ્રદેશેષૂપપાદયિષ્યામઃ ॥ 14 ॥
કારિકા 15
આહ, કાર્યધર્મસ્ય કારણોપલબ્ધૌ હેતુમદાદિપ્રસંગઃ, અવિશેષાત્ । યદિ કાર્યે દૃષ્ટસ્ય ધર્મસ્ય કારણે સદ્ભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે પ્રાપ્તૌ હેતુમદાદીનામપિ ધર્માણાં કાર્યદૃષ્ટત્વાત્પ્રધાને પ્રસંગઃ । અથ કાર્યોપલબ્ધૌ તુલ્યાયાં હેતુમદાદયો નેષ્યન્તે ન તર્હીતરેષામપિ કારણાવસ્થિતિરસ્તીતિ ।
ઉચ્યતે ન, સ્વરૂપવિરોધિત્વે તદપવાદવિજ્ઞાનાત્ । કારણગુણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્યેત્યનેન લિઙ્ગેન હેતુમદાદયો ઽપિ કારણે પ્રસજ્યન્તે । તેષાં તુ કાર્યકારણરૂપવિરોધિત્વાદપવાદો વિજ્ઞાયતે । કથમ્ ? યદિ તાવદ્ધેતુમદાદયો વ્યક્તે દૃષ્ટત્વાત્પ્રધાને વ્યઞ્જન્તે, કૃતકત્વાત્કાર્યમેવ તન્ન કારણમિતિ પ્રાપ્તમ્ । અનિત્યત્વાચ્ચ સ્વયમુચ્છિદ્યમાનમનનુગ્રાહકમવ્યાપિત્વાદિભિશ્ચાનન્તવિકારોત્પાદનશક્તિહીનમ્ । અહેતુમદાદયઃ પ્રધાને ઽભ્યુપગમાદ્વ્યક્તેરપિ પ્રાપ્યન્તે તાદૃશાઃ કારણાસમ્ભવાત્કાર્યમેવ તન્ન ભવતીતિ પ્રાપ્તમ્ । અવિવેક્યાદયસ્તૂભયત્રાપિ ભવન્તો નેતરેતરસ્વરૂપવિરોધિનઃ । તસ્માત્કાર્યકારણભાવાભ્યુપગમાદ્ધેતુમદાદ્યપવાદઃ, ઇતરેષાં ચ કારણસદ્ભાવઃ સિદ્ધઃ ।
યદુક્તં કારણગુણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્યાવ્યક્તમપિ સિદ્ધમિતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વ્યક્તાવ્યક્તયોઃ કાર્યકારણભાવાપ્રસિદ્ધેઃ । સિદ્ધે હિ વ્યક્તાવ્યક્તયોઃ કારણત્વે એતદેવં સ્યાત્ । તત્ત્વસિદ્ધમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
વિશેષાનભિધાનાદુભયસામ્યમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યથા ભવાનાહ વ્યક્તાવ્યક્તયોઃ કાર્યકારણભાવો ઽપ્રસિદ્ધઃ, એવં વયં વક્ષ્યામઃ- તયોઃ કાર્યકારણભાવાપ્રસિદ્ધિરપ્યસિદ્ધા । ન ચ ક્વચિદ્વિશેષો ઽસ્ત્યુભયસામ્યં ભવિષ્યતીતિ । તચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સદ્ભાવાસિદ્ધેઃ । સત્યમ્, અનભિધીયમાને વિશેષે સ્યાદુભયસામ્યમ્ । અવ્યક્તસ્ય તુ સદ્ભાવ એવાસિદ્ધ ઇત્યયં વિશેષઃ । તસ્માદયુક્તમેતદપીતિ ।
કાર્યસ્ય કારણપૂર્વકત્વાદ્વ્યક્તસ્ય ચ કાર્યત્વાદવ્યક્તસદ્ભાવે પ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ । કાર્યં કારણપૂર્વકં દૃષ્ટમ્ । ઘટાદિકાર્યં ચેદવ્યક્તં પ્રમિતત્વાત્તસ્માદિદમપિ કારણપૂર્વકં ભવિતુમર્હતિ । યચ્ચ તસ્ય કારણં તદવ્યક્તમિતિ । તચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનેકાન્તાત્ । ઇહાકસ્મિકી ચ કાર્યસ્યોત્પત્તિર્દૃષ્ટા । તદ્યથેન્દ્રધનુષઃ । અસતશ્ચ ભ્રાન્તિમાત્રાત્ । તદ્યથા માયાસ્વપ્નેન્દ્રજાલમૃગતૃષ્ણિકાલાતચક્રગન્ધર્વનગરાણામ્ । સતશ્ચ કારણાત્ । તદ્યથા મૃદાદિભ્યો ઘટાદીનામ્ । કાર્યં ચેદવ્યક્તમતઃ સંશયઃ કિમિન્દ્રધનુર્વદકસ્માદસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ઽથ માયાદિવદસતો ઽથ કારણાત્સતો ઘટવદિતિ ?
ઉચ્યતે- નાકસ્મિકમસત્પૂર્વં વ્યક્તમ્ । કસ્માત્ ?
ભેદાનાં પરિમાણાત્
યત્પરિમિતં તસ્ય સત ઉત્પત્તિર્દૃષ્ટા । તદ્યથા મૂલાઙ્કુરપર્ણનાલદણ્ડવુસતુષશૂકપુષ્પક્ષીરતણ્ડુલકણાનામ્ । પરિમિતા મહદહંકારેન્દ્રિયતન્માત્રમહાભૂતલક્ષણભેદાઃ । તસ્માત્સત્કારણપૂર્વકાઃ । યદેષાં કારણં તદવ્યક્તમ્ ।
॥ ઇતિ યુક્તિદીપિકાયાં સાંખ્યસપ્તતિપદ્ધતૌ તૃતીયમાહ્નિકં પ્રથમં ચ પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
આહ- કસ્માદસ્ત્યવ્યક્તમ્ ? અસદ્ભેદાનામપિ પરિમાણદર્શનાત્ । અનેકાન્ત ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, અસ્તિ હિ માયાસ્વપ્નેન્દ્રજાલાનુવિધાયિનામપિ ભેદાનાં પરિમાણમિતિ । તસ્માદનૈકાન્તિકો હેતુરિતિ ।
તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? ન હિ તેષાં નિયમો ઽસ્તિ, એતાવદ્ભિરેવોત્પત્તવ્યં નાન્યૈરિતિ । મહદાદયસ્તુ પ્રલયકાલે તિરોભૂતાસ્તાવન્ત એવોત્પદ્યન્તે ।
આહ, પરિમાણાનવસ્થાનં કાલદ્વયાનુપલબ્ધેઃ । સત્યં, સામ્પ્રતે કાલે મહદાદયો યુક્તપરિમાણાઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપલબ્ધેઃ । અતીતાનાગતયોસ્તુ કાલયોર્નાસ્તિ પ્રસિદ્ધિઃ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
ઉચ્યતે ન, વિપર્યયે પ્રમાણાનુપલબ્ધેઃ । ઇદાનીમેતાવન્તો ભેદા ઇત્યેતચ્છક્યમનુમાતુમ્ અતીતાનાગતયોસ્તુ કાલયોર્નાસ્તિ પ્રસિદ્ધિઃ । તસ્માન્ન ભેદાનવસ્થાપ્રસંગઃ ।
આહ, ભેદાભેદાનવસ્થાનાત્ । મહદાદીનાં યે ભેદા દેવમનુષ્યતિર્યઞ્ચો ઘટાદયશ્ચ તેષામશક્યં પરિમાણં પરિચ્છેત્તુમ્ । સામાન્યે ઽન્તર્ભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, અસ્તિ શરીરાણાં મહાભૂતસામાન્યં ઘટાદીનાં ચ પૃથિવીસામાન્યં, તત્પરિમાણાદેતે ઽપિ પરિમિતા ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અભાવાત્ । નહિ વઃ સામાન્યં દ્રવ્યાદર્થાન્તરભૂતમસ્તિ । સારૂપ્યમાત્રે સામાન્યપરિકલ્પનાત્ ।
ઉચ્યતે ન, તત્ત્વાન્તરાનુપપત્તેઃ । તત્ત્વભેદેન પરિમિતા ભેદા ઇત્યેતદ્વિવક્ષિતં યથોક્તમસ્માભિરુક્તં ચ યદ્યસ્તિ તત્ત્વાન્તરમુચ્યતામ્ । યત્પુનરેતદુક્તં સામાન્યસ્યાર્થાન્તરભૂતસ્ય ભવત્પક્ષે ઽનુપપત્તિરિતિ સત્યમેતત્ । તથાવિધેનાપિ તુ તેન સંવ્યવહારો ન પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ વક્ષ્યામઃ । તસ્માત્સિદ્ધં ભેદાનાં પરિમાણાદસ્ત્યવ્યક્તમ્ ।
કિં ચાન્યત્ ।
સમન્વયાત્
ઇહ યેન ભેદાનાં સમનુપગતિસ્તસ્ય સત્ત્વં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા મૃદા ઘટાદીનામ્ । અસ્તિ ચેયં સુખદુઃખમોહૈઃ શબ્દાદીનાં સમનુગતિઃ । તસ્માત્તે ઽપિ સન્તિ યે ચ સુખાદયો ઽસ્તમિતવિશેષાસ્તદવ્યક્તમ્ । તસ્માદસ્ત્યવ્યક્તમ્ ।
આહ, નાસિદ્ધત્વાત્ । સુખાદિભિઃ શબ્દાદયો ઽનુગમ્યન્ત ઇત્યેતદપ્રસિદ્ધમ્ કેન કારણેન પ્રતિપત્તવ્યમિતિ ?
ઉચ્યતે- તદ્બુદ્ધિનિમિત્તત્વાત્ । ઇહ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનાં સન્નિધાને સ્વસંસ્કારવિશેષયોગાત્સુખદુઃખમોહાકારાઃ પ્રાણિનાં બુદ્ધય ઉત્પદ્યન્તે । યચ્ચ યાદૃશીં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ તત્તેનાન્વિતમ્ । તદ્યથા ચન્દનાદિભિઃ શકલાદયઃ । તસ્માન્નાસિદ્ધિઃ સમન્વયસ્યેતિ ।
આહ, અસિદ્ધ એવાયં સમન્વયઃ । કસ્માત્ ? વિલક્ષણકાર્યોત્પત્તિદર્શનાત્ । ન હ્યયં નિયમઃ કારણસદૃશમેવ કાર્યમુત્પદ્યતે । કિં તર્હિ વિલક્ષણં અગ્નિધૂમશબ્દાદિ । કથમ્ ? ન હ્યગ્નિસ્તૃણાદિસ્વભાવકો ઽગ્નિસ્વભાવકો વા ધૂમઃ । ન ચ ભેરીદણ્ડાદિસ્વભાવઃ શબ્દઃ । તસ્માત્સુખાદ્યનુગતાઃ શબ્દાદય ઇતીચ્છામાત્રમ્ ।

ઉચ્યતે ન, વિશેષિતત્વાત્ । સુખાદિસ્વરૂપાઃ શબ્દાદયઃ, તત્સન્નિધાને સુખાદ્યાકારપ્રત્યયોત્પત્તિરિત્યેતદાદિત એવાસ્માભિર્વિશેષિતમ્ । તસ્માન્ન ભિન્નજાતીયાસ્ત ઇતિ । યત્તુ ખલ્વિદમુચ્યતે ઽગ્ન્યાદીનાં વિલક્ષણાનામુત્પત્તિદર્શનાત્પ્રધાનભેદાનામતજ્જાતીયપ્રસંગ ઇતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અભિપ્રાયાનવબોધાત્ । નૈવ બ્રૂમો યો યસ્ય વિકારઃ સ તજ્જાતીયક ઇતિ । કિં તર્હિ યો યજ્જાતીયકઃ સ તસ્ય વિકાર ઇતિ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । કિંચાન્યત્ ઉદાહરણાપ્રસિદ્ધેઃ । ન ચૈતદુદાહરણં પ્રસિદ્ધં અગ્ન્યાદયઃ સ્વકારણજાતિં નાનુવિદધતીત । કસ્માત્ ? બલવીર્યાનુવિધાનાત્ । તદ્યથા અગ્નેર્ધૂમસ્ય ચ ત્વક્ચન્દનનલિકાદિસ્નિગ્ધતાનુવૃત્તેસ્તૈક્ષ્ણ્યાદ્યનુવૃત્તેશ્ચ । ભેરીવિકારઃ શબ્દો ન તુ યથા ભેરીરૂપમવસ્થિતમ્ । પ્રદીપેનેવ તુ દણ્ડાભિઘાતેન વ્યજ્યત ઇતિ સાધ્યમેતત્ । ન ચૈકૈકો રૂપાદીનાં દ્રવ્યાકારઃ સમુદાયધર્મત્વાત્ । તસ્માન્ન ભેરીવિકારઃ શબ્દઃ । તત્ર યદુક્તં વિલક્ષણકાર્યોત્પત્તિદર્શનાદસિદ્ધો ઽન્વય ઇત્યેતદયુક્તમ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ સમન્વયાદસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ।
કિં ચાન્યત્ ।
શક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
ઇહ યાવતી કાચિલ્લોકે પ્રવૃત્તિરુપલભ્યતે સા સર્વા શક્તિતઃ । તદ્યથા કુમ્ભકારસ્ય દણ્ડાદિસાધનવિન્યાસલક્ષણાયાશ્ચ શક્તેઃ સન્નિધાનાદ્ ઘટકરણે પ્રવૃત્તિરસ્તિ । વ્યક્તસ્ય ચેયં કાર્યત્વાત્તદ્ભાવે પ્રવૃત્તિરિતિ । અતસ્તસ્યાપિ શક્ત્યા ભવિતવ્યમ્ । યાસૌ શક્તિસ્તદવ્યક્તમ્ । તસ્માદસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ।
આહ, પ્રાક્પ્રવૃત્તેઃ શક્ત્યભાવઃ, પ્રવૃત્ત્યનુપલબ્ધેઃ । યદિ શક્તિપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિરિતિ મન્યધ્વં તેન યાવત્પ્રવૃત્તિર્નોપલભ્યતે તાવચ્છક્તિર્નાસ્તીત્યેતદાપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સત્યાં શક્ત્યાં કાર્યાભાવે સ્વરૂપાભાવપ્રસંગાત્ । યદિ ખલ્વપિ વિદ્યમાના શક્તિઃ કેનચિત્પ્રબન્ધેન કાર્યં નોત્પાદયેચ્છક્તિતરશક્તેત્યેતદાપન્નમ્ । તસ્માત્સહકારિભાવાન્તરસન્નિધાનાત્પ્રવ્રુત્તિસમકલામેવાર્થાનાં શક્તય ઉત્પદ્યન્તે । તાશ્ચ તાવદેવ પ્રધ્વંસન્તે ।
તત્ર યદુક્તં પ્રાક્પ્રવૃત્તેઃ શક્તિદર્શનાદ્વ્યક્તસ્યાપિ નિષ્પાદિકા શક્તિરસ્તીત્યેતદયુક્તમ્ । કિં ચાન્યત્ ભેદાભેદકલ્પનાનુપપત્તેઃ । ઇહ પ્રધાનમેવ વા શક્તિઃ સ્યાત્ પ્રધાનાદ્વા ભિન્ના ? કિં ચાતઃ ? તદ્યદિ તાવત્પ્રધાનમેવ શક્તિસ્તેન કાર્યે ભેદાચ્છક્તિભેદો ઽવસીયત ઇતિ શક્તિભેદાત્પ્રધાનનાનાત્વપ્રસંગઃ । પ્રધાનૈકત્વાદ્વા તદવ્યતિરિક્તાનાં શક્તીનામેકત્વપ્રસંગઃ । તતશ્ચ કાર્યનાનાત્વાભાવઃ । અથ મા ભૂદયં દોષ ઇતિ પ્રધાનાદર્થાન્તરભાવઃ શક્તીનામભ્યુપગમ્યતે તેન ભિન્નાનાં શક્તીનાં પ્રવૃત્તિતઃ સિદ્ધૌ પ્રધાનસિદ્ધિર્નાસ્તીત્યેતદાપન્નમ્ । કિં ચાન્યત્ । સ્વરૂપાભિધાનં ચ । પ્રધાનસ્ય શક્તિમાત્રાદપ્યર્થાન્તરત્વમભ્યુપગમ્ય રૂપમીદૃક્પ્રધાનં સ્વાવસ્થાયામિતિ, તચ્ચાશક્યમભિધાતુમ્ । તસ્માદ્ ભેદાભેદકલ્પનાનુપપત્તેરકલ્પનીયા શક્તિરિતિ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં પ્રાક્પ્રવૃત્તેઃ શક્ત્યભાવઃ પ્રવૃત્ત્યનુપલબ્ધેરિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ નાપ્રસિદ્ધત્વાત્ । કારણં શક્તિઃ કાર્યં પ્રવૃત્તિઃ । ન ચ કાર્યાનુપલબ્ધૌ કાર્યાભાવ ઇત્યેતલ્લોકે પ્રસિદ્ધમ્ । યત્પુનરુક્તં કાર્યનિષ્પત્તૌ શક્તેઃ સ્વરૂપહાનમિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, પ્રદીપદૃષ્ટાન્તાત્ । યદ્યથા પ્રદીપસ્ય ઘટાદિપ્રકાશનશક્તિરસ્તિ । અથ ચ કુડ્યાદ્યાવરણસામર્થ્યાન્ન ઘટાદીન્પ્રકાશયિતું શક્નોતિ । ન ચ શક્યતે વક્તું પ્રદીપસ્ય પ્રકાશનશક્તિરશક્તેતિ । એવમન્યેષામપિ ભાવાનાં પ્રાક્પ્રરુત્તેરપિ શક્તિઃ સ્યાત્ । ન ચાપ્રવૃત્તિદર્શનાદસ્યાઃ સ્વરૂપહાનં સ્યાત્ । યત્તૂક્તં સહકારિભાવાન્તરસન્નિધાનાત્પ્રવૃત્તિસમકાલમેવાર્થાનાં શક્તિપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ અત્ર બ્રૂમઃ- તદપ્રસિદ્ધિઃ શક્ત્યપેક્ષત્વાત્ । ઇહ સર્વઃ કર્તા સ્વગતાં શક્તિમપેક્ષ્ય તદ્યોગ્યતયા સહકારિભાવાન્તરમુપાદત્તે, સા ચેત્પ્રાક્પ્રવૃત્તેર્ન સ્યાત્સાધનાનાં વિષયસ્વભાવાનવધારણાદનુપાદાનપ્રસંગઃ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માત્પ્રાક્પ્રવૃત્તેઃ શક્તિઃ । યત્પુનરેતદુક્તં તાવદેવ પ્રધ્વંસં ઇતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, કાર્યનિષ્ઠાદર્શનાત્ । યદિ પ્રવૃત્તિસમકાલમેવ પ્રધ્વંસઃ ઇતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, કાર્યનિષ્ઠાદર્શનત્ । યદિ પ્રવૃત્તિસમકાલમેવ પ્રધ્વંસઃ સ્યાત્કાર્યનિષ્ઠૈવ ન સ્યાત્ । તન્નિમિત્તત્વાત્કાર્યસ્ય અસ્તિ ત્વસૌ । તસ્માન્ન પ્રવૃત્તિસમકાલમેવ શતિપ્રધ્વંસઃ । સદૃશસન્ધાનોત્પત્યા કાર્યનિષ્ઠેતિ ચેન્ન । વિનાશસમકાલોત્પત્ત્યસમ્ભવાત્ । અથાપિ સ્યાદેકસ્યાં શક્તૌ ક્ષણસાધ્યમંશમવસાય વિનષ્ટાયામન્યત્તત્સદૃશં શક્ત્યન્તરમુત્પદ્યતે, તસ્મિન્વિનષ્ટે ઽન્યદિતિ । એવં શક્તિસન્તાનાત્કાર્યનિષ્ઠા ભવતીતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વિનાશકાલોત્પત્ત્યસમ્ભવાત્ । કો હ્યત્ર હેતુર્યેન વિનાશસમકાલમન્યચ્છક્તિરૂપં કાર્યમવસીયયતિ ન પુનઃ પ્રાક્તનમેવાવસ્થિતમિતિ ? કિં ચાન્યત્ । કૌટસ્થ્યદોષપરિહારાત્ । ક્ષણોત્તરકાલાવસ્થાને ચ ભાવાનાં યો દોષ ઉપાત્તઃ કૌટસ્થ્યપ્રસંગ ઇતિ તસ્ય પરિહાર ઉક્તઃ । તસ્માન્નાસ્તિ શક્તીનાં પ્રવૃત્તિકાલે વિનાશઃ । પ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલમપિ નાસ્તિ । કસ્માત્
? પુનઃ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ । શક્ત્યન્તરોત્પત્તૌ પ્રવૃત્યુત્તરકાલમપિ ઇતિ ચેત્ ન, હેત્વભાવાત્ । કો હ્યત્ર નિર્બન્ધઃ તસ્યાં વિનષ્ટાયામન્યા પ્રવૃત્ત્યન્તરહેતુર્ભવતિ નૈવ પુનઃ સૈવેતિ ? કૃતાર્થત્વાદિ ચેત્ ન અનભ્યુપગમાત્ । ન હ્યેકઘટાર્થા શક્તિરભ્યુપગમ્યતે । તત્ર યેનૈવ હેતુના એકં ઘટમવસાય ન વિનશ્યતિ તેનૈવ યાવન્તિ કર્તવ્યાનીતિ । તસ્માત્ત્રિષુ કાલેષુ શક્તયો ઽવતિષ્ઠન્તે ।
યત્પુનરેતદુક્તં ભેદાભેદકલ્પનાનુપપત્તિરિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- અસ્તુ પ્રધાનાદભિન્ના શક્તિઃ । ન તસ્ય નાનાત્વં શક્ત્યેકત્વં વા પ્રસજ્યતે । કસ્માત્ ? સંખ્યાવ્યવહારસ્ય બુદ્ધ્યપેક્ષત્વાદ્બુદ્ધિનિમિત્તસ્ય ચાસત્કારેણ પ્રધાનશક્તિસ્વભાવાત્, ઇહાયં સંખ્યાવ્યવહારો બુદ્ધ્યપેક્ષઃ । કથમ્ ? યદભિન્નાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ તદેકં, પ્રધાનાવસ્થાયાં ચ શક્તયો ઽસ્તમિતવિશેષત્વાદભિન્નાં બુદ્ધિમુત્પાદયન્તિ । તસ્માદેકં તત્પ્રવૃત્તિકાલે વિશેષાવગ્રહણે ભેદં પ્રતિપદ્યતે, દેવશક્તિર્મનુષ્યશક્તિરિત્યાદિ । તસ્માન્નાસામેકત્વમતો ન ભેદાભેદકલ્પનાનુપપત્તિરિતિ । વ્યક્તે દર્શનાચ્છક્તીનામવ્યક્તે પ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ । વ્યક્તે શક્તિપ્રવૃત્તી દૃષ્ટે ન ચાવ્યક્તે । ક્વચિદન્યતો વ્યક્તમેવૈતસ્માદ્ધેતોઃ સિદ્ધ્યતિ નાવ્યક્તમિત્યેતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સામાન્યતોદૃષ્ટાન્તાત્સિદ્ધેઃ । યથૈવ હિ દેવદત્તાધારયા ક્રિયયા તસ્ય દેશાન્તરપ્રાપ્તિમુપલભ્યાત્યન્તાદૃષ્ટં જ્યોતિષાં દેશાન્તરપ્રાપ્તેર્ગમનમનુમીયતે એવં પ્રવૃત્તેઃ શક્તિનિયમિતત્વાદ્વ્યક્તસ્ય ચ પ્રવૃત્તિભૂતત્વાદવશ્યમત્યન્તાદૃષ્ટા શક્તિરભ્યુપગન્તવ્યેતિ સિદ્ધં શક્તિતઃ પ્રવૃત્તેરસ્ત્યવ્યક્તમ્ ।
કિં ચાન્યત્ ।
કારણકાર્યવિભાગાત્

