યોગસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

શબ્દાદિષ્વ્ અવ્યસનમ્ ઇન્દ્રિયજય ઇતિ કેચિત્. સક્તિર્ વ્યસનં વ્યસ્યત્ય્ એનં શ્રેયસ ઇતિ. અવિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિર્ ન્યાય્યા. શબ્દાદિસંપ્રયોગઃ સ્વેચ્છયેત્ય્ અન્યે. રાગદ્વેષાભાવે સુખદુઃખશૂન્યં શબ્દાદિજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયજય ઇતિ કેચિત્. ચિત્તૈકાગ્ર્યાદ્ અપ્રતિપત્તિર્ એવેતિ જૈગીષવ્યઃ. તતશ્ ચ પરમા ત્વ્ ઇયં વશ્યતા યચ્ ચિત્તનિરોધે નિરુદ્ધાનીન્દ્રિયાણિ નેતરેન્દ્રિયજયવત્ પ્રયત્નકૃતમ્ ઉપાયાન્તરમ્ અપેક્ષન્તે યોગિન ઇતિ. 2.55
ઇતિ શ્રીપાતાઞ્જલે સાંખ્યપ્રવચને યોગશાસ્ત્રે શ્રીમદ્વ્યાસભાષ્યે દ્વિતીયઃ સાધનપાદઃ 2.
ઉક્તાનિ પઞ્ચ બહિરઙ્ગાનિ(ણિ) સાધનાનિ. ધારણા વક્તવ્યા ---
દેશબન્ધશ્ ચિત્તસ્ય ધારણા

નાભિચક્રે હૃદયપુણ્ડરીકે મૂર્ધ્નિ જ્યોતિષિ નાસિકાગ્રે જિહ્વાગ્ર ઇત્ય્ એવમાદિષુ દેશેષુ બાહ્યે વા વિષયે ચિત્તસ્ય વૃત્તિમાત્રેણ બન્ધ ઇતિ ધારણા. 3.1
તત્ર પ્રત્યયૈકતાનતા ધ્યાનમ્

તસ્મિન્ દેશે ધ્યેયાલમ્બનસ્ય પ્રત્યયસ્યૈકતાનતા સદૃશઃ પ્રવાહઃ પ્રત્યયાન્તરેણાપરામૃષ્ટો ધ્યાનમ્. 3.2
તદ્ એવાર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્વરૂપશૂન્યમ્ ઇવ સમાધિઃ

ધ્યાનમ્ એવ ધ્યેયાકારાનિર્ભાસં પ્રત્યયાત્મકેન સ્વરૂપેણ શૂન્યમ્ ઇવ યદા ભવતિ ધ્યેયસ્વભાવાવેશાત્ તદા સમાધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. 3.3
ત્રયમ્ એકત્ર સંયમઃ

તદ્ એતદ્ ધારણાધ્યાનસમાધિત્રયમ્ એકત્ર સંયમઃ. એકવિષયાણિ ત્રીણિ સાધનાનિ સંયમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ અસ્ય ત્રયસ્ય તાન્ત્રિકી પરિભાષા સંયમ ઇતિ. 3.4
તજ્જયાત્ પ્રજ્ઞાલોકઃ

તસ્ય સંયમસ્ય જયાત્ સમાધિપ્રજ્ઞાયા ભવત્ય્ આલોકો યથા યથા સંયમઃ સ્થિરપદો ભવતિ તથા તથા સમાધિપ્રજ્ઞા વિશારદી ભવતિ. 3.5
તસ્ય ભૂમિષુ વિનિયોગઃ

તસ્ય સંયમસ્ય જિતભૂમેર્ યાનન્તરા ભૂમિસ્ તત્ર વિનિયોગઃ. ન હ્ય્ અજિતાધરભૂમિર્ અનન્તરભૂમિં વિલઙ્ઘ્ય પ્રાન્તભૂમિષુ સંયમં લભતે. તદભાવાચ્ ચ કુતસ્ તસ્ય પ્રજ્ઞાલોકઃ. ઈશ્વરપ્રસાદાજ્ જિતોત્તરભૂમિકસ્ય ચ નાધરભૂમિષુ પરચિત્તજ્ઞાનાદિષુ સંયમો યુક્તઃ. કસ્માત્, તદર્થસ્યાન્યત એવાવગતત્વાત્. ભૂમેર્ અસ્યા ઇયમ્ અનન્તરા ભૂમિર્ ઇત્ય્ અત્ર યોગ એવોપાધ્યાયઃ. કથમ્ એવં હ્ય્ ઉક્તમ્. "યોગેન યોગો જ્ઞાતવ્યો યોગો યોગાત્ પ્રવર્તતે । યો ઽપ્રમત્તસ્ તુ યોગેન સ યોગે રમતે ચિરમ્" ઇતિ. 3.6
ત્રયમ્ અન્તરઙ્ગં પૂર્વેભ્યઃ