કારણં ચ કાર્યં ચ કારણકાર્યે તયોર્વિભાગઃ કાર્યકારણવિભાગઃ । ઇદં કારણમિદં કાર્યમિતિ બુદ્ધ્યા દ્વિધાવસ્થાપનં વિભાગો યઃ સ કારણકાર્યવિભાગઃ । તદવસ્થિતભાવપૂર્વકં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા શયનાસનરથચરણાદિઃ । અસ્તિ ચાયં વ્યક્તસ્ય કારણકાર્યવિભાગસ્તસ્માદિદમપ્યવસ્થિતભાપૂર્વકં, યો ઽસાવવસ્થિતો ભાવસ્તદવ્યક્તમ્ ।
આહ, તદનુપલબ્ધેરયુક્તમ્ । ન હિ શયનાદીનાં કારણકાર્યવિભાગઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
ઉચ્યતે ન કાર્યકારણયોરુપકારકોપકાર્યપર્યાયત્વાત્કારણં કાર્યમિતિ નિર્વત્યનિર્વર્તકભાવો ઽભિપ્રેતઃ । કિં તર્હ્યુપકારકોપકાર્યભાવઃ । સ ચાસ્તિ શયનાદીનાં વ્યક્તસ્ય ચ । અતો ન પ્રમાદાભિધાનનેતત્ ।
આહ, કઃ પુનર્વ્યક્તસ્ય પરસ્યપરસ્ય કાર્યકારણભાવ ઇતિ ?
ઉચ્યતે ગુણાનાં તાવત્સત્ત્વરજસ્તમસાં પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમલક્ષણૈર્ધર્મૈરિતરેતરોપકારેણ યથા પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, તથ પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકા ઇત્યેતસ્મિન્સૂત્રે ( ઇસ્ક્ 12 ) વ્યાખ્યાતમ્ । તથા શબ્દાદીનાં પૃથિવ્યાદિષુ પરસ્પરાર્થમેકાધારત્વમ્ । શ્રોત્રાદીનામિતરેતરાર્જનરક્ષણસંસ્કારાઃ । કરણસ્ય કાર્યાત્સ્થાનસાધનપ્રખ્યાપનાદિકાર્યસ્ય કરણાદ્વૃત્તિક્ષતભંગસંરોહણસંશોષણપરિપાલનાનિ । પૃથિવ્યાદીનાં વૃત્તિસંગ્રહણપન્થિવ્યૂહાવકાશદાનૈર્ગવાદિભાવો દૈવમાનુષતિરશ્ચાં યથર્તુવિધાનેજ્યાપોષણાભ્યવહારસંવ્યવહારૈરિતરેતરાધ્યયનં વર્ણાનાં સ્વધર્મપ્રવૃત્તિવિષયભાવઃ । અન્યશ્ચ લોકાદ્યથાસંભવં દ્રષ્ટવ્યઃ ।
આહ, તદનુપપત્તિઃ । ક્રમયૌગપદ્યાસમ્ભવાત્ ।
યો ઽયં ગુણાનાં પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમૈરિતરેતરોપકારો ઽભ્યુપગમ્યતે સ ખલુ ક્રમેણ વા સ્યાત્ યુગપદ્વા ? કિં ચાતઃ ? તન્ન તાવત્ક્રમેણ સંભવતિ । કસ્માત્ ? એકસ્ય નિરપેક્ષસ્ય પ્રવૃત્તાવિતરયોરપિ તત્પ્રસંગાત્ । યદિ તાવત્સત્ત્વં પૂર્વં ગુણાન્તરનિરપેક્ષં સ્વશક્તિત એવ પ્રકાશતે તયોરુપકારકમિત્યાશ્રીયતે । તેન યથા સત્ત્વમેવમિતરાવપ્યુપકારનિરપેક્ષૌ સ્વકાર્યં કરિષ્યત ઇત્યુપકારાનર્થક્યમ્ । અથ મા ભૂદયં દોષ ઇત્યતો યૌગપદ્યમાશ્રીયતે । તદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સહભૂતાનામનુપકારકત્વાદ્, ગોવિષાણવત્ । કિં ચાન્યત્ । સદસદ્વિકલ્પાનુપપત્તેઃ । ઇહ સત્ત્વં પ્રકાશમાનં રજસ્તમસોર્વિદ્યમાનં વા પ્રકાશમાવિષ્કુર્યાત્ અવિદ્યમાનં વા ? કિં ચાતઃ ? તદ્યદિ તાવદ્વિદ્યમાનમભિવ્યનક્તિ તેન સર્વેષામેકસ્વાભાવ્યાદ્ગુણત્વપ્રસંગઃ । કિંચ સત્ત્વવચ્ચેતરયોઃ સ્વાતંત્ર્યપ્રસંગઃ । યથા સત્ત્વસ્ય પ્રકાશક્તિરસ્તીત્યતસ્તદ્ ગુણાન્તરનિરપેક્ષં પ્રકાશતે તદ્વદિતરાવપીત્યદોષઃ । અથ વાવિદ્યમાના પ્રકાશશક્તિઃ સત્ત્વસ્મ્બન્ધાદ્રજસ્તમસોરુપજાયતે । તેન યદુક્તં પ્રાક્પ્રવૃત્તેરેવ તિષ્ઠન્તે શક્તય ઇતિ તદ્ હીનમ્ । તતશ્ચ સત્કાર્યવાદવ્યાઘાતઃ । કિં ચાયમનેકાન્તાત્ । ન હ્યયમેકાન્તઃ પરસ્પરોપકારિણામવસ્થિતભાવપૂર્વકત્વમિતિ । તથા હિ સત્ત્વાદયઃ પરસ્પરોપકારિણો ન ચાવસ્થિતભાવપૂર્વકાઃ । તેન યદુક્તં કારણકાર્યવિભાગાદ્ભેદાનામવ્યક્તમસ્તિ એતદયુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તમુપકારાભાવઃ, ક્રમયૌગપદ્યાસમ્ભવાદિતિ, અસ્તુ યુગપદુપકારઃ । યત્તૂક્તમ્ સહભૂતાનામનુપકારકત્વં ગોવિષાણાદિવદિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ ન, અન્યથાનુપપત્તેઃ । ન હિ ગોવિષાણયોઃ સહભૂતત્વાદૌકારાનુપપત્તિઃ । કિં તર્હિ એકકાર્યાભાવાત્ । યેષાં તુ કાર્યમેકં સહભાવે તુ તેષામુપકારો ન પ્રતિષિધ્યતે । તદ્યથા પૃથિવ્યાદીનાં ધૃતિસંગ્રહશક્તિવ્યૂહાવકાશદાનૈઃ । શરીરસ્થિતયોરક્રમભાવિનોરપિ ખુરવિષાણયોર્નાસ્તિ પરસ્પરોપકારઃ । તસ્માન્ન સહભાવાસહભાવાવુપકારાનુપકારહેતૂ । કિં ચ દૃષ્ટત્વાત્ । દૃષ્ટઃ ખલુ વેગેનોર્ધ્વગમને વાયોરરઘટ્ટાદીનાં યુગપદુપકારઃ ન કશ્ચિદ્દોષઃ તથા ગુણાનામપિ સ્યાત્ । સંયોગનિમિત્ત ઇતિ ચેત્ સાધ્યં કિમર્થાન્તરભૂતમુત પ્રાપ્તિમાત્રં સંયોગ ઇતિ । યત્પુનરેતદુક્તં સદસદ્વિકલ્પાનુપપત્તેરિતિ અત્ર બ્રૂમઃ અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? પઙ્ગ્વન્ધવત્તદુપકારે દોષાનુપપત્તેઃ । તદ્યથા પઙ્ગ્વન્ધયોરિતરેતરસમ્બન્ધાન્ન વિદ્યમાનયોર્દૃગ્ગતિશક્ત્યોરન્યોન્યાત્મનિ વ્યક્તિઃ ન ચાવિદ્યમાનયોરથ ચૈકકાર્યસિદ્ધિર્યથા ચ પૃથિવ્યાદીનાં પરસ્પરોપકારિત્વં શક્તયોરભિવ્યજ્યતે ન પરશક્ત્યા એવં ગુણાનામપીતિ । યત્પુનરેતદુક્તમનેકાન્તાદિતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? શાસ્ત્રાનવબોધાત્ । ઇહાસ્માકં કાર્યકારણયોરર્થાનભ્યુપગમાદ્ગુણાનામવસ્થાન્તરમેવાવસ્થાન્તરાનપેક્ષં કાર્યકારણશબ્દવાચ્યતાં લભતે । તત્ર યે તાવત્પ્રધાનાવસ્થાનુભાવિનો ગુણાસ્તેષાં શક્તિમાત્રરૂપત્વાદનિર્દેશ્યપ્રકાશાદિસ્વભાવાનાં નાસ્તિ તન્નિબન્ધન ઉપકારઃ । યદા વૈષમ્યમાપદ્યન્તે તદાનિવારિતપ્રકાશાદિરૂપાસ્તન્નિમિત્તમુપકારં પ્રતિપદ્યન્તે । તસ્માદ્વ્યક્તાનામુપકારાભ્યુપગમાદવસ્થિતભાવપૂર્વકત્વં ન વિરુધ્યત ઇતિ શાસ્ત્રમનવગમ્યૈવમુચ્યતે ઽનૈકાન્તિકો ઽયં હેતુઃ । પ્રધાનાવસ્થાયામુપકારાનભ્યુપગમાદુત્તરકાલમપિ તત્પ્રસંગ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યદિ ગુણાનામાદ્યે પ્રકોપે સ્વસામર્થ્યાદેવ પૂર્વસ્માત્પ્રચ્યુતિસ્તેનોત્તરકાલમપિ તદ્વદેવ ભવિષ્યતિ । અથ પ્રધાનાવસ્થાયામપિ ચોપકારો ન તર્હિ નાનૈકાન્તિકો હેતુરિતિ । તચ્ચ નૈવમ્ ।
કસ્માત્ ? અગ્નિવત્સ્વશક્તિનિમિત્તત્વાત્ । તદ્યથા સૂક્ષ્મો ઽગ્નિઃ સૂક્ષ્મં પ્રકાશં સ્વયમેવ કરોતિ, ઘટાદિપ્રકાશને તુ તૈલવર્ત્ત્યાદ્યપેક્ષતે । તદ્વદ્ગુણાનામાદ્યઃ પ્રકોપઃ સ્વશક્તિતઃ । મહદાદ્યપેક્ષસ્તૂપકારતઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ કારણકાર્યવિભાગાદસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ।
કિં ચાન્યત્ ।
અવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય

ઇહ યદ્વિશ્વરૂપં તસ્યાવિભાગો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા સલિલાદીનામ્ । જલભૂમી વિશ્વરૂપાશ્ચ મહદાદયઃ । તસ્માદેષામપ્યવિભાગેન ભવિતવ્યમ્ । યો ઽસાવવિભાગસ્તદવ્યક્તમ્ । તસ્માદસ્ત્યવ્યક્તમ્ ।
આહ, કિં પુનસ્તદ્વૈશ્વરૂપ્યં, કો વા વિશ્વરૂપ ઇતિ ?
ઉચ્યતે- વૈશ્વરૂપ્યમિતિ વિશિષ્ટમવસ્થાનમાચક્ષ્મહે, અસ્તમિતવિશેષત્વમવિભાગ ઇતિ । વિશેષસ્ય સામાન્યપૂર્વકત્વાદિતિ યો ઽર્થસ્તદુક્તં ભવતિ અવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્યેતિ । એવમેતૈઃ પઞ્ચભિર્વીતૈર્વ્યક્તસ્ય કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિતિ સિદ્ધમ્ ।
આહ- વિપ્રતિષેધપ્રસંગઃ । કારણાન્તરપ્રતિષેધાવચનાત્ । યથા ભવાનાહ- પ્રધાનં જગદુત્પત્તિસમર્થં કારણમસ્તિ । એવં તન્ત્રાન્તરીયાઃ પરમાણુપુરુષેશ્વરકર્મદૈવસ્વભાવકાલયદૃચ્છાભાવાન્કારણત્વેનાભિદધતિ, તેષાં ચ પ્રતિષેધો નોચ્યત ઇતિ । અતો વિપ્રતિષેધઃ પ્રાપ્નોતિ । કિં પ્રધાનમેવ કારણં આહોસ્વિદેતાન્યેવ વોભયમિતિ ? અન્વયદર્શનાત્તદનુપપત્તિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ પ્રધાનાન્વય એવ પૃથિવ્યાદિષુ સુખાદિલક્ષણ ઉપલભ્યતે । યચ્ચ યેનાન્વિતં તસ્યાસૌ વિકાર ઇતિ યુક્તમેતત્પ્રાગપદિષ્ટમ્ । તસ્માત્પ્રધાનવિકાર એવ વ્યક્તમિતિ । તચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનેકાન્વયસંભવાત્ । પરમાણ્વન્વયો ઽપિ હિ વ્યક્ત ઉપલભ્યતે રૂપાદિસત્ત્વાત્ । પુરુષાન્વયઃ કરણસ્ય સંવેદકત્વાત્ । ઈશ્વરાન્વયઃ શક્તિવિશેષયુક્તાનામુપલબ્ધેઃ । કર્મદૈવાન્વયઃ જગદ્વૈચિત્ર્યોપલમ્ભાત્ । સ્વભાવાન્વયો દ્રવ્યાન્તરસંસર્ગે ઽપિ ભાવાનાં તસ્માદપ્રચ્યુતેઃ । કાલાન્વયઃ યુગાદ્યનુવિધાનાત્ । યદૃચ્છાન્વયો નિયમાભાવાત્ । અભાવાન્વયો ગવાદીનાં પરસ્પરાત્મસ્વદર્શનાદિતરેતરાણિ પ્રયુક્તાનિ । કારણાન્તરપૂર્વકત્વે ઽપિ ખલુ વ્યક્તસ્ય શક્ત્યાઃ પરિમાણાદયઃ પૂર્વમેવ કલ્પયિતુમ્ । તસ્માદયુક્તમન્વયાદિભ્યઃ કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ।
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં પરમાણૂનામપ્રતિષેધાત્ વિપ્રતિષેધપ્રસંગ ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- તદનુપપત્તિરસ્તિત્વાનભ્યુપગમાત્ । અસ્તિત્વે હિ પરમાણૂનામભ્યુપગમ્યમાને સતિ સત્યમેવં સ્યાદિયમાશંકા, કિં પરમાણુપૂર્વકમિદં વિશ્વમથ પ્રધાનપૂર્વકમિતિ ? ન તુ તેષાં સદ્ભાવો નિશ્ચિતઃ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । યત્તુ ખલ્વિદમુચ્યતે પૃથિવ્યાદિષુ રૂપાદ્યુપલમ્ભાદન્વયદર્શનાદણૂનાં સદ્ભાવઃ પ્રધાનવદેવ કલ્પયિતવ્ય ઇત્યેતદપિ ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અન્યથાપિ તદુપપત્તેઃ । તન્માત્રપૂર્વકત્વે ઽપિ હિ પૃથિવ્યાદીનાં કલ્પ્યમાને રૂપાદિસત્ત્વાદતો ન યુક્તમેતત્ । સુખાદીનામાત્મગુણત્વેનાભ્યુપગમાત્પ્રધાને ઽપિ તત્પ્રસંગ ઇતિ ચેત્, અથાપિ સ્યાદ્યથા તન્માત્રાણાં રૂપાદિમત્ત્વં કલ્પ્યતે તત્પૂર્વકત્વં ચ પૃથિવ્યાદીનાં દૃશ્યમપિ તેષુ રૂપાદિસત્ત્વલિઙ્ગેન પરમાણુભ્યો નિષ્કૃષ્યતે, એવમસ્માભિઃ સુખાદીનામાત્મગુણત્વાભ્યુપગમાત્તદ્બુદ્ધિનિમિત્તત્વે પૃથિવ્યાદીનાં પ્રધાનપૂર્વત્વાક્ષેપઃ કરિષ્યત ઇતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? આત્મગુણત્વતિષેધાત્ । તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાદિત્યત્ર ( ઇસ્ક્ 19 ) સુખાદીનામાત્મગુણત્વપ્રતિષેધં કરિષ્યામઃ તસ્માદસમ્યગેતત્ ।
આહ, યદિ પુનસ્તન્માત્રાણામેવ પરમાણુત્વમભ્યુપગમ્યતે ક એવં સતિ દોષઃ સ્યાત્ ?
ઉચ્યતે- ન શક્યમેવં ભવિતુમ્ । કિં કારણમ્ ? વૃદ્ધિમત્યસ્તન્માત્રલક્ષણાઃ પ્રકૃતયો ઽસ્માભિરભ્યુપગમ્યન્તે । કસ્માત્ ? સ્વકાર્યાદ્ધિ પ્રથીયસી પ્રકૃતિર્ભવતીતિ ચ નઃ સમયઃ । મહાન્તિ ચ પૃથિવ્યાદીનિ મહાભૂતાનિ । તસ્માત્તેષાં તદતિરિક્તતયા પૃથિવ્યા ભવિતવ્યમ્ । પરિચ્છિન્નદેશાશ્ચ પરમાણવઃ । તસ્માન્ન તન્માત્રાભ્યુપગમાત્તેષામભ્યુપગમઃ । ઉપેત્ય વા તદસમ્ભવઃ કૃતકત્વાત્ । અસ્તુ વા પરમાણૂનાં સદ્ભાવસ્તથાપિ તેભ્યો જગદુત્પત્તેરસમ્ભવં બ્રૂમઃ । કિં કારણમ્ ? કૃતકત્વાત્ । અકૃતકેન હિ જગત્કારણેન યુક્તં ભવિતું, કૃતકાશ્ચ પરમાણવઃ । તસ્માત્સત્યપિ સદ્ભાવે ન તેષાં જગત્કારણમિષ્યતે ઇતિ ? ઉચ્યતે- તસ્યૈવ કારણત્વપ્રસંગાત્ । યદ્ધિ તત્પરમાણૂનાં કારણં તદેવ જગત્કારણત્વેન યુક્તં કલ્પયિતું સ્યાત્ ન તન્નિષાદિમતાઃ પરમાણવઃ । કૃતકત્વાસિદ્ધેરયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતં યદિ પરમાણૂનાં કૃતકત્વં પ્રસિદ્ધમત એતદ્યુજ્યતે વક્તુમમુષ્માદ્ધેતોરકારણં પરમાણવ ઇતિ । તત્ત્વસિદ્ધમ્ । તસ્માન્ન કિંચિદેતત્ । ઉચ્યતે- પરિચ્છિન્નદેશત્વાત્ । ઇહ યત્પરિચ્છિન્નદેશઃ તત્કૃતકં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા ઘટઃ, પરિચ્છિન્નદેશશ્ચ । તસ્માત્પરમાણવઃ કૃતકાઃ । કિં ચાન્યત્ રૂપાદિમત્ત્વાત્ । ઇહ યદ્રૂપાદિમત્તત્કૃતકં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા ઘટાઃ, રૂપાદિમન્તશ્ચ પરમાણવઃ । તસ્માત્કૃતકાઃ । કિં ચાન્યત્ ઔષ્ણ્યયોગાત્ । યદૌષ્ણ્યયુક્તં તત્કૃતકમ્ । તદ્યથા પ્રદીપઃ, તદ્વન્તશ્ચાગ્નેયાઃ પરમાણવઃ । તસ્માત્કૃતકાઃ । કિંચ વેગવત્ત્વાત્ । ઇહ યદ્વેગવત્તત્કૃતકમ્ । તદ્યથા ઇષુર્વેગવાન્, તદ્વન્તો વાયવીયાઃ પરમાણવઃ । તસ્માત્કૃતકાઃ । કિંચ સ્નેહદ્રવત્વયોગાત્ । ઇહ યત્સ્નેહદ્રવત્વયુક્તં તત્કૃતકમ્ । યથા કેદારાદિષ્વાપઃ । ઇત્થં ચાપ્યાઃ પરમાણવઃ । તસ્માત્કૃતકાઃ । કિંચાધેયત્વાત્ । ઇહ યદન્યસ્મિન્નાધીયતે તત્કૃતકમ્ । તદ્યથા ઠઘવમ્ । આધીયન્તે ચ પરમાણવઃ પૃથિવ્યામ્, તસ્માત્કૃતકાઃ । કિંચ અર્થાન્તરાધારત્વાત્ । ઇહ યદર્થાન્તરસ્યાધારત્વં પ્રતિપદ્યતે તત્કૃતકમ્

। તદ્યથા ઘટઃ । અર્થાન્તરસ્ય ચ દ્વ્યણુકાદેરાધારત્વમણવઃ પ્રતિપદ્યન્તે તસ્માત્કૃતકાઃ । કિંચ પ્રાપ્તિવ્યવધાનાત્ । ઇહ યયોર્મધ્યે અન્તરા દ્રવ્યમવસ્થિતમ્ પ્રાપ્તેર્વ્યવધાયકં ભવતિ, તૌ કૃતકૌ । તદ્યથા, દ્વ્યઙ્ગુલી । તથા ચાણૂ દ્વાવન્તરાણ્વન્તરમવસ્થિતં, યો યઃ પ્રાપ્તેર્વ્યવધાયકં તૌ કૃતકૌ તસ્માત્તાવપિ કૃતકૌ । કિંચ દ્રવ્યાન્તરારમ્ભકત્વાત્ । ઇહ યદ્ દ્રવ્યાન્તરારમ્ભકં તત્કૃતકં વઃ । તદ્યથા તન્તુઃ, દ્રવ્યારમ્ભકાશ્ચ પરમાણવઃ । તસ્માત્કૃતકાઃ । કિંચ પ્રત્યક્ષત્વાત્ । ઇહ યત્પ્રત્યક્ષં તત્કૃતકં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા ઘટઃ, પ્રત્યક્ષાશ્ચ યોગિનાં પરમાણવઃ । તત્કૃતકાઃ । અતએવ કૃતકત્વમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતં યત એવ યોગિનાં પ્રત્યક્ષાઃ પરમાણવસ્તત એવ કૃતકાઃ । કિં કારણમ્ । અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષં ઘટાદિ હિ કૃતકં દૃષ્ટમિતિ કૃત્વા । એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? શરીરકૃતકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । શરીરમપિ હિ યોગિનાં પ્રત્યક્ષં, કામં તદપ્યકૃતકમસ્તુ । અથ નૈતદેવ તર્હિ નાકૃતકાઃ પરમાણવઃ । પ્રધાનાદિષુ પ્રસંગ ઇતિ ચેન્ન અનભ્યુપગમાત્ । શ્રીકપિલબ્રાહ્મણૈરપિ પ્રધાનપુરુષાવપ્રત્યક્ષાવિતિ નઃ શાસ્ત્રમ્ । તસ્માદ્યત્કિંચિદેતત્ । સત્તાદિવદિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યથા સત્તાગુણત્વરૂપત્વાદીનાં સતિ પ્રત્યક્ષત્વે ઽકૃતકત્વમ્ એવં પરમાણૂનાં ભવિષ્યતીતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સાધ્યત્વાત્ । પરમાણ્વકૃતકત્વવત્સત્તાદીનાં સદ્ભાવો ઽસિદ્ધઃ । તસ્માચ્છશવિષાણાત્પુરુષવિષાણસિદ્ધિવદગ્રાહ્યમેતત્ । સૌક્ષ્મ્યાદણૂનાં કૃતકત્વાપ્રસંગ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, ન હિ પરમાણુભ્યઃ સૂક્ષ્મતરમન્યદ્ ભાવાન્તરમસ્તિ યદેષામારમ્ભકં સ્યાત્ । પરા ખલ્વેષા કાષ્ઠા સૌક્ષ્મ્યસ્ય યત્પરમાણવઃ । તસ્માદેષાં કૃતકત્વમનુપપન્નમિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પાકજેષ્વતિપ્રસંગાત્ । સૌક્ષ્મ્યાદકૃતકત્વપ્રસંગઃ । તે ઽપિ પરમાણવઃ સૂક્ષ્માઃ । યત્તુ ખલ્વતિસૌક્ષ્મ્યાત્પ્રધાનપુરુષયોરકૃતકત્વં દૃષ્ટં તત્સતિ વિભુત્વે । ન ચ યથા પ્રધાનપુરુષાવેવમણવો ઽપિ વિશ્વં વ્યશ્નુવતે । તસ્માત્સતિ
સૌક્ષ્મ્યે પાકજવદેષાં કૃતકત્વમનિવાર્યમ્ । યેષાં તુ કાર્યદ્રવ્યં પચ્યત ઇતિ પક્ષસ્તેષામયમનુપાલમ્ભ ઇત્યતઃ પરમાણુસમવેતં કર્મોદાહાર્યમ્ । તદ્ધિ સૂક્ષ્મમતીન્દ્રિયં કૃતકં ચેતિ સિદ્ધં કૃતકાઃપરમાણવઃ । કૃતકત્વાચ્ચૈષામનિત્યતાપ્યનપાતિનીતિ કૃત્વાન્તરાલપ્રલયમહાપ્રલયેષુ પ્રધ્વંસાત્પરમાણૂનાં કારણાભાવાત્કાર્યાભાવ ઇતિ સ્વશાસ્ત્રસિદ્ધાદનુમાનાજ્જગદુચ્છિત્તિદોષપ્રસંગઃ । તથા ભોગિનામુપચિતસ્ય સ્વકર્મણો ઽનુપભોગાત્કૃતસ્ય વિપ્રણાશઃ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । તસ્માન્ન જગત્કારણં પરમાણવઃ ।
યાપિ ખલ્વિયમાશંકા પુરુષાજ્જગદુત્પત્તિર્ભવિષ્યતીતિ સાપ્યયુક્તા । કસ્માત્ ? પ્રતિષેધાત્ । તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાદિત્યત્ર ( ઇસ્ક્ 19 ) પુરુષસ્યાકર્તૃત્વમુપપાદયિષ્યામઃ । ચૈતન્યાવિશેષાદીશ્વરસ્યાપિ સ એવ વિધિઃ કારણત્વપ્રતિષેધે બોદ્ધવ્યઃ ।
આહ અસ્ત્યેવમીશ્વર ઇતિ પાશુપતવૈશેષિકાઃ । કસ્માત્ ? કાર્યવિશેષસ્યાતિશયબુદ્ધિપૂર્વકત્વાત્ । ઇહ કાર્યવિશેષઃ પ્રાસાદવિમાનાદિરતિશયબુદ્ધિપૂર્વકો દૃષ્ટઃ । અસ્તિ ચાયં મહાભૂતેન્દ્રિયભુવનવિન્યાસાદિલક્ષણઃ કાર્યવિશેષઃ । તસ્માદનેનાપ્યતિશયબુદ્ધિપૂર્વકેણ ભવિતવ્યમ્ । યત્પૂર્વકો ઽયં સ ઈશ્વરઃ । તસ્માદસ્તીશ્વર ઇતિ । કિં ચાન્યત્ ચેતનાચેતનયોરભિસમ્બન્ધસ્ય ચેતનકૃતત્વાત્ । ઇહ ચેતનાચેતનયોરભિસમ્બન્ધશ્ચેતનકૃતો દૃષ્ટઃ, તદ્યથા ગોશકટયોઃ । અસ્તિ ચાયં ચેતનાચેતનયોઃ શરીરશરીરિણોરભિસમ્બન્ધઃ । તસ્માદનેનાપિ ચેતનકૃતેન ભવિતવ્યમ્ । યત્કૃતો ઽયં સ ઈશ્વરઃ । તસ્માદસ્તીશ્વરઃ કારણમ્ ।
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં કાર્યવિશેષસ્યાતિશયબુદ્ધિપૂર્વકત્વાદીશ્વરસદ્ભાવસિદ્ધિરિતિ અત્ર બ્રૂમઃ ન, સાધ્યત્વાત્ । અસ્મદાદિબુદ્ધિપૂર્વિકાઃ પ્રાસાદાદયઃ, અતિશયબુદ્ધિપૂર્વિકા વા ઇતિ સાધ્યમેતત્ । તસ્માદનુત્તરમ્ । કિંચ પ્રાક્પ્રધાનપ્રવૃત્તેર્બુદ્ધ્યસમ્ભવાત્કારણાન્તરપ્રતિષેધાત્ પ્રધાનાદયં બુદ્ધિપૂર્વકં કાર્યવિશેષં કુર્વીત । પ્રાક્ચ પ્રધાનવિપરિણામાદ્ બુદ્ધિરેવ નાસ્તીત્યુપપન્નમેતત્ । શક્તિમત્ત્વાત્સ્વત ઇતિ ચેત્ સ્યાત્પુનરેતત્ સર્વશક્તિપ્રચિત ઈશ્વરઃ । તસ્ય પ્રાગપિ પ્રધાનવિપરિણામાત્સ્વત એવેચ્છાયોગાદ્ બુદ્ધિસદ્ભાવો ન પ્રતિષિધ્યત ઇતિ । એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ । બુદ્ધિઃ સ્વત એવેત્યત્ર પર્યનુયુક્ત(સ્ય) કસ્તે દૃષ્ટાન્તઃ ? તસ્માદસદેતત્ । શક્તિવિશેષાદદોષ ઇતિ ચેત્, અથાપિ સ્યાત્ નાન્યેષાં બુદ્ધિમતામીશ્વરતુલ્યા શક્તિઃ । અત એષાં પ્રધાનાચ્છરીરવ્યૂહસમકાલમાત્માદિસન્નિકર્ષાદ્વા બુદ્ધય ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ, ઈશ્વરસ્ય તુ સ્વત ઇતિ । એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સર્વવાદસિદ્ધિપ્રસંગાત્ । દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધમર્થમાદાય પ્રતિબધ્યમાનેન શક્તિવિશેષઃ સ્મર્તવ્ય ઇત્યેતસ્યાં કલ્પનાયાં સર્વવાદસિદ્ધિપ્રસંગઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ ગ્રહમાત્રમેતત્ । એવં સ્વત ઈશ્વરસ્ય બુદ્ધિસમ્ભવો ન ચેદ્ભવેત્ યુક્તમુચ્યતે પ્રાક્પ્રધાનપ્રવૃત્તેર્બુદ્ધ્યસમ્ભવાન્ન બુદ્ધિમત્પૂર્વકો ઽયં કાર્યવિશેષઃ । કિંચ ફલાનુપપત્તેઃ । દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા ફલમુદ્દિશ્ય બુદ્ધિમન્તઃ કાર્યવિશેષાન્પ્રાસાદવિમાનાદીનારભમાણા દૃશ્યન્તે । અનુપહતશ્ચાયમૈશ્વર્યાત્ । કિં ચ પ્રયોજકાનુપપત્તેઃ । કિં ચ અનેકાન્તાત્ । ન ચ સર્વઃ કાર્યવિશેષો બુદ્ધિપૂર્વકઃ । વૃક્ષાદીનાં તદ્વ્યતિરેકેણોત્પત્તેઃ । સર્વસ્યેશ્વરબુદ્ધિપૂર્વકત્વાભ્યુપગમે દૃષ્ટાન્તાભાવઃ । ન ચાસ્ત્યનુદાહૃતો વાદઃ । તસ્માદનેકાન્ન બુદ્ધિમત્પૂર્વકં વ્યક્તમ્ । કિં ચ દુઃખોત્તરત્વાત્ । બુદ્ધિપૂર્વકશ્ચેદસ્ય કાર્યવિશેષઃ સ્યાત્કર્તુર્દુઃખોત્તરવિધાને પ્રયોજનં નાસ્તિ । શક્તિમાંશ્ચાયમિતિ સુખોત્તરમેવ વિદધ્યાત્ । દુઃખોત્તરશ્ચાયં, તસ્માન્ન બુદ્ધિપૂર્વકઃ કાર્યવિશેષઃ । કિંચ દુઃખોપાયત્વાત્