તદ્ એતદ્ ધારણાધ્યાનસમાધિત્રયમ્ અન્તરઙ્ગં સંપ્રજ્ઞાતસ્ય સમાધેઃ પૂર્વેભ્યો યમાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ સાધનેભ્ય ઇતિ. 3.7
તદ્ અપિ બહિરઙ્ગં નિર્બીજસ્ય

તદ્ અપ્ય્ અન્તરઙ્ગં સાધનત્રયં નિર્બીજસ્ય યોગસ્ય બહિરઙ્ગં ભવતિ કસ્માત્, તદભાવે ભાવાદ્ ઇતિ. 3.8
અથ નિરોધચિત્તક્ષણેષુ ચલં ગુણવૃત્તમ્ ઇતિ કીદૃશસ્ તદા ચિત્તપરિણામઃ ---
વ્યુત્થાનનિરોધસંસ્કારયોર્ અભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ નિરોધક્ષણચિત્તાન્વયો નિરોધપરિણામઃ

વ્યુત્થાનસંસ્કારાશ્ ચિત્તધર્મા ન તે પ્રત્યયાત્મકા ઇતિ પ્રત્યયનિરોધે ન નિરુદ્ધા નિરોધસંસ્કારા અપિ ચિત્તધર્માસ્ તયોર્ અભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ વ્યુત્થાનસંસ્કારા હીયન્તે નિરોધસંસ્કારા આધીયન્તે. નિરોધક્ષણં ચિત્તમ્ અન્વેતિ તદ્ એકસ્ય ચિત્તસ્ય પ્રતિક્ષણમ્ ઇદં સંસ્કારાન્યથાત્વં નિરોધપરિણામઃ. તદા સંસ્કારશેષં ચિત્તમ્ ઇતિ નિરોધસમાધૌ વ્યાખ્યાતમ્. 3.9
તસ્ય પ્રશાન્તવાહિતા સંસ્કારાત્

નિરોધસંસ્કારાભ્યાસપાટવાપેક્ષા પ્રશાન્તવાહિતા ચિત્તસ્ય ભવતિ. તત્સંસ્કારમાન્દ્યે વ્યુત્થાનધર્મિણા સંસ્કારેણ નિરોધધર્મસંસ્કારો ઽભિભૂયત ઇતિ. 3.10
સર્વાર્થતૈકાગ્રતયોઃ ક્ષયોદયૌ ચિત્તસ્ય સમાધિપરિણામઃ

સર્વાર્થતા ચિત્તધર્મઃ. એકાગ્રતાપિ ચિત્તધર્મઃ. સર્વાર્થતાયાઃ ક્ષયસ્ તિરોભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. એકાગ્રતાયા ઉદય આવિર્ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. તયોર્ ધર્મિત્વેનાનુગતં ચિત્તં, તદ્ ઇદં ચિત્તમ્ અપાયોપજનયોઃ સ્વાત્મભૂતયોર્ ધર્મયોર્ અનુગતં સમાધીયતે સ ચિત્તસ્ય સમાધિપરિણામઃ. 3.11
તતઃ પુનઃ શાન્તોદિતૌ તુલ્યપ્રત્યયૌ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાપરિણામઃ

સમાહિતચિત્તસ્ય પૂર્વપ્રત્યયઃ શાન્ત ઉત્તરસ્ તત્સદૃશ ઉદિતઃ, સમાધિચિત્તમ્ ઉભયોર્ અનુગતં પુનસ્ તથૈવાસમાધિભ્રેષાદ્ ઇતિ. સ ખલ્વ્ અયં ધર્મિણશ્ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાપરિણામઃ. 3.12
એતેન ભૂતેન્દ્રિયેષુ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા વ્યાખ્યાતાઃ

એતેન પૂર્વોક્તેન ચિત્તપરિણામેન ધર્મલક્ષણાવસ્થારૂપેણ ભૂતેન્દ્રિયેષુ ધર્મપરિણામો લક્ષણપરિણામો ઽવસ્થાપરિણામશ્ ચોક્તો વેદિતવ્યઃ. તત્ર વ્યુત્થાનનિરોધયોર્ અભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ ધર્મિણિ ધર્મપરિણામઃ. લક્ષણપરિણામશ્ ચ નિરોધસ્ ત્રિલક્ષણસ્ ત્રિભિર્ અધ્વભિર્ યુક્તઃ. સ ખલ્વ્ અનાગતલક્ષણમ્ અધ્વાનં પ્રથમં હિત્વા ધર્મત્વમ્ અનતિક્રાન્તો વર્તમાનલક્ષણં પ્રતિપન્નઃ. યત્રાસ્ય સ્વરૂપેણાભિવ્યક્તિઃ. એષો ઽસ્ય દ્વિતીયો ઽધ્વા. ન ચાતીતાનાગતાભ્યાં લક્ષણાભ્યાં વિયુક્તઃ.
તથા વ્યુત્થાનં ત્રિલક્ષણં ત્રિભિર્ અધ્વભિર્ યુક્તં વર્તમાનલક્ષણં હિત્વા ધર્મત્વમ્ અનતિક્રાન્તમ્ અતીતલક્ષણં પ્રતિપન્નમ્. એષો ઽસ્ય તૃતીયો ઽધ્વા. ન ચાનાગતવર્તમાનાભ્યાં લક્ષણાભ્યાં વિયુક્તમ્. એવં પુનર્ વ્યુત્થાનમ્ ઉપસંપદ્યમાનમ્ અનાગતલક્ષણં હિત્વા ધર્મત્વમ્ અનતિક્રાન્તં વર્તમાનલક્ષણં પ્રતિપન્નમ્. યત્રાસ્ય સ્વરૂપાભિવ્યક્તૌ સત્યાં વ્યાપારઃ એષો ઽસ્ય દ્વિતીયો ઽધ્વા. ન ચાતીતાનાગતાભ્યાં લક્ષણાભ્યાં વિયુક્તમ્ ઇતિ. એવં પુનર્ નિરોધ એવં પુનર્ વ્યુત્થાનમ્ ઇતિ.
તથાવસ્થાપરિણામઃ તત્ર નિરોધક્ષણેષુ નિરોધસંસ્કારા બલવન્તો ભવન્તિ દુર્બલા વ્યુત્થાનસંસ્કારા ઇતિ. એષ ધર્માણામ્ અવસ્થાપરિણામઃ. તત્ર ધર્મિણો ધર્મૈઃ પરિણામો ધર્માણાં ત્ર્યધ્વનાં લક્ષણૈઃ પરિણામો લક્ષણાનામ્ અપ્ય્ અવસ્થાભિઃ પરિણામ ઇતિ. એવં ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામૈઃ શૂન્યં ન ક્ષણમ્ અપિ ગુણવૃત્તમ્ અવતિષ્ઠતે. ચલં ચ ગુણવૃત્તમ્. ગુણસ્વાભાવ્યં તુ પ્રવૃત્તિકારણમ્ ઉક્તં ગુણાનામ્ ઇતિ. એતેન ભૂતેન્દ્રિયેષુ ધર્મધર્મિભેદાત્ ત્રિવિધઃ પરિણામો વેદિતવ્યઃ.
પરમાર્થતસ્ ત્વ્ એક એવ પરિણામઃ. ધર્મિસ્વરૂપમાત્રો હિ ધર્મો ધર્મિવિક્રિયૈવૈષા ધર્મદ્વારા પ્રપઞ્ચ્યત ઇતિ. તત્ર ધર્મસ્ય ધર્મિણિ વર્તમાનસ્યૈવાધ્વસ્વ્ અતીતાનાગતવર્તમાનેષુ ભાવાન્યથાત્વં ભવતિ ન તુ દ્રવ્યાન્યથાત્વમ્. યથા સુવર્ણભાજનસ્ય ભિત્ત્વાન્યથાક્રિયમાણસ્ય ભાવાન્યથાત્વં ભવતિ ન સુવર્ણાન્યથાત્વમ્ ઇતિ.
અપર આહ --- ધર્માનભ્યધિકો ધર્મી પૂર્વતત્ત્વાનતિક્રમાત્. પૂર્વાપરાવસ્થાભેદમ્ અનુપતિતઃ કૌટસ્થ્યેનૈવ પરિવર્તેત યદ્ય્ અન્વયી સ્યાદ્ ઇતિ.
અયમ્ અદોષઃ. કસ્માત્. એકાન્તતાનભ્યુપગમાત્. તદ્ એતત્ ત્રૈલોક્યં વ્યક્તેર્ અપૈતિ નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્. અપેતમ્ અપ્ય્ અસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાત્. સંસર્ગાચ્ ચાસ્ય સૌક્ષ્મ્યં, સૌક્ષ્મ્યાચ્ ચાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ.
લક્ષણપરિણામો ધર્મો ઽધ્વસુ વર્તમાનો ઽતીતો ઽતીતલક્ષણયુક્તો ઽનાગતવર્તમાનાભ્યાં લક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્તઃ. તથાનાગતો ઽનાગતલક્ષણયુક્તો વર્તમાનાતીતાભ્યાં લક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્તઃ. તથા વર્તમાનો વર્તમાનલક્ષણયુક્તો ઽતીતાનાગતાભ્યાં લક્ષણાભ્યામ્ અવિયુક્ત ઇતિ. યથા પુરુષ એકસ્યાં સ્ત્રિયાં રક્તો ન શેષાસુ વિરક્તો ભવતીતિ.