। બુદ્ધિપૂર્વકશ્ચેદયં કાર્યવિશેષઃ સ્યાદ્ધર્માર્થકામમોક્ષપ્રાપ્તયઃ સુખોપાયાઃ સ્યુઃ, દુઃખોપાયાશ્ચ, તસ્માદબુદ્ધિપૂર્વકઃ । ધર્માધર્મનિમિત્તત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યદ્યપીશ્વરપૂર્વકો ઽયં કાર્યવિશેષઃ તથાપ્યાદિસર્ગે સુખોત્તરાણામસ્મદુત્પન્નાનાં પ્રાણિનાં ધર્માધર્મપરિગ્રહાદ્ હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટવયોજાતિસ્વભાવાદિયોગો ભવતિ । તતશ્ચ નાપરાધો ઽયમીશ્વરસ્યેતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અધર્મોત્પત્તિહેત્વભાવાત્ । ઈશ્વરશ્ચેદ્ધર્માધર્મયોરુત્પત્તાવીષ્ટે ધર્મમેવ પ્રાણિનાં સુખહેતુત્વાદુત્પાદયેત્ નાધર્મં, પ્રયોજનાભાવાત્ । અથ મતમ્ સ્વાભાવિકી ધર્માધર્મયોઃ સ્વકારણાદુત્પત્તિઃ, યદુક્તં સર્વમીશ્વરબુદ્ધિપૂર્વકં વ્યક્તમિતિ તુ તસ્ય વ્યાઘાતઃ । તસ્માદીશ્વરો ન કારણમ્ । યત્પુનરેતદુક્તં ચેતનાચેતનયોરભિસમ્બન્ધસ્ય ચેતનકૃતત્વાદીશ્વરસ્ય સદ્ભાવ ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? સાધ્યત્વાત્ । યો ઽયં ચેતનાચેતનયોર્ગોશકટયોરભિસમ્બન્ધઃ સ કેન ચેતનેન કૃતઃ ? યદિ ચૈત્રેણ, તસ્ય કાર્યકારણસંઘાતત્વાદાચેતન્યમ્ । અથ ચૈત્રશબ્દવાચ્યસ્ય પિણ્ડસ્યોપદ્રષ્ટા ક્ષેત્રજ્ઞઃ તત્કૃત ઇષ્યતે તદયુક્તમ્, સાધ્યત્વાત્ । ન હિ પુરુષકર્તૃત્વમસ્મત્પક્ષે પ્રસિદ્ધમ્ । ઉભયપક્ષપ્રસિદ્ધેન વ્યવહારઃ । કિં ચાન્યત્ અનવસ્થાપ્રસંગાત્ । ચેતનાચેતનયોરભિસમ્બન્ધસ્ય ચેતનકૃતત્વં બ્રુવતઃ પ્રાપ્તમીશ્વરકાર્યકારણયોરભિસમ્બન્ધસ્ય ચેતનકૃતત્વમ્ । તથા ચાનવસ્થાપ્રસંગઃ । અથ મા ભૂદયં દોષ ઇતિ સ્વાભાવિક ઈશ્વરસ્ય કાર્યકારણયોરભિસમ્બન્ધ ઇષ્યતે, ન તર્હ્યૈકાન્તિકો હેતુઃ । તયોરાચેતન્યાદદોષ ઇતિ ચેત્, સ્યાત્પુનરેતત્ ઈશ્વરસ્ય યત્કાર્યકારણં તદપિ ચેતનમીશ્વરો ઽપિ, તસ્માત્સમ્બન્ધેન પ્રત્યુદાહરણમુપપદ્યત ઇતિ । એતદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અસમ્બન્ધપ્રસંગાત્ । ચૈતન્યાવિશેષાદાત્મન આત્માન્તરેણાભિસમ્બન્ધો નાસ્તિ । એવમીશ્વરકાર્યકારણયોરપિ ન સ્યાત્ । અનિષ્ટં ચૈતત્ । કિં ચ અવિપર્યયપ્રસંગાત્ । ઉભયચૈતન્યપ્રતિજ્ઞસ્ય યથેશ્વરસ્ય કરણં બુદ્ધ્યાદયઃ, એવમીશ્વરો ઽપિ બુદ્ધ્યાદીનાં કરણં સ્યાત્ । કસ્માત્ ? અવિશેષાત્ । અથૈતદનિષ્ટં, ન
તર્હ્યુભયોશ્ચૈતન્યમ્ । કાર્યકારણવત્તાનભ્યુપગમાદદોષ ઇતિ ચેત્ વ્યાપી નિરવયવો ઽનન્તશક્તિઃ સૂક્ષ્મેભ્યઃ સૂક્ષ્મતમો મહદ્ભ્યો મહત્તમો ઽધિકરણધર્માનાદિરિત્યેવમનન્તલક્ષણમીશ્વરપદાર્થ તદ્વિદો વ્યાચક્ષતે । તસ્ય કુતઃ કાર્યકારણમવલમ્બ્યેદમાધ્યારોપિતમિતિ ? એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનુમાનવિરોધાત્ । ઇત્થં ચેદીશ્વરો યદિદમનુમાનં કાર્યવિશેષસ્યાતિશયબુદ્ધિપૂર્વકત્વાચ્ચ ચેતનાચેતનયોરભિસમ્બન્ધસ્ય ચેતનકૃતત્વાદિતિ તદ્વ્યાહન્યતે । કસ્માત્ ? ન હ્યેતાવદીદૃશાર્થેન સહૈતદ્દૃષ્ટમિતિ । ઉપેત્ય વા, મૂર્તિપરિગ્રહવ્યાઘાતાત્ । યદ્યેકાન્તેનૈવંરૂપ ઈશ્વરઃ, ક્ષિત્યાદિમૂર્તિપરિગ્રહો વ્યાહન્યેત । કિં ચાન્યત્- શ્રુતેઃ । શ્રુતિરપિ ચાસ્ય મૂર્તિમાચષ્ટે કૃત્તિવાસાઃ પિનાકહસ્તો વિતતધન્વા નીલશિખણ્ડીત્યાદિ । તદભ્યુપગમાત્સ્વપક્ષહાનિરિતિ ચેત્, સ્યાન્મતં યદિ તર્હિ શ્રુતિવચનાન્મૂર્તિમાનીશ્વરઃ પરિગૃહ્યતે । તેન સિદ્ધમસ્યાસ્તિત્વમ્ । કસ્માત્ ? ન હ્યસતો મૂર્તિમત્ત્વમુપપદ્યત ઇતિ કૃત્વા । એતદપ્યયુક્તમ્ । અભિપ્રાયાનવબોધાત્ । ન હ્યેકાન્તેન વયં ભગવતઃ શક્તિવિશેષં પ્રત્યાચક્ષ્મહે, માહાત્મ્યશરીરાદિપરિગ્રહાત્ । યથા તુ ભવતોચ્યતે પ્રધાનપુરુષવ્યતિરિક્તઃ તયોઃ પ્રયોક્તા નાસ્તીત્યયમસ્મદભિપ્રાયઃ, તસ્માદેતસ્ય બાધકમ્ । અતો ન પ્રધાનપુરુષયોરભિસમ્બન્ધો ઽન્યકૃતઃ । કિં ચાન્યત્ અશક્યત્વાત્ । કુર્વાણઃ ખલ્વપ્યયમભિસમ્બન્ધં શરીરમાત્રેણ વા શરીરિણઃ કુર્યાત્, શરીરકારણેન વા ? કિં ચાતઃ ? તન્ન તાવચ્છરીરમાત્રેણ કરોતિ । કસ્માત્ ? અનપેક્ષસ્ય શરીરોત્પત્તૌ નિમિત્તાભાવાત્ । ન શરીરકારણેન, વિભુત્વાત્ । પરિચ્છિન્નયોર્ગોશકટયોરભિસમ્બન્ધો ઽન્યકૃતઃ, વિભૂ ચ પ્રધાનપુરુષૌ । કિં ચ પારાર્થ્યાત્ । ગોશકટયોરભિસમ્બન્ધઃ પરાર્થો દૃષ્ટઃ । ન તુ પ્રધાનપુરુષયોરભિસમ્બન્ધઃ પરાર્થ ઇતિ । ઈશ્વરાર્થ ઇતિ ચેન્ન, ઉક્તત્વાત્ । દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થ ઈશ્વરસ્યાનુપપન્ન ઇત્યાદાવેવોક્તમેતત્ । એવં તાવત્પાશુપતાનામીશ્વરપરિગ્રહે દોષઃ ।
વૈશેષિકાણાં ચાયં દોષઃ । કિં ચ દ્રવ્યાદિપદાર્થાન્તરભાવાભાવપરિકલ્પનાનુપપત્તિશ્ચ । તૈરીશ્વરો દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયભૂતો વા પરિકલ્પ્યમાનઃ પરિકલ્પ્યતે, પદાર્થાન્તરભૂતો વા ? કિં ચાતઃ ? તન્ન તાવદ્ દ્રવ્યાદિભૂતઃ । કસ્માત્ ? દ્વિવિધં હિ દ્રવ્યં અનેકદ્રવ્યમદ્રવ્યં ચ । તત્ર નાનેકદ્રવ્યમીશ્વરઃ, કૃતકત્વાદિદોષપ્રસંગાત્ । નાદ્રવ્યં, પરિસંખ્યાનાત્ । પૃથિવ્યાદીનિ મનઃપર્યન્તાનિ નવૈવ દ્રવ્યાણિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ । ઇતિકરણસ્ય પરિસમાપ્ત્યર્થત્વાત્ । કિં ચ ગુણકર્મનિર્દેશાત્ । સતિ ચાસ્ય દ્રવ્યત્વે વૈશેષિકગુણનિર્દેશ આચાર્યેણ કૃતઃ સ્યાત્ । કારણાન્તરપ્રયોગસમર્થસ્ય ચ કર્મ નિર્દિષ્ટં સ્યાત્ । ન તુ તથા । તસ્માન્ન દ્રવ્યગુણાદયઃ । આશ્રયપરતન્ત્રા હિ ગુણાદયઃ પરાર્થાઃ । એવં ન દ્રવ્યાદિભૂતો નાપિ પદાર્થાન્તરભૂતઃ । પદાર્થત્વે હિ સતિ દ્રવ્યાદિવલ્લક્ષણમુક્તમભવિષ્યત્ । આચાર્યેણ તુ નોક્તમ્ । તસ્માસૂત્રકારમતે નાસ્તીશ્વરઃ । લિઙ્ગાદિતિ ચેત્, સ્યાન્મતમ્- સંજ્ઞાકર્મત્વમસ્મદ્વિશિષ્ટાનાં લિઙ્ગમ્ । પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાદ્વા સંજ્ઞાકર્મણ ઇત્યેતસ્માલ્લિઙ્ગાદીશ્વરપરિગ્રહ આચાર્યસ્ય સિદ્ધ ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અભિપ્રેતાસિદ્ધેઃ । સત્યમનેન લિઙ્ગેનાસ્મદાદિભ્યો વિશિષ્ટશક્તેઃ કસ્યચિદેવ માહાત્મ્યશરીરસ્યાન્યસ્ય વા પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । સંજ્ઞામાત્રં તુ યથા ભવદ્ભિઃ સર્વકારણાનાં સૃષ્ટ્યુપસંહારપ્રવૃત્તિહેતુરેકઃ સ્વતન્ત્ર ઇષ્યતે । તથા ચાસ્માલ્લિઙ્ગાત્પ્રતિપત્તિઃ । કિં ચાન્યત્ । પ્રાગનુપદેશે ઽકૌશલપ્રસંગાત્ । ઈશ્વરપરતન્ત્રે ચેદણૂનાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્યાતાં તમેવ પ્રાગુપદિશેત્ । ધર્મવત્પ્રધાનપદાર્થસ્ય વા પ્રાગનુપદેશાદકુશલઃ સૂત્રકાર ઇત્યેતદાપદ્યતે । ન ચૈતદિષ્ટમુભયમ્ । કિં ચાન્યત્ અસંકીર્તનાત્ । શાસ્ત્રપ્રદેશે ચાયમીશ્વરો ન કસ્મિંશ્ચિદપ્યાચાર્યેણ સંકીર્તિતઃ । ન ચાસ્ય વધ્વા ઇવ શ્વશુરનામસંકીર્તને દોષોપપત્તિઃ સ્યાત્ । દોષસંવિભાગાર્થમિદમાચાર્યસ્યાનિષ્ટમધ્યારોપ્યતે, ન તુ મતમસ્યૈતત્ । એવં કાણાદાનામીશ્વરો ઽસ્તીતિ પાશુપતોપજ્ઞમેતત્
। તસ્માદીશ્વરો ઽપ્યકારણમ્ ।

કર્માણુભિર્વ્યાખ્યાતમ્ । કથમ્ ? યથા કૃતકત્વાન્ન જગત્કારણમણવઃ, એવં કર્માપિ ન શરીરનિમિત્તં, તસ્માત્તદપ્યકારણમ્ । ઇતરેતરનિમિત્તત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યથાન્તરેણ શરીરં કર્મ નોત્પદ્યમાનં દૃષ્ટમેવમન્તરેણ કર્મ શરીરસ્યાપિ કારણાન્તરમશક્યં કલ્પયિતુમિતિ પરસ્પરનિમિત્તત્વાન્નાસ્ય પરિવર્તસ્ય પૂર્વકોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે । તસ્માન્નાસ્ત્યનયોઃ કારણાન્તરમિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અનવસ્થાનામવસ્થાનપૂર્વકત્વદર્શનાત્ । તદ્યથા શુક્રશોણિતાચ્છરીરં શરીરાચ્છુક્રશોણિતમિત્યસ્ય પરિવર્તસ્ય પૂર્વકોટિરદૃષ્ટા, પ્રતિજ્ઞાયતે ચાયોનિજત્વમીશ્વરશરીરાણામાદિસર્ગે ચ । તથા ચ બીજાઙ્કુરાદયો ઽઙ્કુરાદિભ્યો બીજમિત્યનવસ્થા । ભાતિ ચાત્રાદિસર્ગે પરમાણુમાત્રાદપિ બીજપ્રાદુર્ભાવસ્તથા શરીરકર્મણોરનવસ્થા । ઇદાનીમપિ ચાદિસર્ગે ચાધિકારમાત્રવશાચ્છરીરોત્પત્તિઃ સ્યાત્ । સાધારણવિગ્રહત્વપ્રસંગ ઇતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, યદ્યધિકારનિમિત્તા શરીરોત્પત્તિરાદિસર્ગે ઽભ્યુપગમ્યતે પ્રાપ્તમેકેન શરીરેણ સર્વપુરુષાણામભિસમ્બન્ધો નિયમહેત્વભાવાત્ । તતશ્ચ શરીરાન્તરાનર્થક્યમ્ । તેનૈવ સર્વેષામુપભોગસામર્થ્યાદિતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ । સત્યમેતદનુમાનતઃ । પ્રત્યક્ષતસ્તુ શરીરાણિ પ્રતિપુરુષમ્, તસ્માન્નાયં પ્રસંગઃ । અપવર્ગનિયમપ્રસંગ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતં યદ્યધિકારમાત્રવશાચ્છરીરોત્પત્તિઃ પરમર્ષેરેવાપવર્ગસાધનં શરીરાદુત્પદ્યેતેતિ । ઉચ્યતે- ન તસ્યૈવ, કિં તર્હિ સર્વેષાં ગુણાનાં પ્રાધાન્યાત્તન્નિમિત્તાનિ શરીરાણ્યાદિસર્ગે સાંસિદ્ધિકાન્યુત્પદ્યન્તે । તત્ર યસ્ય સત્ત્વપ્રધાનં કાર્યકરણં સ પરમર્ષિઃ । યસ્ય સત્ત્વં રજોબહુલં સ માહાત્મ્યશરીરઃ । એવં ગુણસમ્પર્કાદ્ ગુણપ્રધાનાપ્રધાનભાવેન યાવત્સ્થાવરશરીરપ્રાદુર્ભાવ ઇત્યતો નાસ્તિ ગુણાનાં શરીરવિનિયોગપક્ષપાતઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્કૃતકત્વાન્ન કર્મ જગત્કારણમિતિ । એતેન ચૈવં વ્યાખ્યામ્ । તદપિ હિ કર્મણામેવ પ્રાપ્તપરિપાકાણામભિધાનમર્થાન્તરમેવેતિ ચેત્સાધ્યમ્ । તસ્માદપ્યકલ્પનીયમિતિ ।
યદપ્યુક્તં કાલાજ્જગદુત્પત્તિર્ભવિષ્યતીતિ તદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? કારણપરિસ્પન્દસ્યૈવ તદભિધાનસન્નિવેશાત્ । ન હિ નઃ કાલો નામ કશ્ચિદસ્તિ, કિં તર્હિ ક્રિયમાણક્રિયાણામેવાદિત્યગતિગોદોહઘટાસ્તનિતાદીનાં વિશિષ્ટાવધિસરૂપપ્રત્યયનિમિત્તત્વત્ । પરાપરાદિલિઙ્ગસદ્ભાવાત્પ્રતિપત્તિરિતિ ચેન્ન, અકૃતકેષુ તદનુપપત્તેઃ । યદેવ કૃતકં તત્રૈવ પરમપરમિત્યાદિઃ પ્રત્યયો દૃષ્ટઃ । સ યદિ ક્રિયાવ્યતિરિક્તનિમિત્તઃ સ્યાદવિશેષાન્નિત્યાનિત્યેષુ સ્યાત્ । ક્વચિત્સામર્થાદપાકજવદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્- યથાગ્નિસંયોગઃ પાકજહેતુઃ તથા ચાવિશેષે ઽપિ પૃથિવ્યામેવ પાકજોત્પત્તિનિમિત્તં ભવતિ નાકાશાદિષુ । એવં કાલો ઽપિ પરાપરાદિહેતુરથ ચાનિત્યેષ્વેવ સ્યાન્ન નિત્યેષ્વિતિ । તચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વિશેષોપપત્તેઃ । રૂપાદિવિક્રિયાહેતુરગ્નિસ્તદ્યુક્તં યદસૌ તદ્વતિ દ્રવ્યે પાકજાનાદદ્યાત્, (ના) તદ્વત્યાકાશાદૌ । કાલસ્તુ સમ્બન્ધમાત્રોપકારી ન વિક્રિયાહેતુઃ । તસ્માદસદેતત્ । એવં યદિ ક્રિયાભ્યો ઽન્યઃ કાલ ઇષ્યતે કારણપરિસ્પન્દસ્ય જગત્કારણત્વમથાન્યત્સાધ્યમ્ ।
યદૃચ્છાપિ ન કારણં કર્મવત્ કાર્યકારણભાવાત્ । કાર્યકારણભૂતં હીદં વ્યક્તમિતિ પ્રાગ્વ્યાખ્યાતમ્ । સ ચ કાર્યકારણભાવઃ પ્રેક્ષાપૂર્વકૃતાનાં શયનાદીનામુપલબ્ધૌ યાદૃચ્છિકેષુ ચાનુપલબ્ધૌ ન તસ્યા લિઙ્ગમિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
અભાવો ઽપ્યકારણમ્, પરિમાણાદિદર્શનાત્ । ન હિ તત ઉત્પન્નાનાં પરિમાણમુપપદ્યત ઇત્યતો નાપ્યન્વયઃ । સાત્મકનિરાત્મકયોરત્યન્તજાતિભેદાત્ ।
નાપિ શક્તિસ્તદભાવાત્ । નોપકારો ઽનવસ્થાનાત્ । ન વિભાગો નિરાત્મકત્વાત્ ।
તસ્માન્ન પરમાણુપુરુષેશ્વરકર્મદૈવકાલસ્વભાવયદૃચ્છાભાવેભ્યો વ્યક્તમુત્પદ્યતે । ન ચેદેભ્યઃ, પરિશેષતઃ પ્રધાનસ્યૈવાસ્તિત્વલિઙ્ગમિદમ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ ભેદાનાં પરિમાણાદિભ્યઃ કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિતિ ॥ 15 ॥
કારિકા 16
આહ એવમપ્યસ્ય વ્યક્તહેતુત્વમનુપપન્નમ્, એકત્વાત્ । બહૂનાં કાર્યારમ્ભો દૃષ્ટસ્તન્ત્વાદીનામ્ । એકં પ્રધાનં, તસ્માન્ન તદારમ્ભશક્તિયુક્તમિતિ ।
ઉચ્યતે- યદ્યપિ ગુણાનાં પ્રધાનલક્ષણમવસ્થાન્તરમભિન્નબુદ્ધિનિમિત્તત્વાદેકમપિ કાર્યકાલે કિંચિદ્વૈષમ્યોપજનિતવ્યપદેશ્યરૂપાભિરિતરેતરોપકારિણીભિઃ શક્તિભિઃ સ્મુદાયત્વમાપદ્યતે । તસ્માદિદાનીં
પ્રવર્તતે ત્રિગુણતઃ સમુદયાચ્ચ
પ્રવર્તતે ઇત્યનેનોત્પત્તિમાચષ્ટે । ત્રિગુણત ઇત્યવ્યપદેશ્યરૂપાણાં પ્રધાનાપ્રધાનભાવેન ગુણશક્તીનાં વૈષમ્યાદ્વ્યપદેશ્યરૂપાન્તરમાહ । યત્રૈતચ્છક્યતે વક્તું ત્રયઃ સત્ત્વાદય ઇતિ તદવસ્થાનં કાર્યારમ્ભકમિતિ । સમુદયાદિત્યનેન પરસ્પરાપેક્ષાણામારમ્ભશક્તિમવદ્યોતયતિ । એતદુક્તં ભવતિ- કાર્યકાલે ગુણાઃ પરિત્યક્તપૂર્વાવસ્થા ભેદં પ્રતિલભ્ય પરસ્પરોપકારેણ સંહન્યતે । સંહતાશ્ચ વ્યક્તમુત્પાદયન્તિ । તસ્માન્નાવસ્થાન્તરસ્યાભિન્નબુદ્ધિનિમિત્તત્વાત્પ્રધાનૈકત્વદોષઃ ગુણભેદાન્નૈકસ્ય કાર્યારમ્ભ ઇતિ ।
આહ, નિષ્ક્રિયત્વાત્તર્હિ પ્રકૃતેઃ કાર્યારમ્ભો ઽનુપપન્નઃ । ક્રિયાત્વાનભ્યુપગમે વા વ્યક્તવૈધર્મ્યવિરોધ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, ક્રિયાવૈધર્મ્યભેદાત્ । દ્વિવિધા હિ ક્રિયા પ્રસ્પન્દલક્ષણા પરિણામલક્ષણા ચ । તત્ર પ્રસ્પન્દઃ પ્રધાનસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્પ્રતિષિધ્યતે ।
પરિણામતઃ
તુ તત્કાર્યમારભતે ઇતિ ।
આહ- નનુ ચ પરિણામો ઽપિ સૌક્ષ્મ્યાત્પ્રધાનસ્ય નોપપદ્યતે । કસ્માત્ ? ન હિ સૌક્ષ્મ્યાત્સૂક્ષ્મસ્યાકાશાદેર્વિપરિણામો દૃષ્ટ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-
સંસ્કારસ્ય સૌક્ષ્મ્યે ઽપિ પરિણામો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ । તસ્માદ્ યુક્તઃ સૂક્ષ્મપરિણામીતિ ॥
આહ, કઃ પુનરયં પરિણામો નામ ?
ઉચ્યતે-
જહદ્ધર્માન્તરં પૂર્વમાદત્તે યદા પરમ્ ।
તત્ત્વાદપ્રચ્યુતો ધર્મી પરિણામઃ સ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ।
યદા શક્ત્યન્તરાનુગ્રહાત્પૂર્વધર્માન્ તિરોભાવ્ય સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતો ધર્મી ધર્માન્તરેણાવિર્ભવતિ તદવસ્થાનમસ્માકં પરિણામ ઇત્યુચ્યતે ।
આહ, નૈતદભિધાનમાત્રં દૃષ્ટાન્તમન્તરેણ પ્રતિપદ્યામહે । તસ્માદ્યથા કિમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ઉચ્યતે- યથા પાલાશં પલાશાદપ્રચ્યુતનિમિત્તાન્તરસ્યાતપાદેરનુગ્રહાચ્છ્યામતાં તિરોભાવ્ય પીતતાં વ્રજતિ તથેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આહ ન, અન્યથોત્પત્તેરપ્રતિષેધાત્ । કથં પુનરેતવગમ્યતે પાલાશં સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતં ધર્માન્તરસ્ય પરિત્યાગમુપાદાનં ચ કરોતિ, ન પુનરન્યથા ચાન્યથા ચોપપદ્યત ઇતિ ?
ઉચ્યતે- ક્ષણભઙ્ગપ્રતિષેધાત્ પ્રાગેવ ક્ષણભઙ્ગનિર્દિષ્ટં વિનષ્ટાનાં ભાવાનાં પુનરુત્પત્તૌ નાસ્તિ કારણમ્ । તદભાવે ચોત્પત્તિરયુક્તેતિ ।

આહ, ધર્મધર્મિણોરનન્યત્વાભ્યુપગમાદ્ધર્મોત્પત્તિવિનાશે ધર્મ્યુત્પત્તિવિનાશપ્રસંગઃ । ન હિ વો ધર્મેભ્યો ઽન્યો ધર્મી । તત્ર યદિ ધર્મસ્ય નિવૃત્તિરભ્યુપગમ્યતે ધર્મિણો ઽપિ નિવૃત્તિરનન્યત્વાત્પ્રાપ્તા । ધર્મોત્પત્તૌ તદુત્પત્તિઃ । તત્ર યદુક્તં ધર્મોત્પત્તિવિરોધે ધર્મીસ્વરૂપાવસ્થાનમિતિ એતદયુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે ન, સેનાદિવદ્વ્યવસ્થાનોપપત્તેઃ । તદ્યથા સેનાઙ્ગેભ્યો ઽનન્યત્વં સેનાયાઃ । ન ચ સેનાઙ્ગાનાં વિનાશે સેનાવિનાશઃ । તદ્યથા નાન્યઃ પટઃ । બૌદ્ધાનાં સંયોગાવયવિપ્રતિષેધાત્ । ન ચ પટવિનાશે તન્તુવિનાશઃ । તત્ર યદુક્તં ધર્મિવિનાશે ધર્મવિનાશ ઇતિ એતદયુક્તમ્ ।
આહ, એવમપ્યયુક્તમ્ । તત્કસ્માત્ ? સામાન્યવિશેષયોર્ધર્મિસ્વરૂપપરિકલ્પનાનુપપત્તેઃ । ઇહ રૂપાદિસામાન્યં વા ધર્મિરૂપત્વેન પરિકલ્પ્યમાનં પરિકલ્પ્યેત રૂપાદિવિશેષો વા ? કિં ચાતઃ । તત્ર તાવદ્રૂપાદિસામાન્યં ધર્મિસ્વરૂપમિતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ । કસ્માત્ ? અસમ્ભવાત્ । યદિ તાવત્પૃથિવી સામાન્યં ઘટાદિર્વિશેષસ્તેન પૃથિવ્યપિ તન્માત્રાપેક્ષયા વિશેષઃ । યાવત્પ્રધાનમિતિ નાસ્તિ સામાન્યમ્ । તદભાવાદ્ ધર્મિસ્વરૂપાભાવઃ । અથ વિશેષા ઘટાદયસ્તેષાં વિશેષાન્તરેણ સહાવસ્થાનાદ્ધર્મિસ્વરૂપાનવસ્થાનાત્ । તતશ્ચ યદુક્તં સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતો ધર્મી ધર્માન્તરં વિજહાતિ, ધર્માન્તરમુપાદત્તે ઇતિ તદ્વ્યાહન્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં રૂપાદિસામાન્યવિશેષયોર્ધર્મિસ્વરૂપપરિકલ્પનાનુપપત્તિરિતિ, અસ્તુ સામાન્યમ્ । યત્તૂક્તં સામાન્યં સામાન્યાન્તરાપેક્ષં વિશેષત્વમિતિ ન પ્રત્યયનિવૃત્તૌ સામાન્યાભાવાવસ્થિતેસ્તતશ્ચ ધર્મિસ્વરૂપસિદ્ધેઃ, યાવત્પૃથિવીત્યયં પ્રત્યયો ન નિવર્તતે સામાન્યં ઘટાદિર્વિશેષઃ, દ્રવ્યત્વં ચાસૌ, ધર્માન્તરપરિવર્તેષુ તદાકારપ્રત્યયોત્પત્તિતઃ સ્વરૂપાવસ્થાનસિદ્ધેર્ધર્મા ઘટાદયઃ । યદા તુ પૃથિવીપ્રત્યયનિવૃત્તિસ્તદા તન્માત્રાણાં સામાન્યભાવો દ્રવ્યત્વં ચ વિશેષો ધર્મ ઇતિ યાવત્પ્રધાનં તસ્ય તુ સામાન્યાન્તરાનુપપત્તેઃ કૌટસ્થ્યમેવ । યત્ર સર્વવિશેષાભાવસ્તત્પ્રધાનમ્ । યદિ તુ પૃથિવ્યાદીનાં નિત્યમવ્યાવૃતં સતિ કૌટસ્થ્યમેષાં પ્રાપ્તમ્ । તસ્માન્ન ધર્મિસ્વરૂપાભાવઃ । શક્તેર્વા સામાન્યભાવાભ્યુપગમાત્ । અથવા સુખદુઃખમોહશક્તય એવેહ મહદાદિના વિશેષાન્તેન લિઙ્ગેન પરિણામં પ્રતિપદ્યન્તે । તાસાં ચ સતતં સામાન્યપ્રત્યયનિમિત્તત્વાત્સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતે તદ્દ્રવ્યત્વં લિઙ્ગસ્ય ધર્મત્વમ્ । અપ્રસિદ્ધેરયુક્તમિતિ ચેન્નોક્તત્વાત્ । પ્રાગુક્તમેતત્સુખાદિપૂર્વકં વિશ્વમિતિ ।
આહ- એવમપિ વૈશ્વરૂપ્યાનુપપત્તિઃ । કારણવિશેષાત્ । યદિ સુખાદિશક્તય એવ પરિણામિન્યો યદિદં બ્રહ્માદિ સ્થાવરાન્તં વૈશ્વરૂપ્યં તન્નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ? ન હ્યભિન્નં કાર્યમુત્પદ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- શક્તિતશ્ચ પરિણામિનિ, ભવતિ તેન વૈશ્વરૂપ્યમ્ । કથમ્ ?
સલિલવત્પ્રતિ પ્રતિગુણાશ્રયવિશેષાત્

યથાન્તરિક્ષાવિશિષ્ટસ્યામ્ભસઃ પ્રચ્યુતિરાશ્રયેણ ગોભુજઙ્ગમોષ્ટ્રાદીનાં, વિશેષાત્ક્ષીરમૂત્રવિષાદિવૈશ્વરૂપ્યં ચોપપદ્યતે । તથા ગુણશક્તયો વિશિષ્ટાઃ પરસ્પરાશ્રયવિશેષાદ્ બ્રહ્માદિ સ્તમ્બાન્તં જાત્યાકૃતિવાગ્બુદ્ધિસ્વભાવાહારવિહારરૂપં વૈશ્વરૂપ્યં પ્રતિપદ્યન્તે । તસ્માત્સિદ્ધમેતત્ પ્રકૃતિરેવ સર્વભાવનાં પ્રસવિત્રી । ન ચ કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ॥ 16 ॥
॥ યુક્તિદીપિકાયાં સાંખ્યસપ્તતિપદ્ધતૌ ચતુર્થમાહ્નિકમ્ ॥
કારિકા 17
આહ, સમધિગતં પ્રધાનમ્ । પુરુષ ઇદાનીં કાર્યકારણવ્યતિરિક્તો ઽસ્તીત્યેતત્પ્રતિપાદ્યમ્ । કુતઃ સંશય ઇતિ ચેત્ અનુપલભ્યમાનસ્યોભયથા દૃષ્ટત્વાદિત્યુક્તમ્ । કિં ચાન્યત્ । આચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ । વિજ્ઞાનસ્કન્ધવ્યતિરિક્તો નાસ્તિ કશ્ચિદર્થ ઇતિ શાક્યપુત્રીયાઃ પ્રતિપન્નાઃ । કસ્માત્ ? સર્વપ્રમાણાનુપલબ્ધેઃ । ઇહ યદસ્તિ તત્પ્રત્યક્ષાદિના પ્રમાણેનોપલભ્યતે, તદ્યથા રૂપાદિ । તતશ્ચ તાવદયમાત્મા ન પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે । કસ્માત્ ? અશબ્દાદિલક્ષણાત્ । નાન્તઃપ્રત્યક્ષતઃ । કસ્માત્ ? ત્રિગુણાદિવિપરીતસ્ય તદવિષયત્વાત્ । ન પૂર્વવચ્છેષવદ્ભ્યામ્ । કાર્યકારણાનુપપત્તેઃ । ન ચ સામાન્યતોદૃષ્ટાત્ । ધર્મસામાન્યાભાવાત્ । નાપ્તવચનાત્ । અનભ્યુપગમાત્ । ન હિ બૌદ્ધાનાં શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણેતિહાસાઃ પ્રમાણમ્ । યશ્ચૈષામાગમઃ, સ એવમાહ
"આત્મૈવ હ્યાત્મનો નાસ્તિ વિપરીતેન કલ્પ્યતે ।
નૈવેહ સત્ત્વમાત્માસ્તિ ધર્માસ્ત્વેતે સહેતુકાઃ ॥
દ્વાદશૈવ તવાઙ્ગાનિ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
વિચિન્ત્ય સર્વાણ્યેતાનિ પુદ્ગલો નોપલભ્યતે ॥
શૂન્યમાધ્યાત્મિકં વિદ્ધિ શૂન્યં પશ્ય બહિર્ગતમ્ ।
ન દૃશ્યતે સો ઽપિ કશ્ચિદ્યો ભાવયતિ શૂન્યતામ્ ॥
પુનરપ્યાહ "અસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ, કારકસ્તુ નોપલભ્યતે ય ઇમાન્સ્વાન્ધર્માનાક્ષિપતિ । અન્યાંશ્ચ પ્રતિ સન્દધાતિ, અન્યત્ર ધર્મસંકેતાત્ । તસ્માત્સર્વપ્રમાણાનુપલબ્ધેર્નાસ્ત્યાત્મેતિ ।
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં પ્રત્યક્ષતઃ પૂર્વવચ્છેષવદ્ભ્યાં ચાત્મનો નોપલબ્ધિરિતિ, સત્યમેતત્ । યત્તૂક્તં સામાન્યતોદૃષ્ટાદનુપલબ્ધિરાત્મસામાન્યાનુપપત્તેરિતિ, તદયુક્તમ્ ।
કસ્માત્ ?
સંઘાતપરાર્થત્વાત્
ઇહ સંઘાતાઃ પરાર્થા દૃષ્ટાઃ । તદ્યથા શયનાસનરથચરણાદયઃ । અસ્તિ ચાયં શરીરલક્ષણઃ સંઘાતઃ । તસ્માદનેનાપિ પરાર્થેન ભવિતવ્યમ્ । યો ઽસૌ પરઃ સ પુરુષઃ । તસ્માદસ્તિ પુરુષઃ ।
આહ, સંઘાતપરાર્થત્વોપલબ્ધેઃ । શયનાદયો હિ સત્યપિ પરાર્થત્વે સંઘાતાર્થાઃ । યદિ ચ તૈરતિદેશઃ કાર્યકારણસંઘાતસ્ય ક્રિયતે પ્રાપ્તમસ્ય તદ્વત્સંઘાતાર્થત્વમ્ । એવં પુરુષવિપરીતાર્થસિદ્ધિપ્રસંગઃ । અથૈતદનિષ્ટં, ન તર્હિ ચક્ષુરાદયઃ પરાર્થાઃ ।
ઉચ્યતે- ન શક્યમેતદાપાદયિતુમ્ । કસ્માત્ ? અસંહતત્વસિદ્ધૌ વાદપ્રવૃત્તેઃ । સિદ્ધે સત્યસંહતત્વે પુરુષસ્યાયં વાદઃ પ્રવૃત્તઃ । તસ્માન્ન પારાર્થ્યમનેન બાધ્યતે । કથમવગમ્યત ઇતિ ચેત્, પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધેઃ । સતિ હિ સંઘાતત્વે દેવદત્તાદિવદયં પુરુષઃ પ્રત્યક્ષત એવોપલભ્યેત । તથા ચ સતિ સંશયાભાવાત્પ્રવૃત્તિરેવાસ્ય વાદસ્ય ન સ્યાત્ । તસ્માદયુક્તં સંહતાર્થાઃ શયનાદિવચ્ચક્ષુરાદયઃ ।
આહ, પરસ્પરોપકારિત્વાત્પારાર્થ્યસિદ્ધિઃ । ઇહ ક્ષેત્રોદકસૂર્યાદયઃ શસ્યાદીનામુપકારકાઃ । તથા કાર્યકારણત્વાત્સંઘાતશ્ચ । યથોક્તં તસ્માદયુક્તમેતેષાં પારતન્ત્ર્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન શયનાદિવત્તતો ઽન્યેનાર્થવત્ત્વાત્ । તદ્યથા શયનાદ્યઙ્ગાનાં સતિ પરસ્પરોપકારિત્વે તતો ઽન્યેનાર્થવત્ત્વાત્તદભાવે ચાર્થાનર્થક્યમ્ । એવં ચક્ષુરાદીનાં સતિ પરસ્પરોપકારિત્વે તતો ઽન્યેનાર્થવત્ત્વં ભવિતુમર્હતિ । તદભાવે ચાર્થાનર્થક્યમિતિ ।
આહ, શયનાદીનાં દેવદત્તાર્થત્વાત્તસ્ય ચ ભેદા બહિર્ભાવાત્પરસ્પરાર્થત્વપ્રસંગઃ । એવં શયનાદયો દેવદત્તાર્થાઃ, કાર્યકારણસંઘાતશ્ચ દેવદત્તશબ્દવાચ્યસ્તત્ર ભેદાનામેવ ભેદાર્થત્વાત્પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ । દૃષ્ટાન્તાભાવો વા । અથ મતં શયનાદયો ન દેવદત્તાર્થાઃ, કિં તર્હિ ક્ષેત્રજ્ઞાર્થાઃ । તથા સતિ સાધ્યસમો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, પ્રસિદ્ધ્યનુરોધાત્ । સત્યં કાર્યકારણસંઘાતસ્ય પારાર્થ્યમ્ । ભોક્તૃત્વં નોપપદ્યતે । લોકે તુ દેવદત્તાર્થત્વં શયનાદીનાં પ્રસિદ્ધમ્ । અતસ્તદનુગચ્છન્તો વયમપ્યેવં બ્રૂમઃ । કસ્માત્ ? પ્રસિદ્ધેઃ । પ્રસિદ્ધેન હ્યપ્રસિદ્ધં તદ્ધર્મતામાપદ્યતે ભવદ્ભિરપ્યુક્તં "યસ્ય હિ પ્રતિક્ષણમન્યથાત્વં નાસ્તિ તસ્ય બાહ્યપ્રત્યયયોઃ ભેદઃ, પશ્ચાદ્વિશેષગ્રહણે નાસ્તિ । તદ્યથા ભૂમેરપચ્યમાનાયાઃ પાકજાનામ્ ।" ન ચ ભૂમેઃ પ્રતિક્ષણમન્યથાત્વં નાસ્તિ, અક્ષણિકત્વપ્રસંગાત્ । સૌક્ષ્મ્યાદ્દુરધિગમો ભેદ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રયુક્તઃ । તસ્માત્સિદ્ધં સંઘાતપરાર્થત્વાદસ્તિ પુરુષઃ ।
ઇતશ્ચ-
ત્રિગુણાદિવિપર્યયાત્
ત્રિગુણમવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મિ ચ બાહ્યાધ્યાત્મિકં તથા પ્રધાનમ્ । તત્ર યદ્યેતાવદેતત્સ્યાત્ કિમપેક્ષ્ય વ્યક્તાવ્યક્તયોસ્ત્રૈગુણ્યાદિતિ ?
કિં ચાન્યત્ ।
અધિષ્ઠાનાત્ ।
ઇહાકસ્મિક્યાં પ્રધાનપ્રવૃત્તાવર્થવશઃ સન્નિવેશનિયમો ન સ્યાત્ । શ્રોત્રાદિ પૃથિવ્યાદીનાં દેવમાનુષતિર્યક્ષુ હિતયોગાર્થશ્ચાપ્રતિષેધાર્થશ્ચ સઃ । તસ્માદસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્તો યદધિષ્ઠિતાનાં ગુણાનામયં ચિત્રરૂપો વિપરિણામઃ ।
કર્તૃત્વપ્રસંગાદધિષ્ઠાનાનુપપત્તિરિતિ ચેત્, સ્યાન્મતં યદિ ગુણાનાં પુરુષાધિષ્ઠિતાનાં પ્રવૃત્તિરભ્યુપગમ્યતે, કર્તૃત્વમસ્ય પ્રાપ્તમ્ । અથાકર્તા ન તર્હ્યસ્ત્યધિષ્ઠાતૃત્વમિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અર્થે તદુપચારાત્ । યથાપુરુષાર્થઃ સિદ્ધ્યતિ તથા ગુણા કાર્યકારણભાવેન વ્યૂહ્યન્ત ઇત્યતસ્તત્પારતન્ત્ર્યાદેષામધિષ્ઠિતત્વમુપપદ્યતે, પુરુષસ્ય ચાધિષ્ઠિતૃત્વમ્ । અતો નાસ્ય કર્તૃત્વપ્રસંગઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ અધિષ્ઠાનાત્પુરુષઃ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પુરુષો ઽસ્તિ ભોક્તૃભાવાત્
ઇહ સુખદુઃખમોહાત્મકત્વાદચેતનં વ્યક્તમવ્યક્તં ચ, તસ્માદસ્ય પરસ્પરેણ ભોગો નોપપદ્યતે, ઇત્યવશ્યં ભોક્ત્રા ભવિતવ્યમ્ । યો ઽસૌ ભોક્તા સ પુરુષઃ ।
આહ, કઃ પુનરયં ભોગો નામ ?
ઉચ્યતે- ભોગ ઉપલબ્ધિસદ્ભાવાત્ ।
વિજ્ઞાનમેવ હિ વિષયોપલબ્ધિસમર્થમિત્યતસ્તાવન્માત્રમેવાસ્તુ કિં પુરુષેણ પરિકલ્પિતેનેતિ ?
ઉચ્યતે- કિં પુનરિદં વિજ્ઞાનં નામેતિ ?
આહ, ચિત્તં મનો વિજ્ઞાનમિતિ । તચ્ચ ષડ્વિધં જ્ઞાનં- ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, શ્રોત્રવિજ્ઞાનં, ઘ્રાણવિજ્ઞાનં, જિહ્વાવિજ્ઞાનં, કાયવિજ્ઞાનં, મનોવિજ્ઞાનમિતિ । તત્ર રૂપં પ્રતીત્ય ચક્ષુશ્ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । એવં શ્રોત્રશબ્દઘ્રાણગન્ધજિહ્વારસમનોધર્માશ્ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તસ્ય ધર્માઃ - વેદના, સંજ્ઞા, સ્પર્શો, મનઃ, સંસ્કાર એવમાદયઃ તસ્માદ્વિજ્ઞાનસ્કન્ધસ્યૈવોપભોગસામર્થાન્નાસ્ત્યાત્મેતિ ।