અત્ર લક્ષણપરિણામે સર્વસ્ય સર્વલક્ષણયોગાદ્ અધ્વસંકરઃ પ્રાપ્નોતીતિ પરૈર્ દોષશ્ ચોદ્યત ઇતિ. તસ્ય પરિહારઃ --- ધર્માણાં ધર્મત્વમ્ અપ્રસાધ્યમ્. સતિ ચ ધર્મત્વે લક્ષણભેદો ઽપિ વાચ્યો ન વર્તમાનસમય એવાસ્ય ધર્મત્વમ્. એવં હિ ન ચિત્તં રાગધર્મકં સ્યાત્ ક્રોધકાલે રાગસ્યાસમુદાચારાદ્ ઇતિ.
કિંચ ત્રયાણાં લક્ષણાનાં યુગપદ્ એકસ્યાં વ્યક્તૌ નાસ્તિ સંભવઃ. ક્રમેણ તુ સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનસ્ય ભાવો ભવેદ્ ઇતિ. ઉક્તં ચ રૂપાતિશયા વૃત્ત્યતિશયાશ્ ચ વિરુધ્યન્તે, સામાન્યાનિ ત્વ્ અતિશયૈઃ સહ પ્રવર્તન્તે. તસ્માદ્ અસંકરઃ યથા રાગસ્યૈવ ક્વચિત્ સમુદાચાર ઇતિ ન તદાનીમ્ અન્યત્રાભાવઃ, કિંતુ કેવલં સામાન્યેન સમન્વાગત ઇત્ય્ અસ્તિ તદા તત્ર તસ્ય ભાવઃ તથા લક્ષણસ્યેતિ.
ન ધર્મી ત્ર્યધ્વા ધર્માસ્ તુ ત્ર્યધ્વાનસ્ તે લક્ષિતા અલક્ષિતાસ્ તત્ર લક્ષિતાસ્ તાં તામ્ અવસ્થાં પ્રાપ્નુવન્તો ઽન્યત્વેન પ્રતિનિર્દિશ્યન્તે ઽવસ્થાન્તરતો ન દ્રવ્યાન્તરતઃ. યથૈકા રેખા શતસ્થાને શતં દશસ્થાને દશૈકા ચૈકસ્થાને યથા ચૈકત્વે ઽપિ સ્ત્રી માતા ચોચ્યતે દુહિતા ચ સ્વસા ચેતિ.
અવસ્થાપરિણામે કૌટસ્થ્યપ્રસઙ્ગદોષઃ કૈશ્ચિદ્ ઉક્તઃ. કથમ્. અધ્વનો વ્યાપારેણ વ્યવહિતત્વાત્. યદા ધર્મઃ સ્વવ્યાપારં ન કરોતિ તદાનાગતો યદા કરોતિ તદા વર્તમાનો યદા કૃત્વા નિવૃત્તસ્ તદાતીત ઇત્ય્ એવં ધર્મધર્મિણોર્ લક્ષણાનામ્ અવસ્થાનાં ચ કૌટસ્થ્યં પ્રાપ્નોતીતિ પરૈર્ દોષ ઉચ્યતે.
નાસૌ દોષઃ. કસ્માત્. ગુણિનિત્યત્વે ઽપિ ગુણાનાં વિમર્દવૈચિત્ર્યાત્. યથા સંસ્થાનમ્ આદિમદ્ ધર્મમાત્રં શબ્દાદીનાં ગુણાનાં વિનાશ્યવિનાશિનામ્ એવં લિઙ્ગમ્ આદિમદ્ ધર્મમાત્રં સત્ત્વાદીનાં ગુણાનાં વિનાશ્યવિનાશિના તસ્મિન્ વિકારસંજ્ઞેતિ.
તત્રેદમ્ ઉદાહરણં મૃદ્ધર્મી પિણ્ડાકારાદ્ ધર્માદ્ ધર્માન્તરમ્ ઉપસંપદ્યમાનો ધર્મતઃ પરિણમતે ઘટાકાર ઇતિ. ઘટાકારો ઽનાગતં લક્ષણં હિત્વા વર્તમાનલક્ષણં પ્રતિપદ્યત ઇતિ લક્ષણતઃ પરિણમતે. ઘટો નવપુરાણતાં પ્રતિક્ષણમ્ અનુભવન્ન્ અવસ્થાપરિણામં પ્રતિપદ્યત ઇતિ. ધર્મિણો ઽપિ ધર્માન્તરમ્ અવસ્થા ધર્મસ્યાપિ લક્ષણાન્તરમ્ અવસ્થેત્ય્ એક એવ દ્રવ્યપરિણામો ભેદેનોપદર્શિત ઇતિ. એવં પદાર્થાન્તરેષ્વ્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. ત એતે ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા ધર્મિસ્વરૂપમ્ અનતિક્રાન્તા ઇત્ય્ એક એવ પરિણામઃ સર્વાન્ અમૂન્ વિશેષાન્ અભિપ્લવતે. અથ કો ઽયં પરિણામઃ.અવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય પૂર્વધર્મનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરોત્પત્તિઃ પરિણામ ઇતિ. 3.13
તત્ર ---
શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્યધર્માનુપાતી ધર્મી