ઉચ્યતે- ન, અચેતનવિકારસ્ય ચેતનાનુપત્તેઃ । તત્તુ ખલ્વિદમિષ્યતે રૂપં પ્રતીત્ય ચક્ષુશ્ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિત્યાદિ, તેનાચેતનવિકારત્વાત્તદચેતનં ઘટાદિવદિત્યાપન્નમ્ । તસ્માન્મનોધર્મશ્ચેતનેતિ મનોરથમાત્રમેતત્ । વિલક્ષણકાર્યોત્પત્તિદર્શનાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેત્, સ્યાન્મતં નાયં નિયમઃ યદુત યજ્જાતીયં કારણં તજ્જાતીયકેન કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્ । કિં તર્હિ વિલક્ષણકાર્યોત્પત્તિરિતિ ભાવાનામુપલભ્યતે । તદ્યથા- શૃઙ્ગાચ્છરો જાયતે, ગોલોમાવિલોમભ્યો દૂર્વા । વત્સતરાન્મુક_યશ્ચન્દ્રકાન્તેન્દુસંયોગાત્સલિલમ્ । સૂર્યકાન્તગોમયાર્કસમ્પર્કાત્ સુધોદકસમ્પર્કાદરણીનિર્મથનાચ્ચાગ્નિઃ । એવમચેતનેભ્યો રૂપાદિભ્યશ્ચેતનમુત્પદ્યત ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્, ચેતનાચેતનોત્પત્તિનિયમવત્તન્નિયમાત્ । યથા સત્યેતસ્મિન્વિલક્ષણકાર્યપ્રાદુર્ભાવે ભવતશ્ચેતનાચ્ચિત્તાન્નાચેતનં ઘટાદ્યુત્પદ્યત ઇતિ નિયમઃ, તથા સત્યેતસ્મિન્વિલક્ષણકાર્યપ્રાદુર્ભાવે નાચેતનેભ્યો રૂપાદિભ્યશ્ચેતનં ચિત્તમુત્પદ્યત ઇત્યયં નિયમો નઃ । તસ્માદેષાં દૃષ્ટાનાં સતિ બહુત્વે માયાકારનગરવિન્યાસવદયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વાદસાધીયસ્ત્વમ્ । પ્રદીપવત્તદ્વ્યવસ્થેતિ ચેત્, સ્યાદેતત્ યથાચેતનેભ્યઃ સત્ત્વાદિભ્યો ઽવ્યવસાયકં ઘટાદ્યુત્પદ્યત ઇતિ નેદાનીં વ્યવસાયકો મહાન્નોત્પદ્યતે । એવં રૂપાદિભ્યો ઽચેતનં ઘટાદ્યુત્પદ્યત ઇતિ નેદાનીં ચેતનં ચિત્તં નોત્પદ્યત ઇતિ । એતદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? શક્તિભેદાત્ । પ્રકાશસ્વાભાવ્યાદ્વ્યવસાયાત્મકં સત્ત્વમ્ । તદ્યુક્તં યદિ તત્પ્રાન્યાદ્વ્યવસાયાત્મકો મહાનુત્પદ્યતે । તમઃ પ્રાધાન્યાદ્વ્યવસાયકા ઘટાદયઃ । ભવતસ્ત્વેકાકારાઃ રૂપાદયઃ તસ્માદાયમસમઃ સમાધિરિતિ ।
આહ, કિં વ્યવસાયચૈતન્યયોઃ કશ્ચિદ્રૂપભેદો ઽસ્તિ ન વેતિ ?
ઉચ્યતે- કિં તર્હિ ત્રૈગુણ્યાત્સતિ પ્રત્યયરૂપત્વે સંવેદ્યા બુદ્ધિર્યથા તુ વ્યવસાયરૂપં તથા ચૈતન્યરૂપમિતિ । તથા ચ વાર્ષગણાઃ પઠન્તિ- બુદ્ધિવૃત્ત્યાવિષ્ટો હિ પ્રત્યયત્વેનાનુવર્તમાનામનુયાતિ પુરુષ ઇતિ । આહ ચ
અર્થાકાર ઇવાભાતિ યથા બુદ્ધિસ્તથા પુમાન્ ।
આભાસમાનો બુદ્ધ્યાતો બોદ્ધા મણિવદુચ્યતે ॥
યથા યથા મનોવૃત્તિઃ પુરુષો ઽસ્તિ તથા તથા ।
બુદ્ધિરૂપમવાપ્નોતિ ચેતનત્વાત્પરાશ્રયમ્ ॥
આહ, રૂપાભેદાત્પુરુષાન્તઃકરણયોરન્યતરપરિકલ્પનાનર્થક્યમ્ । યદિ તર્હિ યથા વ્યવસાયરૂપં તથા ચૈતન્યરૂપમ્, એવં સતિ વ્યવસાયમાત્રં પરિકલ્પનીયં ચૈતન્યમાત્રં વા ? કસ્માત્ ? ન હ્યેકાન્તકારિણોર્યુગપત્ કલ્પને સામર્થ્યમસ્તિ । રૂપાન્તરાભિધાનં વા । અથ વ્યવસાયચૈતન્યયોઃ પદાર્થાનામન્તરમેવેતિ નિત્યતો વિશેષ્યતે, તર્હિ વક્તવ્યમિદમમુષ્યૈવ રૂપં નામુષ્યેતિ ।
ઉચ્યતે- ય એવમાહ રૂપાભેદાદર્થાભેદ ઇતિ સ તાવદિદં પ્રષ્ટવ્યઃ- અથ કિમ્ ? ભવતઃ કિં વિજ્ઞાનવિષયયોરાકારહેદો ઽસ્તિ ઉત નાસ્તીતિ ?
નેત્યાહ । કસ્માત્ ? આકારાન્તરે સતિ વિષયપરિચ્છેદાનુપપત્તેઃ । ન હિ વિષયસ્ય વિજ્ઞાનપ્રત્યવભાસમન્તરેણ શક્યં સ્વરૂપં પરિચ્છેત્તુમ્ । તત્ર યદન્યાકારો ગૌરન્યાકારં ગોવિજ્ઞાનં સ્યાત્તેન યથાન્યાકારેણાશ્વવિજ્ઞાનેનાન્યાકારસ્ય ગોરપરિચ્છેદઃ, એવમન્યાકારેણ ગોવિજ્ઞાનેનાન્યાકારસ્ય ગોપરિચ્છેદઃ સ્યાત્ । તસ્માન્નાસ્તિ વિષયવિજ્ઞાનયોરાકારભેદ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- તયોરિદાનીં વિષયવિષયવિજ્ઞાનયોઃ કિમુભયત્વમુતાભેદ ઇતિ ?
આહ, કસ્માત્ ? જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવાદિતિ ।
ઉચ્યતે-
જ્ઞાનવિજ્ઞેયયોર્યદ્વદ્રૂપાભેદે ઽપિ ભિન્નતા ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન તથૈવાત્મપ્રકાશયોઃ ॥
યથૈવ તર્હિ ભવતઃ સત્યપ્યાકારભેદે જ્ઞાનવિજ્ઞેયયોર્ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવપરિકલ્પનાદ્ભેદ એવં પુરુષાન્તઃકરણયોરપીતિ । ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવાસિદ્ધેરયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, યથા ગોતદ્વિજ્ઞાનયોર્ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવો નિશ્ચિતો નૈવં પુરુષાન્તઃકરણયોઃ । તસ્માદ્વૈષમ્યમિતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? માર્ગાન્તરગમનાત્ । પ્રાગુક્તં યેષામાકારભેદો નાસ્તિ તેષામેકત્વમ્ । ઇદાનીં તુ રૂપાભેદે ઽપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવાદેવં બ્રુવતો માર્ગાન્તરમ્ । જ્ઞાનમાત્રાભ્યુપગમાદશાક્યીયમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, જ્ઞાનમેવાન્તરાસદ્વિષયભૂતાનુરઞ્જિતં વિષયવિષયિરૂપેણ પ્રત્યવભાસતે । ન તુ કિંચિદ્બાહ્યં કિંચિદ્ ગ્રાહ્યરૂપાપન્નમસ્તિ । તસ્માજ્જ્ઞાનવિજ્ઞેયયોર્ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદાદ્ભેદ ઇત્યશાક્યીયમેતત્ ઇતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સિદ્ધાન્તભેદાત્ । યેષાં બાહ્યો વિષયો ઽસ્તિ તત્પક્ષે ઽયં દોષઃ । ઇતરેષાં તુ જ્ઞાનમાત્રસ્ય વિષયવિષયિભાવં પ્રતિષેત્સ્યામ ઇતિ ।
આહ, એવમપિ વિષયાનવસ્થાપ્રસંગઃ । વિષયિણો વિષયત્વપ્રતિજ્ઞાનાત્ । યદિ વિષયિણો ઽપ્યધ્યવસાયસ્ય વિષયભાવઃ પ્રતિજ્ઞાયતે, તેન પુરુષસ્યાપિ વિષયિણો ઽન્યો વિષયીતિ પ્રાપ્તમ્, તસ્યાપ્યન્ય ઇત્યનવસ્થાઃ । અથ મા ભૂદયં દોષ ઇતિ પુરુષો નિશ્ચયરૂપત્વાન્ન વિષયો ન તર્હ્યધ્યવસાયાદપિ નિશ્ચેતુરર્થાન્તરં કલ્પયિતવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ચેતનાત્વાત્પુરુષે તદનુપપત્તિઃ । ઇન્દ્રિયાણિ તાવદ્ગ્રહણમાત્રરૂપત્વાદપ્રત્યયાનીતિ પ્રત્યયવદન્તસ્તાવત્કરણં પરિકલ્પ્યતે । અનઃકરણમપ્યુપાત્તવિષયેન્દ્રિયવૃત્ત્યુપનિપાતાત્તદ્રૂપાપત્તાવપિ સત્યામચેતનત્વાત્સ્વયમુપલબ્ધુમસમર્થમેવ વિષયમિત્યતો ભોક્તારં ચેતનં પુરુષમપેક્ષતે । પુરુષસ્ય તુ ચેતનત્વાદ્ દ્રષ્ટ્રન્તરમશક્યં કલ્પયિતુમ્ । તસ્માન્નાનવસ્થાપ્રસંગઃ ।
આહ, પુરુષસ્યાધ્યવસાયકર્તૃત્વપ્રસંગઃ, ચૈતન્યાત્ । યદ્યચેતના બુદ્ધિસ્તેન તસ્યા અધ્યવસાયો વૃત્તિર્ઘટાદિવન્ન પ્રાપ્નોતિ । અતઃ પુરુષસ્યાધ્યવસાયઃ પ્રાપ્તઃ । તતશ્ચ બુદ્ધ્યભાવ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, કૈવલ્યાદપ્રતિબન્ધપ્રસંગાત્ । અનામિશ્રરૂપં પુરુષતત્ત્વમિતિ એતદુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ । સ યદિ વ્યવસાયાત્મકઃ સ્યાત્, અપ્રતિબન્ધેન દિઙ્નિશ્ચયાદિષુ સુપ્તમત્તમૂર્ચ્છિતાનાં ચ વ્યવસાયઃ સ્યાત્ । દૃષ્ટસ્ત્વેવમવસ્થસ્ય વ્યવસાયપ્રતિબન્ધઃ । તસ્માન્ન પુરુષસ્ય વ્યવસાયહ । યસ્ય પુનરન્તઃકરણં વ્યવસાયકં તસ્યૈવં દોષો નાસ્તિ । કસ્માત્ ? ત્રૈગુણ્યાત્ । સત્ત્વાદિસંસ્થાનવિશેષો હિ બુદ્ધિઃ, કરણાન્તરપ્રતિષેધાત્ । તત્ર યદાધ્યવસાયલક્ષણં સત્ત્વં ગુણાભાવાત્પ્રધાનભૂતેન તમસા તિરસ્કૃતશક્તિ ભવતિ તદાધ્યવસાયપ્રતિબન્ધઃ ।
આહ, કથં પુનરેતદ્ ગમ્યતે સર્વમિદમચેતનમિતિ ?
ઉચ્યતે- પ્રકૃતિવિકારભૂતત્વાત્ । ઇહ યત્પ્રકૃતિવિકારભૂતં તદચેતનમ્ । તદ્યથા તન્તુપટાદયઃ પ્રકૃતિવિકારભૂતં તસ્માદચેતનમ્ । આકાશે દર્શનાન્નૈકાન્ત ઇતિ ચેન્ન, અસિદ્ધત્વાત્ । ન હ્યાકાશસ્યાત્મપક્ષે પ્રકૃતિવિકારત્વાભાવઃ સિદ્ધઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્પ્રકૃતિવિકારભૂતત્વાદચેતનં સર્વમ્ । અત એવ ચ ચેતનસ્યાપ્રકૃતિવિકારભૂતત્વં પરસ્પરવૈધર્મ્યાત્ । તસ્માન્નાન્યસ્ય પરમાર્થસ્ય ભોક્તૃત્વમાચેતન્યાદુપપદ્યતે, ન ચેત્ સૂક્તં ભોક્તૃભાવાદસ્તિ પુરુષઃ ।
કૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તેશ્ચ

ઇહ પ્રવૃત્તિમતાં નિમિત્તમન્તરેણ નિવૃત્તિર્નોપપદ્યતે । પ્રધાનમપિ ચ પ્રવૃત્તિમદ્, વ્યક્તદર્શનાત્ । તસ્માદ્યસ્ય કૈવલ્યં પ્રધાનપ્રવૃત્તિહેતુઃ સ પુરુષઃ । પ્રધાનાનભ્યુપગમાદુભયાપ્રસિદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, પ્રધાનં ચેતનવદસ્માકમપ્રસિદ્ધમ્ । યાવત્તસ્ય કૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તિર્ભવતા પુરુષાસ્તિત્વે લિઙ્ગમપદિશ્યતે તદિદમસિદ્ધં પ્રદિપાદ્યત ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પૂર્વં તત્પ્રતિપાદનાત્ । પ્રાક્પ્રધાનમપ્રતિપાદ્યૈવમાચક્ષાણઃ સત્યમેવં પર્યનુયોગાર્હઃ સ્યાત્, સાધિતં તુ પ્રધાનં પરિમાણાદિભિરિત્યતો ન કિંચિદેતત્ ।
સર્વાચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ પુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યદિ પુરુષસ્ય સત્ત્વમેવ સ્યાત્તેન તં પ્રત્યાચાર્યાણાં ન ધર્મવિવાદઃ સ્યાત્ । અસ્તિ ચાસૌ । તથા હિ કેષાંચિન્નિર્ગુણઃ, કેષાંચિત્પરવાન્ । અતઃ સર્વેષાં વિભુઃ, પરિમિતો ઽન્યેષાં, તથૈકો નૈક ઇતિ । તસ્માદ્ભ્રાન્તિમાત્રં પુરુષકલ્પનેતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સર્વપદાર્થાભાવપ્રસંગાત્ । રૂપાદિષ્વપિ વિપ્રતિપત્તેઃ । કેષાંચિત્ક્ષણિકાઃ, કેષાંચિત્કાલાન્તરાવસ્થાયિનઃ, તથાશ્રિતાઃ, સ્વતન્ત્રા ઇત્યાદિ । તથા શ્રોતાદીનિ ભૌતિકાનિ, આહંકારિકાણિ, પૌરુષાણીતિ વિપ્રતિપત્તિઃ । એવં સર્વપદાર્થાભાવઃ સ્યાત્ । તસ્માદસ્તિ પુરુષઃ । તત્ર યુક્તં સર્વપ્રમાણાનુપલબ્ધેર્નાસ્તિ પુરુષ ઇતિ એતદયુક્તમ્ । યદપ્યુક્તમ્ "શૂન્યકમાધ્યાત્મિકં પશ્યેતિ" તસ્ય પશ્ચાત્પ્રતિષેધં વક્ષ્યામઃ । યત્પુનરેતદુક્તં "અસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ કારકસ્તુ નોપલભ્યત" ઇતિ સત્યમેતત્ । ન હિ પુરુષસ્કન્ધાનાં નિક્ષેપે પ્રતિસંધાને ઽન્યત્ર વા કારક ઇતિ નઃ પક્ષઃ । તસ્માચ્છ્રેયો ઽર્થિભિઃ સર્વાગમતર્કવિરુદ્ધાં નૈરાત્મ્યવાદપરિકલ્પનાભ્રાન્તિમસમઞ્જસામપોહ્ય પુરુષસત્ત્વપરિજ્ઞાનાદેવ જનનમરણાદિસર્વોપદ્રવપ્રતિપક્ષભૂતં પરમમૃતં ધ્રુવં સ્થાનમવાપ્તવ્યમિતિ ॥ 17 ॥
કારિકા 18
આહ, ગૃહ્ણીમહે તાવદસ્ત્યયમાત્મેતિ । ઇદાનીમનેકો ઽથૈક ઇતિ વિચાર્યમ્ । કુતઃ સંશય ઇતિ ચેત્, સમ્બન્ધિનામુભયથા દૃષ્ટત્વાત્ । ઇહ કસ્યચિદનેકસ્યાનેકેન સમ્બન્ધ ઉપલભ્યતે । તદ્યથા શ્રોત્રાદિના શરીરસ્ય । કસ્યચિદેકસ્યાનેકેન । તદ્યથાકાશસ્ય ઘટાદિના । અયમપિ ચાત્મા કાર્યકારણસમ્બન્ધીત્યતઃ સંશયઃ કિં શ્રોત્રાદિવદનેકઃ, આકાશવદેકો વેતિ ? કિં ચાન્યત્ । આચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ । ઔપનિષદાઃ ખલુ એક આત્મેતિ પ્રતિપન્નાઃ । કાણાદાક્ષપાદાર્હતપ્રભૃતયઃ પુનરેક ઇતિ । યથા ચૈકાનેકત્વં પ્રત્યાત્મનો વિપ્રતિપત્તિરેવં સાક્ષિત્વૌદાસીન્યદ્રષ્ટૃત્વાકર્તૃત્વેષુ । તસ્માદ્વક્તવ્યં કથમેતે ધર્માઃ પુરુષે ઽવતિષ્ઠન્ત ઇતિ ?
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં સમ્બન્ધિત્વાદાત્મપદાર્થે સન્દેહઃ કિમનેકો ઽથૈક ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- બહવઃ પુરુષા ઇતિ પ્રતિજ્ઞા । કસ્માત્ ?
જન્મમરણકરણાનાં પ્રતિનિયમાત્
જન્મેતિ મહદાદેઃ સૂક્ષ્મશરીરાશ્રિતસ્ય લિઙ્ગસ્ય યથાસંસ્કારં બાહ્યેન શરીરેણ સમ્બન્ધઃ । મરણમિતિ પૂર્વકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલભોગપરિસમાપ્તેઃ સામ્પ્રતસ્ય ચ ફલભોગસ્ય પ્રત્યુપસ્થાને લિઙ્ગસ્ય પૂર્વશરીરત્યાગઃ । કરણં ત્રયોદશવિધમિતિ ( ઇસ્ક્ 32 ) વક્ષ્યતિ । જન્મ ચ મરણં ચ કરણાનિ ચ જન્મમરણકરણાનિ । તેષાં પ્રતિપુરુષં નિયમઃ ।એતસ્માલ્લિઙ્ગાદાત્મનો બહુત્વમવસીયતે । એતદુક્તં ભવતિ- જન્મલક્ષણં ચ મરણલક્ષણં ચ કાર્યકારણસ્યાવસ્થાન્તરમ્ । પરસ્પરવિરોધિની તમઃપ્રકાશવત્ । તત્ર યદ્યેક આત્મા સ્યાત્ તેન યથૈકં દ્રવ્યં તમઃપ્રકાશાવેકપ્રદેશોપનિપાતિનૌ ન શક્નોત્યનુભવિતુમસમ્ભવાત્, એવમયં જન્મમરણે અપિ ન શક્નુયાદુપભોક્તુમ્ । અસ્તિ ચાયં કેનચિત્કાર્યકરણેન જન્મોપભોગઃ કેનચિન્મરણોપભોગઃ । તેન મન્યામહે નાના આત્માનઃ, યેષાં વિરોધિધર્મોપભોગસામર્થ્યમિતિ । તથા કરણાનાં પ્રકાશાતિશયો વિષયગ્રહણલક્ષણાશુદ્ધ્યતિશયશ્ચાષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ, તયોઃ પરસ્પરવિરોધાદેકેનાત્મના યુગપદુપભોગો નોપપદ્યતે । ન હિ શક્યમેકેનાત્મના પ્રકાશાતિશયો વિષયગ્રહણલક્ષણો ઽશુદ્ધ્યતિશયશ્ચાશક્તિલક્ષણો વિરોધિત્વાદ્યુગપદુપભોક્તુમ્ । અસ્તિ ચાયં કરણનિમિત્તઃ પ્રતિપુરુષં નિયમઃ । તેન મન્યામહે નાના આત્માન ઇતિ ।
કિં ચાન્યત્ ।
અયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્
કસ્માત્ ? અયુગપત્પ્રવૃત્તેઃ પ્રધાનસ્યેતિશેષઃ, યસ્ય પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
કસ્ય પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ?
પ્રધાનસ્ય ।
કથમિતિ ?
ઉચ્યતે- યદ્યેક આત્મા સ્યાત્તેનૈકપુરુષાધિકારનિબદ્ધં પ્રધાનમ્ । શક્તશ્ચાસૌ યુગપદનેકાનિ શરીરાણિ ઉપભોક્તુમિત્યતો યાવદ્ભિઃ શરીરૈરપચિતાસુ કાલમાત્રાસ્વસ્મિન્ભવપરિવર્તે ભવિતવ્યં સર્વેષામુત્પત્તિં પ્રતિ યુગપત્પ્રવર્તેત । દૃષ્ટા તુ પ્રધાનસ્યાયુગપચ્છરીરભાવેન પ્રવૃત્તિઃ । તસ્માદયુગપત્પ્રવૃત્તેશ્ચ નાના આત્માન ઇતિ ।
અન્યે પુનરાહુઃ- બહિષ્કરણામેવાયુગપત્પ્રવૃત્તેઃ । કથમ્ ? યદ્યેક આત્મા સ્યાત્તેન તત્સંસ્કારોપનિબદ્ધાન્યેવ સર્વાણિ કરણાનીત્યતઃ પ્રતિપણ્ડિતમવસ્થિતૈઃ કરણૈર્યુગપદ્વિષયાન્ગૃહ્ણીયાત્ । બાધિર્યાદ્યુપઘાતે વા સતિ પિણ્ડાન્તરસમ્બન્ધિના કરણેનાસ્ય શબ્દાદિકરણમપ્રતિષિદ્ધં સ્યાત્ । ન તુ તથા ભવતિ । તસ્માત્કરણાનામયુગપત્પ્રવૃત્તેર્નાના આત્માન ઇતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પૂર્વેણાવિશેષાત્ । કરણાનાં પ્રતિનિયમાદિત્યનેનાયમુપસંગૃહીતો ઽર્થઃ । તસ્માદ્યથોક્તમેવાસ્તુ ।
કિં ચાન્યત્ ।
ત્રિગુણાદિવિપર્યયાચ્ચૈવ

ઇહ ત્રિગુણમવિવેકિ વિષયઃ સામાન્યમચેતનં પ્રસવધર્મીત્યેતે ધર્માઃ પ્રતિપિણ્ડમુપલભ્યન્તે । યથા ચૈતે તથા તત્પ્રતિયોગિનો નૈર્ગુણ્યાદયઃ પુરુષધર્માઃ । તત્ર યથૈવ ગુણસ્વભાવવિપરીતસ્વભાવસ્યોપલમ્ભાદેકસ્માત્પિણ્ડાદેકપુરુષસિદ્ધિઃ એવં પ્રતિપિણ્ડં ગુણસ્વભાવવિપરીતસ્વભાવસ્યોપલમ્ભાત્પુરુષનાનાત્વમવસેયમ્ । તસ્માદવસ્થિતમેતન્નાનાત્માન ઇતિ ॥ 18 ॥
કારિકા 19
આહ, સિદ્ધમાત્મનો નાનાત્વમ્ ।
સાક્ષિત્વકૈવલ્યમાધ્યસ્થ્યદ્રષ્ટૃત્વાકર્તૃત્વાનામિદાનીં કસ્માદ્ધેતોઃ પ્રતિપત્તિરિતિ ?
ઉચ્યતે-
તસ્માચ્ચ વિપર્યાયાત્સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમકર્તૃભાવશ્ચ

તસ્માદિત્યનેન હેતુસામાન્યમાચષ્ટે । ચશબ્દો ઽવધારણે । વિપર્યાસાદિતિ સામાન્યેન હેતુમુપાત્તં વિશેષે ઽવસ્થાપયતિ । સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્યેત્યેવમાદિના સાધ્યધર્મનિર્દેશં કરોતિ । તત્ર સાક્ષિત્વમિત્યનેન ગુણાનાં પ્રવૃત્તાવસ્ત્વાતન્ત્ર્યં ખ્યાપયતિ, પ્રધાનસ્ય તદર્થનિબન્ધનત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ ।
અધિષ્ઠાતૃત્વં કથમિતિ ?
ઉચ્યતે- યથા હિ ક્રિયાસાક્ષિણિ કસ્મિંશ્ચિદવસ્થિતે કર્તા તદિચ્છાનુવિધાયી કાર્યં નિર્વર્તયતિ, ન સ્વતન્ત્રઃ, એવં પ્રધાનમપિ । પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્યથા પુરુષસ્યાર્થઃ સિધ્યતિ તથા મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતદેવમનુષ્યતિર્યક્સ્થાવરભાવેન વ્યૂહતે, ન યદૃચ્છાતઃ । તસ્માત્પુરુષસ્તદર્થપરતન્ત્રત્વાત્પ્રધાનપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ સાક્ષી । કૈવલ્યમિત્યનેન સંસર્ગધર્મત્વમાત્મનો નિવર્તયતિ, ન યથા સત્ત્વાદીનાં પરસ્પરેણ પ્રકાશાદિધર્માપેક્ષાણાં સંસર્ગઃ, એવં પુરુષસ્ય તૈર્ભવતિ । માધ્યસ્થ્યમિત્યનેનાતિશયનિહ્રાસાનુપપત્તેઃ પુરુષસ્ય ગુણૈઃ સહ બાધાનુગ્રહાનુપપત્તિં સ્વકાર્યપ્રવૃત્તૌ ચાપક્ષપાતં દર્શયતિ । દ્રષ્ટૃત્વમિત્યનેનોદાસીનસ્ય કાર્યકારણપિણ્ડવ્યૂહસમકાલં ચૈતન્યશક્તિસદ્ભાવાત્સુખદુઃખમોહસ્વભાવાનાં ગુણચેષ્ટાનામનિવૃત્તાર્થાનાં સન્નિધાનમાત્રાદુપલબ્ધિમાત્રં પ્રતિજાનાતિ । અકર્તૃભાવશ્ચેત્યનેન સપ્તવિધમકર્તૃત્વમાશ્રયતિ । ન હ્યયં વિષયેષુ બાહ્યાન્તઃકરણસાન્નિધ્યે ઽધ્યવસાયં કુરુતે । ન ચ સત્ત્વાદીનાં પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમલક્ષણૈર્ધર્મૈરિતરેતરોપકારેણ પ્રવર્તમાનાનાં સ્વેન ચૈતન્યલક્ષણેન ધર્મેણાઙ્ગભાવં પ્રતિપદ્યતે, નાપ્યઙ્ગિભાવમ્ । એવં સહ ગુણૈઃ કાર્યં ન કુરુતે સ્ત્રીકુમારવત્ । સ્થિતપ્રયોગં ન કુરુતે રથશકટયન્ત્રપ્રેરકવત્ । ન સ્વાત્મનો મૃત્પિણ્ડવત્ । ન પરતઃ કુમ્ભકારવત્ । નાપ્યદેશાન્માયાકારવત્ । નોભયતો માતૃપિતૃવત્ । તદેવમનેન સૂત્રેણાચાર્યઃ પુરુષસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વં નૈર્ગુણ્યમૌદાસીન્યં ભોક્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચ સાધ્યતામાપાદ્ય ત્રિગુણયાદિવિપર્યયં સાધનત્વેનોપન્યતિ । તૈઃ પઞ્ચભિસ્ત્રિગુણાદિવિપરીતૈઃ કર્મભિઃ પઞ્ચાનામેષાં યથાસંભવં પ્રવૃત્તિરવગન્તવ્યા ।
યસ્માદયં સુખાદિભ્યો ઽર્થાન્તરભૂતઃ તસ્માદયં તત્ક્રિયાસાક્ષી । તત્ર નૈર્ગુણ્યાત્સાક્ષિત્વમ્ ।
આહ, તદસિદ્ધેઃ । નૈર્ગુણ્યાસિદ્ધેઃ । યદ્યસ્ય સુખાદિધર્મત્વમાત્મનઃ પ્રસિદ્ધં સ્યાદત એતદ્યુજ્જતે વક્તુમ્ । તત્ત્વસિદ્ધમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ । વિશેષાનભિધાનાદિતરાત્સિદ્ધિરપીતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, આત્મગુણાઃ સુખાદયો ન શબ્દગુણા ઇત્યત્રાપિ ભવતા વિશેષો નાભિધીયતે । તસ્માદેતદપ્યસિદ્ધમ્ । એતદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અહંકારેણૈકવાક્યત્વે ભિન્નાધિકરણત્વં સ્યાત્ । દૃષ્ટં તુ સુખિતો ઽહં દુઃખિતો ઽહમિતિ । તસ્માત્સુખદુઃખયોઃ શબ્દાદ્યાત્મભાવો ન યુક્તઃ ।
ઉચ્યતે- ન, ગૌરાદિષ્વનેકાન્તાત્ । તદ્યથા ગૌરઃ કૃષ્ણો ઽહમિતિ શરીરધર્મેરાત્મનો ભિન્નાધિકરણત્વમહઙ્કારેણ એવં સુખદુઃખયોરપિ સ્યાત્ । ન ચાત્મગુણત્વં સ્યાદિતિ ।
આહ, પૃથગુપલબ્ધેરયુક્તમ્ । યદ્યપિ ગૌરાદીનામવિભક્તમહંકારેણ ગ્રહણં તથાપિ પૃથગયં પ્રાગેતાનાત્મનો ગૃહીત્વા પશ્ચાદવિભક્તાન્ગૃહ્ણન્શક્ત્નોતિ વ્યવસ્થાપયિતુમુષ્યૈતે ન પુનરમુષ્યેતિ । ન ત્વેવં સુખદુઃખયોઃ પૃથગુપલબ્ધિઃ । તસ્માદસદેતદિતિ ।
ઉચ્યતે- નૈવમુત્પદ્યતે । કસ્માત્ ? માર્ગાન્તરગમનાત્ । અહંકારેણાવિભક્તગ્રહણાદાત્મગુણત્વમિતિ પ્રાગપદિષ્ટમ્ । ઇદાનીં તુ સત્યપિ તસ્મિન્પૃથગ્ગ્રહણાદભાવં બ્રુવતો માર્ગાન્તરગમનમનૈકાન્તિકસ્ય ચાપરિહારઃ । કિં ચાન્યત્, સંશયાવ્યતિરેકાત્ । યત એવ ગૌરાદયઃ પૃથગુપલભ્યન્તે ન સુખાદયો એવ સંશયઃ । ન ચ યત એવ સંશયસ્તત એવ નિર્ણયો યુક્તઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતદ્ ગૌરાદિવદહઙ્કારેણાપ્યભિન્નગ્રહણાચ્છબ્દાદ્યાત્મભૂતાઃ સુખાદયઃ । કિં ચાન્યત્ । સ્વભાવાનવધારણાદનુપાદાનપ્રસંગાત્ । સુખાદ્યાત્મકાઃ શબ્દાદય ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતં, યથાગ્નિઃ પાકજનિમિત્તમુપાદીયતે ઽથ ચૈષાં પાર્થિવત્વમેવં શબ્દાદયો ઽપિ સુખાદિનિમિત્તત્વેનોપાદીયેરન્ અથ ચૈષામાત્મગુણત્વમેવ સ્યાદિતિ । તદપ્યનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? સામાનાધિકરણ્યદર્શનાત્ । યથા નિમિત્તસ્યાગ્નેર્ન પાકજૈઃ સામાનાધિકરણ્યં પક્વો ઽગ્નિઃ પચ્યતે ઽગ્નિરિતિ એવં શબ્દાદીનાં નિમિત્તત્વાન્ન સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્ । સુખશબ્દો દુઃખ ઇતિ દૃષ્ટં તુ । તસ્માન્ન તેષાં નિમિત્તાર્થેનોપાદાનમિતિ ।
આહ, એવમપિ સુખાદીનાં શબ્દાદ્યાત્મભાવો ન યુક્તઃ । કસ્માત્ ? વિપ્રતિપત્તેઃ । યથા હિ શબ્દાઃ શબ્દાત્મકા એતિ સર્વૈઃ શબ્દરૂપેણ ગૃહ્યન્તે, એવં સુખાત્મકો ઽયમિતિ સર્વૈસ્તદ્રૂપેણ ગૃહ્યતે । દૃષ્ટા તુ વિપ્રતિપત્તિઃ । તસ્માદાત્મગુણા ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, સંસ્કારવિશેષનિમિત્તત્વાત્ । તદ્યથા પિત્તાદિસામર્થાન્માધુર્યાદિષુ વિપ્રતિપત્તિઃ । ન ચૈષામશબ્દાદિગુણત્વસંસ્કારવિશેષયોગાત્સુખાદિષુ વિપ્રતિપત્તિઃ । ન ચૈષામશબ્દાદિગુણત્વમિતિ । કિં ચાન્યત્ । નિમિત્તત્વે ઽપિ તત્પ્રસંગાત્ । નિમિત્તવાદિનો ઽપ્યેતત્સમાનમ્ । ન હિ નિમિત્તનૈમિત્તિકયોર્વિપ્રતિપત્તિરસ્તિ । તદ્યથા પ્રદીપપ્રકાશયોઃ । તતશ્ચ વિપ્રતિપત્તેર્નિમિત્તત્વમપિ શબ્દાદીનામકલ્પનીયં સ્યાત્ । યશ્ચ દ્વયોર્દોષો ન તમેકશ્ચોદ્યત ઇતિ । આત્મગુણાકાંક્ષિત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ નિમિત્તપ્રધાનત્વાદન્યપરિપાકવશેન સુખદુઃખેનોત્પાદયત્યાત્મનઃ । તન્મયત્વે તુ નિરાકાંક્ષત્વાત્પ્રધાનસ્ય વ્યવસ્થાભેદો ન યુક્ત ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? ઉક્તત્વાત્ । તન્મયત્વે ઽપિ ગુણભાવાન્માધુર્યાદિષુ વિપ્રતિપત્તિરિત્યાદાવેવોક્તમેતત્ । તસ્માત્તન્મયત્વે પ્રાધાન્યમિતિ ચાનિશ્ચિતાભિધાનમેતત્ ।
આહ, એવમપ્યયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? અતીતાનાગતેષ્વપિ તુ દૃષ્ટેઃ । તસ્માત્સુખાદીનાં શબ્દાદ્યાત્મભાવો ન યુક્ત ઇતિ ।

ઉચ્યતે- ન, સ્મૃતિનિમિત્તત્વાદ્ બુદ્ધેઃ । અયમતીતાનાગતેષ્વપિ શબ્દાદિષુ સ્માર્તસુખદુઃખયોગો ભવતિ । તત્સંપર્કાત્તુ પુરુષેણ તથાનુભૂયતે । પુરુષગુણત્વે તુ પાકજવન્નિમિત્તાદુત્પન્નાનાં સુખાદીનાં વિશેષભાવાત્તીવ્રમન્દતાનુપપત્તિઃ સ્યાત્ । તસ્માત્સુખદુઃખયોઃ શબ્દાદ્યાત્મભાવો ન યુક્તઃ । કિંચાન્યત્ । અનિર્મોક્ષપ્રસંગાત્ । દ્રવ્યસ્ય ગુણૈરવિપ્રયોગાત્સુખદુઃખયોરાત્મગુણત્વે સત્યાત્મનસ્તાભ્યામનિર્મોક્ષપ્રસંગઃ । તસ્માત્તયોરાત્મગુણત્વમયુક્તમિતિ । શ્યામાદિવત્તદ્વિનિવૃત્તિરિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યથા શ્યામગુણત્વે સત્યણોરગ્નિસમ્બન્ધાત્તદ્વિનિવૃત્તિઃ, શબ્દાદિગુણત્વે ચાકાશસ્યાશબ્દકસ્યાવસ્થાનમેવમાત્મનો ઽપિ । એતદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વિશેષોપાદાનપ્રસંગાત્ । સાધ્યત્વાચ્ચ, યથા હ્યણુઃ શ્યામતાં પરિત્યજ્ય રૂપવિશેષમેવ રક્તલક્ષણમુપાદત્તે, ન રૂપવત્તાં ત્યજતિ, એવમાત્માપિ બાહ્યનિમિત્તસામર્થ્યાત્સુખાન્તરં દુઃખાદ્ દુઃખાન્તરમુપાદદીત । ન તે અત્યન્તં જહ્યાત્ । તથા આકાશં શબ્દલક્ષણં કસ્યાંચિદવસ્થાયામશબ્દકં ભવતીત્યસ્માન્પ્રતિ સાધ્યો ઽયમર્થઃ । ભેર્યાદિશબ્દાસ્તુ તદ્ગુણ એવેતિ પ્રતિપાદયિષ્યામઃ તસ્માત્સુખદુઃખયોઃ શબ્દાદ્યાત્મભાવો ઽયુક્તઃ । એવમનામિશ્રરૂપ આત્મા । તતશ્ચેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્મજ્ઞાનસંસ્કારાણામનેકસ્વભાવાનાં પરસ્પરવિરોધિનાં ચ તદ્ગુણત્વમનુપપન્નમ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતન્નિર્ગુણ આત્મા નૈર્ગુણ્યાચ્ચ સાક્ષિમાત્ર ઇતિ કેવલો વિવિક્તત્વાત્ ।
તસ્માદયં ગુણેભ્યઃ પૃથગ્ભૂતઃ તસ્માત્કેવલઃ ન તૈઃ સહ સંસર્ગેણ વર્તતે ।
આહ, કઃ પુનરસ્યાત્મનો ગુણેભ્યઃ પૃથગ્ભાવો ઽભિપ્રેત ઇતિ ?
ઉચ્યતે- તદુપકારનિરપેક્ષાણાં સત્ત્વાદીનાં સ્વકાર્યસામર્થ્યપૃથગ્ભાવઃ । ન હિ સત્ત્વાદયઃ પ્રકાશાદિભિર્ધર્મૈરિતરેતરોપકારેણ વર્તમાનાઃ પુરુષકૃતમુપકારમપેક્ષન્તે । પ્રકાશાદિધર્મસન્નિધાનમાત્રાદેવ તુ પ્રવર્તન્તે । તથા ચ વાર્ષગણાઃ પઠન્તિ "પ્રધાનપ્રવૃત્તિરપ્રત્યયા પુરુષેણાપરિગૃહ્યમાણાદિસર્ગે વર્તન્તે" ઇતિ । યસ્માદ્ગુણાસ્તદુપકારનિરપેક્ષાઃ પ્રવર્તન્તે તસ્માદસાવપિ તત્સંસર્ગ નાનુભવતિ । દૃષ્ટા તુ લોકે ઽપ્યેકકાર્યત્વાપૃથક્પૃથગ્ભાવપરિકલ્પના । તદ્યથા ઇમે ભ્રાતરઃ પૃથક્, એષાં નૈકં કાર્યમ્ । ન પૃથગિમે યેષામેકમિતિ ।
મધ્યસ્થો વિષયિત્વાત્ । યસ્માદયં પુરુષો વિષયી તસ્માન્મધ્યસ્થઃ । કિં કારણમ્ ? વિષયાણાં હ્યતુલ્યબલત્વાત્, ન્યૂનાતિશયોપપત્તેશ્ચ પરસ્પરેણ બાધાનુગ્રહાવુત્પન્નૌ । વિષયી ચાયમ્ । તસ્માન્નાસ્તિ ન્યૂનતાદ્યુપપત્તિઃ । તતશ્ચેતનાભાવઃ । ન ચામિશ્રરૂપત્વાત્સઙ્ગદ્વેષૌ ગુણવિષયૌ, અતો મધ્યસ્થઃ ?
દ્રષ્ટૃત્વં ચૈતન્યાત્ । પ્રકૃતિવિકારભૂતત્વાત્ સત્ત્વાદિભ્યશ્ચૈતન્યમપોદ્ધૃત્ય પુરુષે વ્યવસ્થાપનીયમ્ । ન ચાચેતનાનાં દ્રષ્ટૃત્વમુપપદ્યતે ઇત્યતઃ પુરુષ એવ ચૈતન્યાદ્ દૃષ્ટા નાન્યત્તત્ત્વાન્તરમ્ ।
અકર્તૃભાવઃ, અપ્રસવધર્મિત્વાત્ । પ્રસવાર્થો ધર્મઃ પ્રસવધર્મઃ સો ઽસ્યાસ્તીતિ પ્રસવધર્મી ।
કઃ પુનરસૌ પ્રસવાર્થો ધર્મ ઇતિ ?
ઉચ્યતે- પ્રસ્પન્દનપરિણામૌ । નિષ્ક્રિયત્વાદકર્તેતિ યાવત્ । તદિદમપ્રસવધર્મિત્વાદકર્તેતિ । કથમસ્ય નિષ્ક્રિયત્વમિતિ ચેત્ ? ચૈતન્યાત્ । અચેતનાનાં હિ ક્ષીરાદીનાં ક્રિયાવત્ત્વમુપલબ્ધં, ચેતનસ્ય ન કસ્યચિદિત્યતો નિષ્ક્રિયઃ પુરુષઃ । કિંચ અનામિશ્રરૂપત્વાત્ । અનામિશ્રરૂપં હિ ક્રિયાદિમત્ક્ષીરાદિ । અનામિશ્રરૂપશ્ચાયમ્ । તસ્માન્નિષ્ક્રિયઃ । વિભુત્વાદિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, યથા વિભુત્વે સતિ પ્રધાનસ્ય સક્રિયત્વમેવં પુરુષસ્ય ઇતિ વિભુત્વે સક્રિયત્વેન ભવિતવ્યમિતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? ધર્મદ્વયસહિતસ્ય સાહચર્યોપલબ્ધેઃ । તદ્વિભુત્વમાચેતન્યાનેકરૂપત્વસહિતં ક્રિયાવતિ દૃષ્ટં, ન કેવલમ્ । ન તુ તથા પુરુષે । તસ્માદ્વિષમમેતત્ । એવં નિષ્ક્રિયઃ પુરુષઃ નિષ્ક્રિયત્વાચ્ચ પ્રધાનાત્કાર્યકારણં ન કુરુતે । કસ્માત્ ? ક્રિયાવતઃ કુમ્ભકારસ્ય મૃત્પિણ્ડાત્કાર્યનિષ્પત્તિસામર્થ્યદર્શનાત્ । સ્યાદેતત્ । ઉત્પાદિતસ્યાન્યેન સ્થિતિં કુરુતે, ધાત્રીકુમારવત્ । સ્થિતસ્ય વા પ્રયોગં રથશકટયન્ત્રપ્રેરકવદિતિ । એતદપ્યનુપપન્નં, પૂર્વસ્માદેવ હેતોઃ અથાપિ સ્યાત્સ્વતઃ પુરુષઃ કાર્યકરણં કુરુત ઇતિ તદપ્યયુક્તમ્ । ચેતનાચેતનયોરત્યન્તભેદાત્પ્રકૃતિવિકારભાવાનુપપત્તેઃ । અથ મતમુભયત ઇતિ, તદપિ નૈવ સંભવતિ, ઉભયદોષપ્રસંગાત્ । સ્યાત્પુનરેતત્ અવ્યપદિશ્ય યોનિં પુરુષો ઽભિધ્યાનમાત્રેણ કાર્યકરણં કુરુતે ઇત્યસદેતત્ । કસ્માત્ ? અનુત્પત્તાવભિધ્યાનાનુપપત્તેઃ । ઈશ્વરકારણપ્રતિષેધે ઽભિહિતં પ્રાક્ પ્રધાનવિપરિણામાદ્બુદ્ધિમતો બુદ્ધિર્નાસ્તિ । ન ચ બુદ્ધિમન્તરેણાભિધ્યાનમુપપદ્યતે, તદ્વૃત્તિભૂતત્વાત્ તથા બુદ્ધિમત્પૂર્વકસૃષ્ટિપ્રતિષેધઃ કૃતઃ । સ ઇહાપિ યોજ્યઃ, અધ્યવસાયકર્તૃત્વં ચ પ્રાક્પ્રતિષિદ્ધમ્ । એવં સપ્તવિધેનાકર્તૃત્વેનાકર્તા પુરુષઃ । ઉક્તં ચ
નાધ્યવસાયં કુરુતે પુરુષો નૈવં સ્થિતિં પ્રયોગં વા ।
ન સ્વાત્મનો ન પરતો ન વ્યપદેશાન્ન ચોભયતઃ ॥
તદ્યુક્તમેતત્
તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાત્સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્ય ।
કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમકર્તૃભાવશ્ચ ॥ ઇતિ ॥
॥ 19 ॥
કારિકા 20
યતશ્ચેતનાશક્તિસમ્બન્ધાત્પુરુષ એવ દ્રષ્ટા નાન્યત્તત્ત્વાન્તરં, ગુણાશ્ચ કર્તારો, ન પુરુષઃ
તસ્માત્તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમ્ ।
ગુણકર્તૃત્વે ચ તથા કર્તેવ ભવત્યુદાસીનઃ