યોગ્યતાવચ્છિન્ના ધર્મિણઃ શક્તિર્ એવ ધર્મઃ. સ ચ ફલપ્રસવભેદાનુમિત એકસ્યાન્યો ઽન્યશ્ ચ પરિદૃષ્ટઃ. તત્ર વર્તમાનઃ સ્વવ્યાપારમ્ અનુભવન્ ધર્મી ધર્માન્તરેભ્યઃ શાન્તેભ્યશ્ ચાવ્યપદેશ્યેભ્યશ્ ચ ભિદ્યતે. યદા તુ સામાન્યેન સમન્વાગતો ભવતિ તદા ધર્મિસ્વરૂપમાત્રત્વાત્ કો ઽસૌ કેન ભિદ્યેત.
તત્ર યે ખલુ ધર્મિણો ધર્માઃ શાન્તા ઉદિતા અવ્યપદેશ્યાશ્ ચેતિ, તત્ર શાન્તા યે કૃત્વા વ્યાપારાનુપરતાઃ સવ્યાપારા ઉદિતાસ્ તે ચાનાગતસ્ય લક્ષણસ્ય સમનન્તરા વર્તમાનસ્યાનન્તરા અતીતાઃ કિમર્થમ્ અતીતસ્યાનન્તરા ન ભવન્તિ વર્તમાનાઃ, પૂર્વપશ્ચિમતાયા અભાવાત્. યથાનાગતવર્તમાનયોઃ પૂર્વપશ્ચિમતા નૈવમ્ અતીતસ્ય. તસ્માન્ નાતીતસ્યાસ્તિ સમનન્તરઃ તદનાગત એવ સમનન્તરો ભવતિ વર્તમાનસ્યેતિ.
અથાવ્યપદેશ્યાઃ કે સર્વં સર્વાત્મકમ્ ઇતિ. યત્રોક્તમ્ --- જલભૂમ્યોઃ પારિણામિકં રસાદિવૈશ્વરૂપ્યં સ્થાવરેષુ દૃષ્ટમ્. તથા સ્થાવરાણાં જઙ્ગમેષુ જઙ્ગમાનાં સ્થાવરેષ્વ્ ઇત્ય્ એવં જાત્યનુચ્છેદેન સર્વં સર્વાત્મકમ્ ઇતિ.
દેશકાલાકારનિમિત્તાપબન્ધાન્ ન ખલુ સમાનકાલમ્ આત્મનામ્ અભિવ્યક્તિર્ ઇતિ. ય એતેષ્વ્ અભિવ્યક્તાનભિવ્યક્તેષુ ધર્મેષ્વ્ અનુપાતી સામાન્યવિશેષાત્મા સો ઽન્વયી ધર્મી. યસ્ય તુ ધર્મમાત્રમ્ એવેદં નિરન્વયં તસ્ય ભોગાભાવઃ. કસ્માત્, અન્યેન વિજ્ઞાનેન કૃતસ્ય કર્મણો ઽન્યત્ કથં ભોક્તૃત્વેનાધિક્રિયતે. તત્સ્મૃત્યભાવશ્ ચ નાન્યદૃષ્ટસ્ય સ્મરણમ્ અન્યસ્યાસ્તીતિ. વસ્તુપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ ચ સ્થિતો ઽન્વયી ધર્મી યો ધર્માન્યથાત્વમ્ અભ્યુપગતઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે તસ્માન્ નેદં ધર્મમાત્રં નિરન્વયમ્ ઇતિ. 3.14
ક્રમાન્યત્વં પરિણામાન્યત્વે હેતુઃ