પુરુષસમ્પર્કાદ્ હિ ગ્રહણધારણવિજ્ઞાનવચનોહાપોહક્રિયા યથાન્યાયાભિનિવેશાનાં કરણધર્માણાં પ્રત્યયરૂપાણામિવોપલબ્ધેશ્ચેતનાશક્તેશ્ચાધ્યવસાયવૃત્તિમનુરુધ્યમાનાયાસ્તદ્ભાવસન્નિવેશિનાં સત્ત્વાદીનાં વ્યાપારવતામભિસમ્બન્ધાદ્ વ્યાપારાવિષ્ટાયા ઇવોપલબ્ધિઃ । યતસ્તત્રાયમનેકકાલપ્રવૃત્તમિથ્યાપ્રત્યયાભ્યાસવાસનાપેક્ષો ભવબીજહેતુર્જ્ઞાનવિશેષઃ પ્રાણભૃતામવભાસતે । શ્રોત્રમુપલભ્યતે ત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વા ઘ્રાણમિત્યાદિ । તથા પુરુષઃ કર્મણાં કર્તા, પુરુષઃ સુખદુઃખયોરિતિ । તસ્માત્કરણસ્ય ગ્રહણરૂપતા પુરુષસ્ય ચ કર્તૃરૂપતા, સમ્બન્ધ્યન્તરસમ્પર્કાદન્યગતાન્યત્રોપલભ્યમાના ભક્ત્યાધ્યવસાતવ્યા, ન પરમાર્થતઃ । ઉક્તં ચ
ચેતનાધિષ્ઠાતા બુદ્ધિશ્ચેતનેવ વિભાવ્યતે ।
કર્તૃષ્વવસ્થિતશ્ચાત્મા ભોક્તા કર્તેવ લક્ષ્યતે ॥
આહ, સંયોગાત્પરરૂપતાપત્તાવતિપ્રસંગઃ, અવિશેષાત્ । યદિ ચેતનસંયોગાદ્ બુદ્ધ્યાદીનાં પ્રત્યયવદુપચારઃ વ્યાપિત્વાદસ્ય ઘટાદિભિરપિ સંયોગો ન પ્રતિષિધ્યત ઇત્યતઃ પ્રાપ્તસ્તેષામપિ પ્રત્યયવદુપચારઃ । અથ સંયોગાવિશેષાત્કરણાનામેવ પ્રત્યયવદુપચારો ન ઘટાદીનાં, વિશેષસ્તર્હિ વક્તવ્ય ઇતિ ।
ઉચ્યતે- તદપ્રસંગઃ । શક્ત્યપેક્ષત્વાત્ સ્ફટિકાદિવત્ । યથોપધાનસંયોગવિશેષે સત્યાકાશસ્ફટિકયોઃ સ્ફાટિકમેવોપધનસરૂપં પ્રત્યવભાસતે શક્તિતો નાકાશમ્, એવં પુરુષસંયોગાવિશેષે બુદ્ધિઘટયોઃ શક્તિતો બુદ્ધિરેવ ચેતનારૂપાપન્નેવોપલભ્યતે, ન ઘટઃ ।
આહ, પુરુષસ્ય વિકાર્યત્વપ્રસંગઃ, રૂપાન્તરોપાદનાત્ । યદિ તર્હિ કરણસમ્બન્ધાત્પુરુષઃ કર્તૃત્વોપચારં વિષયસરૂપતાં ચ પ્રતિપદ્યતે, પ્રાપ્તમસ્યાપિ સ્ફટિકવદ્રૂપાન્તરોપાદાનાદ્વિકાર્યત્વમ્ । અથ નાસ્ય વિષયરૂપાપત્તિઃ, ન તર્હિ કરણસ્વરૂપઃ પુરુષ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, ભક્તિતો ઽભ્યુપગમાત્ । બુદ્ધિરુપાત્તવિષયેન્દ્રિયવૃત્ત્યુપનિપાતાત્તાદ્રૂપ્યં પ્રતિપદ્યતે । બુદ્ધિરૂપં તુ સન્નિધાનમાત્રાચ્છક્તિવિશેષયોગાત્ફલભોક્તૃત્વાચ્ચ રાજનિ ભૃત્યજયપરાજયોપચારવત્પુરુષ ઉપચર્યતે । ન ત્વસૌ બુદ્ધિસંપર્કાત્તદ્રૂપો ભવતિ । અત એવાસ્ય સત્યાં ચેતનાશક્તૌ વ્યવસાયકર્તૃત્વં પ્રતિષિધ્યતે, મા ભૂત્ વિષયરૂપાપત્તૌ સત્યામનેકસ્વભાવત્વાદિકાર્યત્વપ્રસંગઃ । તસ્માદ્વિષયસમ્પર્કાદપ્યવિકાર્યઃ પુરુષઃ, ન હ્યસ્ય નિત્યત્વાત્કિંચિદનુગ્રહાય નાપઘાતાય । આહ ચ
મુષ્ટિર્યથા વિકીર્ણઃ સૂચ્યગ્રે સર્ષપાદીનામ્ ।
તિષ્ઠન્તિ ન સૂક્ષ્મભાવાત્તદ્વદ્ દ્વન્દ્વાનિ સર્વજ્ઞે ॥
ઇતિ । ચેતનાશક્તિયોગાત્તુ દ્રષ્ટૃત્વમસ્ય સ્વાભાવિકમ્ । એવં ચેદ્યયુક્તં
વર્ષાતપાભ્યાં કિં વ્યોમ્નશ્ચર્મણ્યસ્તિ તયોઃ ફલમ્ ।
ચર્મોપમશ્ચેત્સો ઽનિત્યઃ ખતુલ્યશ્ચેદસત્સમઃ ॥
ઇતિ તદયુક્તમ્ । કિં કારણમ્ ? યસ્માદવિકાર્યરૂપસ્યાકાશસ્ય સન્નિધાનમાત્રાન્મેઘપયોરજોધૂમપ્રભૃતિભિરભિન્નદેશત્વાદત્યન્તશુદ્ધસ્યાપિ મલિનમિવ રૂપમુપલક્ષ્યતે, ન ચ વિકાર્યત્વમ્, એવમનાત્મનો ઽપિ સ્યાત્ । તદ્યુક્તમેતત્પુરુષસંયોગાત્કરણસ્ય પ્રત્યયોપચારઃ, પુરુષસ્ય ચ ગુણસંયોગાત્કર્તૃત્વોપચાર ઇતિ ।
આહ, અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? સંયોગાનુપપત્તેઃ । પુરુષસ્ય હિ ગુણાનાં ચ સંયોગઃ પરિકલ્પ્યમાનો ઽન્યતરકર્મજો વા પરિકલ્પ્યતે યથા સ્થાણુશ્યેનયોઃ, ઉભયકર્મજો યથા મેષયોઃ, સંયોગજો વા દ્વ્યઙ્ગુલાકાશયોઃ, સ્વાભાવિકો વા યથાગ્ન્યુષ્ણયોઃ, શક્તિનિમિત્તો વા યથા ચક્ષુરૂપયોઃ, યોગ્યતાલક્ષણો વા યથા મત્સ્યોદકયોરિતિ ? તન્ન તાવદન્યતરકર્મજ ઉભ્યકર્મજશ્ચ સંયોગ એષામુપપદ્યતે । કસ્માત્ ? વિભુત્વાત્ । ન સ્વાભાવિકઃ અનિર્મોક્ષપ્રસંગાત્ । યથાગ્નેઃ સ્વાભાવિકાદૌષ્ણ્યાન્મોક્ષો ન ભવતિ એવમાત્મનઃ સ્વાભાવિકત્વાદ્ગુણસંયોગાદનિર્મોક્ષપ્રસંગઃ સ્યાત્ । શક્તિનિમિત્તશ્ચ । કિમ્ ? અનિર્મોક્ષપ્રસંગાદેવ, સ ન ભવતીત્યનુવર્તતે । સ્વસ્વામિશક્તિનિમિત્તે હિ સંયોગે પરિકલ્પ્યમાને શક્ત્યોઃ સતતાવસ્થાનાદનિર્મોક્ષ એવ પ્રસજ્યેત । યોગ્યતાલક્ષણઃ શક્તિમાત્રરૂપત્વાદસંવેદ્યો ઽતસ્તદસિદ્ધિઃ । કિંચ પ્રયોજનાન્તરાનુપપત્તેઃ । પ્રવૃત્ત્યનુગુણં હિ યોગ્યમિત્યુચ્યતે । તસ્યા એવ તુ પ્રવૃત્તે પુરુષાર્થમપોહ્ય નિમિત્તાન્તરં શક્યં કલ્પયિતુમ્ । આકસ્મિકત્વે ચ નિયમદ્વૈતાનુપપત્તિઃ । તસ્માદયુક્તં પુરુષસ્ય ગુણાનાં ચ યોગ્યતાલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ । ન યાદૃચ્છિકઃ । મોક્ષકારણનિયમાનુપપત્તેઃ । સંયોગકારણપ્રતિદ્વન્દ્વં કૈવલ્યકારણમ્ । યદિ ચ યાદૃચ્છિકો ગુણપુરુષસંયોગઃ સ્યાત્તસ્યાજ્ઞાનાન્નિવૃત્તિર્નાસ્તીતિ તદર્થસ્યાભ્યુત્થાનસ્યાનર્થક્યં પ્રાપ્તં વિશેષાનુપપત્તેશ્ચ કારણાન્તરં કલ્પયિતુમ્ । અત એતદપ્યયુક્તમિતિ । ન વૈષયિકઃ, અનિર્મોક્ષપ્રસંગાત્ । સતતમેવ હિ પુરુષસ્ય વિષયિત્વમવ્યાવૃત્તં ગુણાનાં ચ વિષયત્વમિત્યનિર્મોક્ષપ્રસંગ એવ સ્યાત્ । એતાવાંશ્ચ સંયોગઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ પરિકલ્પ્યેત । સર્વથા ચ નોપપદ્યતે । તસ્માત્તત્સંયોગાદિત્યયુક્તમભિધાતુમિતિ ।
ઉચ્યતે- સંયોગાનિત્યત્વાદિહ ચૌપકારિકપરિકલ્પનાદદોષઃ । ઇહાનેકવિધઃ સંયોગઃ । તદ્યથા પ્રાપ્તિપૂર્વિકા પ્રાપ્તિઃ । યથોદાહૃતં અન્યતરજ ઉભયકર્મજઃ સંયોગ ઇત્યાદિ । યત્રાસૌ ન સંભવતિ તત્ર સન્નિધિમાત્રસામાન્યાદ્ ભક્ત્યા કલ્પ્યતે । તદ્યથાકાશસ્ય ગવાદિભિઃ । પ્રદેશૈરિતિ ચેન્ન અભાવાત્ । તે ઽપિ હિ નિરવયવત્વાદાકાશસ્ય ભક્ત્યા કલ્પ્યન્તે, મા ભૂત્કૃતકત્વાનિત્યત્વદોષપ્રસંગઃ । તસ્માત્પ્રદેશોપચારાત્કાર્યમપ્યુપચરિતમ્ । અન્યસ્તુ શાસ્ત્રીયઃ સંયોગો ઽર્થનિમિત્તઃ । તત્રાનેકસંયોગોપપત્તેરિહ પુરુષાન્તઃકરણયોરભિન્નદેશત્વાત્સન્નિધિમાત્રસામાન્યાદ્ભાક્તં સંયોગં પરિકલ્પ્યૈવમુચ્યત ઇત્યદોષઃ ॥ 20 ॥
કારિકા 21
આહ, વિજ્ઞાતં સંયોગદ્વયમ્ । અયં ત્વન્યો ઽર્થનિમિત્તઃ શાસ્ત્રીયઃ સંયોગો ભવતા પરિભાષ્યતે । તત્ર વક્તવ્યં કિમર્થો ઽસાવિતિ ?
ઉચ્યતે
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થઃ
દૃષ્ટિર્દર્શનમ્ । અર્થશબ્દો નિમિત્તવચનઃ । દર્શનમર્થો ઽસ્યાસૌ દર્શનાર્થઃ । દર્શનનિમિત્તો દર્શનહેતુઃ દર્શનકારણ ઇત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ- સન્નિધાનાવિશેષે સતિ આત્મન આકાશાદેશ્ચ યસ્માદ્દૃક્છક્તિયુક્તઃ પુરુષઃ તસ્માત્કાર્યકારણતામાપન્નેન પ્રધાનેન સહ ભોક્તૃત્વેન સંબધ્યતે, નાચૈતન્યાદાકાશાદય ઇતિ । અથવા અર્થશબ્દઃ ફલવચનઃ । યથા તૃપ્ત્યર્થા ભુજિક્રિયા તૃપ્ત્યૌ સત્યાં નિવર્તતે પ્રાપ્ત્યર્થા ગમિક્રિયા પ્રાપ્તૌ સત્યામ્, એવં પુરુષસ્ય પ્રધાનેન દર્શનાર્થઃ સંયોગઃ દર્શને સતિ નિવર્તતે । તથા ચ વક્ષ્યતિ દૃષ્ટા મયેતિયુપેક્ષક એકો દૃષ્ટાહમિત્યુપરતૈકેતિ ( ઇસ્ક્ 66 ) ।
આહ, એવમપિ શબ્દાદ્યુપલબ્ધિસમકાલમેવ નિવૃત્તિપ્રસંગઃ । કિં કારણમ્ ? તસ્યામપ્યવસ્થાયાં શક્યં વક્તું દૃષ્ટા પ્રકૃતિરિતિ ।
ઉચ્યતે યદ્યપ્યેતદેવં તથાપિ યથા પુરુષસ્ય દર્શનાર્થઃ સંયોગઃ
કૈવલ્યાર્થસ્તથા પ્રધાનસ્ય

કૈવલ્યમિતિ વિવેકપરિચ્છિન્નં સત્ત્વાદિભિરસંસર્ગધર્મિત્વમાત્મનઃ, સો ઽર્થો ઽસ્ય સો ઽયં કૈવલ્યાર્થઃ । સત્યપિ હિ દર્શનાવિશેષે પ્રધાનં પુરુષસ્ય કૈવલ્યાર્થં પ્રવર્તતે । યદાસ્ય બુદ્ધિસ્તમસો ઽઙ્ગિત્વાદ્યે ગુણાઃ કાર્યરૂપાપન્નાઃ શિરઃપાણ્યાદય આધ્યાત્મિકા, બાહ્યાશ્ચ ગવાદયઃ, કારણરૂપાપન્નાશ્ચાલોચનક્રિયાસંકલ્પાભિમાનાધ્યવસાયલક્ષણાઃ, સો ઽહમિત્યવિશિષ્ટપ્રત્યયોપસંહારં કરોતિ તદા પ્રવર્તત એવ । યદા ત્વન્યે ગુણાઃ પ્રકૃતિભૂતા વિકારભૂતાઃ કાર્યભૂતાઃ કારણભૂતા અચેતનાઃ પરાર્થા અન્યો ઽહં ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિર્ન કાર્યં ન કારણં નાચેતનઃ સ્વાર્થ ઇતિ ભિન્નપ્રત્યયોપસંહારં કરોતિ તદા નિવર્તતે । સો ઽયં પુરુષસ્ય દૃક્છક્તિનિમિત્તઃ પ્રધાનસ્ય ચ કૈવલ્યાવધિપરિચ્છિન્નઃ પુરુષાર્થઃ ।
સત્યપિ પારિભાષિકત્વે
પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગઃ
એતદુક્તં ભવતિ । પ્રાગપિ કાર્યકારણસમ્બન્ધાત્પુરુષે ચૈત્વન્યમવસ્થિતમ્ । તદ્યથા અગ્નેર્દહનં પરશોશ્છેદનમસતિ દાહ્યે છેદ્યે ન વ્યજ્યતે । તત્સન્નિધાનસમકાલમેવ તુ વ્યજ્યતે । ઇત્યતઃ પ્રધાનમપેક્ષતે । તથા પ્રધાનમપ્યન્તરેણ પુરુષોપકારં સ્વકાદસર્મર્થમનિષ્પન્નકાર્યસમં ચેતિતમનર્થકમ સ્યાદિત્યતઃ પુરુષમપેક્ષતે । તત્ર ઉભયોરિતરેતરાપેક્ષા તં સંયોગમધિકારબન્ધમાહુરાચાર્યાઃ । પઙ્ગ્વન્ધદૃષ્ટાન્તસ્તુ નાન્તરીયકમાત્રપ્રદર્શનાર્થમ્ । યથા પઙ્ગુર્નાન્તરેણાન્ધં દૃક્છક્ત્યા વિશિષ્ટેનાર્થેનાર્થવાન્ભવતિ અન્ધશ્ચ નાન્તરેણ પઙ્ગું વિશિષ્ટેનાર્થેન, એવં પ્રધાનં નાન્તરેણ પુરુષં કૃતમપિ કાર્યં દ્રષ્ટું શક્તમનવધિકં ચ પ્રવર્તમાનં વિશેષાભાવાન્નૈવ નિવર્તતે । તથા પુરુષઃ સત્યપિ ચેતનત્વે નાન્તરેણ પ્રધાનમુપલભ્યાભાવાદુપલબ્ધા ભવેદિતિ પ્રધાનમપેક્ષતે । તસ્માદિતરેતરાપેક્ષયા સંયોગત્વે કલ્પ્યમાને યદુક્તં
વિના સર્ગેણ બન્ધો હિ પુરુષસ્ય ન યુજ્યતે ।
સર્ગસ્તસ્યૈવ મોક્ષાર્થમહો સાંખ્યસ્ય સૂક્તતા ॥
ઇતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? ન હ્યસૌ વિના સર્ગેણ ન યુજ્યત ઇતિ । આહ ચ
દૃશ્યદર્શનભાવેન પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ।
અપેક્ષા શાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞૈર્બન્ધ ઇત્યભિધીયતે ॥
એવં વિનાપિ સર્ગેણ યસ્માદ્બદ્ધઃ પુમાન્ગુણૈઃ ।
તસ્માદ્વિફલતાં યાતુ મનોરથમનોરથઃ ॥
ઇતિ સિદ્ધઃ સંયોગઃ ।
તત્કૃતઃ સર્ગઃ