એકસ્ય ધર્મિણ એક એવ પરિણામ ઇતિ પ્રસક્તે ક્રમાન્યત્વં પરિણામાન્યત્વે હેતુર્ ભવતીતિ. તદ્યથા ચૂર્ણમૃત્પિણ્ડમૃદ્ઘટમૃત્કપાલમૃત્કણમૃદ્ ઇતિ ચ ક્રમઃ. યો યસ્ય ધર્મસ્ય સમનન્તરો ધર્મઃ સ તસ્ય ક્રમઃ. પિણ્ડઃ પ્રચ્યવતે ઘટ ઉપજાયત ઇતિ ધર્મપરિણામક્રમઃ. લક્ષણપરિણામક્રમો ઘટસ્યાનાગતભાવાદ્ વર્તમાનભાવઃ ક્રમઃ. તથા પિણ્ડસ્ય વર્તમાનભાવાદ્ અતીતભાવઃ ક્રમઃ. નાતીતસ્યાસ્તિ ક્રમઃ. કસ્માત્. પૂર્વપરતાયાં સત્યાં સમનન્તરત્વં, સા તુ નાસ્ત્ય્ અતીતસ્ય તસ્માદ્ દ્વયોર્ એવ લક્ષણયોઃ ક્રમઃ. તથાવસ્થાપરિણામક્રમો ઽપિ ઘટસ્યાભિનવસ્ય પ્રાન્તે પુરાણતા દૃશ્યતે. સા ચ ક્ષણપરમ્પરાનુપાતિના ક્રમેણાભિવ્યજ્યમાના પરાં વ્યક્તિમ્ આપદ્યત ઇતિ. ધર્મલક્ષણાભ્યાં ચ વિશિષ્ટો ઽયં તૃતીયઃ પરિણામ ઇતિ.
ત એતે ક્રમા ધર્મધર્મિભેદે સતિ પ્રતિલબ્ધસ્વરૂપાઃ. ધર્મો ઽપિ ધર્મી ભવત્ય્ અન્યધર્મસ્વરૂપાપેક્ષયેતિ. યદા તુ પરમાર્થતો ધર્મિણ્ય્ અભેદોપચારસ્ તદ્દ્વારેણ સ એવાભિધીયતે ધર્મસ્ તદાયમ્ એકત્વેનૈવ ક્રમઃ પ્રત્યવભાસતે.
ચિત્તસ્ય દ્વયે ધર્મા પરિદૃષ્ટાશ્ ચાપરિદૃષ્ટાશ્ ચ. તત્ર પ્રત્યયાત્મકાઃ પરિદૃષ્ટા વસ્તુમાત્રાત્મકા અપરિદૃષ્ટાઃ. તે ચ સપ્તૈવ ભવન્ત્ય્ અનુમાનેન પ્રાપિતવસ્તુમાત્રસદ્ભાવાઃ.
"નિરોધધર્મસંસ્કારાઃ પરિણામો ઽથ જીવનમ્ ।
ચેષ્ટા શક્તિશ્ ચ ચિત્તસ્ય ધર્મા દર્શનવર્જિતાઃ ॥" ઇતિ. 3.15
અતો યોગિન ઉપાત્તસર્વસાધનસ્ય બુભુત્સિતાર્થપ્રતિપત્તયે સંયમસ્ય વિષય ઉપક્ષિપ્યતે ---
પરિણામત્રયસંયમાદ્ અતીતાનાગતજ્ઞાનમ્

ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામેષુ સંયમાદ્ યોગિનાં ભવત્ય્ અતીતાનાગતજ્ઞાનમ્. ધારણાધ્યાનસમાધિત્રયમ્ એકત્ર સંયમ ઉક્તઃ. તેન પરિણામત્રયં સાક્ષાત્ક્રિયમાણમ્ અતીતાનાગતજ્ઞાનં તેષુ સંપાદયતિ. 3.16
શબ્દાર્થપ્રત્યયાનામ્ ઇતરેતરાધ્યાસાત્ સંકરસ્ તત્પ્રવિભાગસંયમાત્ સર્વભૂતરુતજ્ઞાનમ્

તત્ર વાગ્વર્ણેષ્વ્ એવાર્થવતી. શ્રોત્રં ચ ધ્વનિપરિણામમાત્રવિષયમ્. પદં પુનર્ નાદાનુસંહારબુદ્ધિનિર્ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ. વર્ણા એકસમયાસંભવિત્વાત્ પરસ્પરનિરનુગ્રહાત્માનસ્ તે પદમ્ અસંસ્પૃશ્યાનુપસ્થાપ્યાવિર્ભૂતાસ્ તિરોભૂતાશ્ ચેતિ પ્રત્યેકમ્ અપદસ્વરૂપા ઉચ્યન્તે.
વર્ણઃ પુનર્ એકૈકઃ પદાત્મા સર્વાભિધાનશક્તિપ્રચિતઃ સહકારિવર્ણાન્તરપ્રતિયોગિત્વાદ્ વૈશ્વરૂપ્યમ્ ઇવાપન્નઃ પૂર્વશ્ ચોત્તરેણોત્તરશ્ ચ પૂર્વેણ વિશેષે ઽવસ્થાપિત ઇત્ય્ એવં બહવો વર્ણાઃ ક્રમાનુરોધિનો ઽર્થસંકેતેનાવચ્છિન્ના ઇયન્ત એતે સર્વાભિધાનશક્તિપરિવૃતા ગકારૌકારવિસર્જનીયાઃ સાસ્નાદિમન્તમ્ અર્થં દ્યોતયન્તીતિ.
તદ્ એતેષામ્ અર્થસંકેતેનાવચ્છિન્નાનામ્ ઉપસંહૃતધ્વનિક્રમાણાં ય એકો બુદ્ધિનિર્ભાસસ્ તત્પદં વાચકં વાચ્યસ્ય સંકેત્યતે. તદ્ એકં પદમ્ એકબુદ્ધિવિષય એકપ્રયત્નાક્ષિપ્તમ્ અભાગમ્ અક્રમમ્ અવર્ણં બૌદ્ધમ્ અન્ત્યવર્ણપ્રત્યયવ્યાપારોપસ્થાપિતં પરત્ર પ્રતિપિપાદયિષયા વર્ણૈર્ એવાભિધીયમાનૈઃ શ્રૂયમાણૈશ્ ચ શ્રોતૃભિર્ અનાદિવાગ્વ્યવહારવાસનાનુવિદ્ધયા લોકબુદ્ધ્યા સિદ્ધવત્સંપ્રતિપત્ત્યા પ્રતીયતે.
તસ્ય સંકેતબુદ્ધિતઃ પ્રવિભાગ એતાવતામ્ એવંજાતીયકો ઽનુસંહાર એકસ્યાર્થસ્ય વાચક ઇતિ. સંકેતસ્ તુ પદપદાર્થયોર્ ઇતરેતરાધ્યાસરૂપઃ સ્મૃત્યાત્મકો યો ઽયં શબ્દઃ સો ઽયમ્ અર્થો યો ઽયમ્ અર્થઃ સો ઽયં શબ્દ ઇતિ. એવમ્ ઇતરેતરાધ્યાસરૂપઃ સંકેતો ભવતીતિ. એવમ્ એતે શબ્દાર્થપ્રત્યયા ઇતરેતરાધ્યાસાત્ સંકીર્ણા ગૌર્ ઇતિ શબ્દો ગૌર્ ઇત્ય્ અર્થો ગૌર્ ઇતિ જ્ઞાનમ્. ય એષાં પ્રવિભાગજ્ઞઃ સ સર્વવિત્.
સર્વપદેષુ ચાસ્તિ વાક્યશક્તિવૃક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽસ્તીતિ ગમ્યતે. ન સત્તાં પદાર્થો વ્યભિચરતીતિ. તથા ન હ્ય્ અસાધના ક્રિયાસ્તીતિ.
તથા ચ પચતીત્ય્ ઉક્તે સર્વકારકાણામ્ આક્ષેપો નિયમાર્થો ઽનુવાદઃ કર્તૃકરણકર્મણાં ચૈત્રાગ્નિતણ્ડુલાનામ્ ઇતિ. દૃષ્ટં ચ વાક્યાર્થે પદરચનં શ્રોત્રિયશ્ છન્દો ઽધીતે, જીવતિ પ્રાણાન્ ધારયતિ. તત્ર વાક્યે પદાર્થાભિવ્યક્તિસ્ તતઃ પદં પ્રવિભજ્ય વ્યાકરણીયં ક્રિયાવાચકં વા કારકવાચકં વા. અન્યથા ભવત્ય્ અશ્વો ઽજાપય ઇત્ય્ એવમાદિષુ નામાખ્યાતસારૂપ્યાદ્ અનિર્જ્ઞાતં કથં ક્રિયાયાં કારકે વા વ્યાક્રિયેતેતિ.
તેષાં શબ્દાર્થપ્રત્યયાનાં પ્રવિભાગઃ. તદ્યથા શ્વેતતે પ્રાસાદ ઇતિ ક્રિયાર્થઃ, શ્વેતઃ પ્રાસાદ ઇતિ કારકાર્થઃ શબ્દઃ, ક્રિયાકારકાત્મા તદર્થઃ પ્રત્યયશ્ ચ. કસ્માત્ સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ એકાકાર એવ પ્રત્યયઃ સંકેત ઇતિ.
યસ્ તુ શ્વેતો ઽર્થઃ સ શબ્દપ્રત્યયયોર્ આલમ્બનીભૂતઃ. સ હિ સ્વાભિર્ અવસ્થાભિર્ વિક્રિયમાણો ન શબ્દસહગતો ન બુદ્ધિસહગતઃ. એવં શબ્દ એવં પ્રત્યયો નેતરેતરસહગત ઇત્ય્ અન્યથા શબ્દો ઽન્યથાર્થો ઽન્યથા પ્રત્યય ઇતિ વિભાગઃ. એવં તત્પ્રવિભાગસંયમાદ્ યોગિનઃ સર્વભૂતરુતજ્ઞાનં સંપદ્યત ઇતિ. 3.17
સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્ પૂર્વજાતિજ્ઞાનમ્

દ્વયે ખલ્વ્ અમી સંસ્કારાઃ સ્મૃતિક્લેશહેતવો વાસનારૂપા વિપાકહેતવો ધર્માધર્મરૂપાઃ. તે પૂર્વભવાભિસંસ્કૃતાઃ પરિણામચેષ્ટાનિરોધશક્તિજીવનધર્મવદ્ અપરિદૃષ્ટાશ્ ચિત્તધર્માઃ. તેષુ સંયમઃ સંસ્કારસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સમર્થઃ. ન ચ દેશકાલનિમિત્તાનુભવૈર્ વિના તેષામ્ અસ્તિ સાક્ષાત્કરણમ્. તદ્ ઇત્થં સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્ પૂર્વજાતિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે યોગિનઃ. પરત્રાપ્ય્ એવમ્ એવ સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્ પરજાતિસંવેદનમ્.
અત્રેદમ્ આખ્યાનં શ્રૂયતે --- ભગવતો જૈગીષવ્યસ્ય સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાદ્ દશસુ મહાસર્ગેષુ જન્મપરિણામક્રમમ્ અનુપશ્યતો વિવેકજં જ્ઞાનં પ્રાદુરભૂત્. અથ ભગવાન્ આવટ્યસ્ તનુધરસ્ તમ્ ઉવાચ --- દશસુ મહાસર્ગેષુ ભવ્યત્વાદ્ અનભિભૂતબુદ્ધિસત્ત્વેન ત્વયા નરકતિર્યગ્ગર્ભસંભવં દુઃખં સંપશ્યતા દેવમનુષ્યેષુ પુનઃ પુનર્ ઉત્પદ્યમાનેન સુખદુઃખયોઃ કિમ્ અધિકમ્ ઉપલબ્ધમ્ ઇતિ. ભગવન્તમ્ આવટ્યં જૈગીષવ્ય ઉવાચ. દશસુ મહાસર્ગેષુ ભવ્યત્વાદ્ અનભિભૂતબુદ્ધિસત્ત્વેન મયા નરકતિર્યગ્ભવંદુઃખં સંપશ્યતા દેવમનુષ્યેષુ પુનઃ પુનર્ ઉત્પદ્યમાનેન યત્ કિંચિદ્ અનુભૂતં તત્ સર્વં દુઃખમ્ એવ પ્રત્યવૈમિ. ભગવાન્ આવટ્ય ઉવાચ. યદ્ ઇદમ્ આયુષ્મતઃ પ્રધાનવશિત્વમ્ અનુત્તમં ચ સંતોષસુખં કિમ્ ઇદમ્ અપિ દુઃખપક્ષે નિક્ષિપ્તમ્ ઇતિ. ભવગાઞ્ જૈગીષવ્ય ઉવાચ --- વિષયસુખાપેક્ષયૈવેદમ્ અનુત્તમં સંતોષસુખમ્ ઉક્તમ્. કૈવલ્યસુખાપેક્ષયા દુઃખમ્ એવ. બુદ્ધિસત્ત્વસ્યાયં ધર્મસ્ ત્રિગુણસ્ ત્રિગુણશ્ ચ પ્રત્યયો હેયપક્ષે ન્યસ્ત ઇતિ. દુઃખરૂપસ્ તૃષ્ણાતન્તુઃ. તૃષ્ણાદુઃખસંતાપાપગમાત્ તુ પ્રસન્નમ્ અબાધં સર્વાનુકૂલં સુખમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. 3.18
પ્રત્યયસ્ય પરચિત્તજ્ઞાનમ્

પ્રત્યયે સંયમાત્ પ્રત્યયસ્ય સાક્ષાત્કરણાત્ તતઃ પરચિત્તજ્ઞાનમ્. 3.19
ન ચ તત્ સાલમ્બનં તસ્યાવિષયીભૂતત્વાત્

રક્તં પ્રત્યયં જાનાત્ય્ અમુષ્મિન્ન્ આલમ્બને રક્તમ્ ઇતિ ન જાનાતિ. પરપ્રત્યયસ્ય યદ્ આલમ્બનં તદ્ યોગિચિત્તેન નાલમ્બનીકૃતં પરપ્રત્યયમાત્રં તુ યોગિચિત્તસ્યાલમ્બનીભૂતમ્ ઇતિ. 3.20
કાયરૂપસંયમાત્ તદ્ગ્રાહ્યશક્તિસ્તમ્ભે ચક્ષુઃપ્રકાશાસંપ્રયોગે ઽન્તર્ધાનમ્

કાયસ્ય રૂપે સંયમાદ્ રૂપસ્ય યા ગ્રાહ્યા શક્તિસ્ તાં પ્રતિષ્ટભ્નાતિ. ગ્રાહ્યશક્તિસ્તમ્ભે સતિ ચક્ષુષ્પ્રકાશાસંપ્રયોગે ઽન્તર્ધાનમ્ ઉત્પદ્યતે યોગિનઃ. એતેન શબ્દાદ્યન્તર્ધાનમ્ ઉક્તં વેદિતવ્યમ્. 3.21
સોપક્રમં નિરુપક્રમં ચ કર્મ તત્સંયમાદ્ અપરાન્તજ્ઞાનમ્ અરિષ્ટેભ્યો વા

આયુર્વિપાકં કર્મ દ્વિવિધં સોપક્રમં નિરુપક્રમં ચ. તત્ર યથાર્દ્રં વસ્ત્રં વિતાનિતં લઘીયસા કાલેન શુષ્યેત્ તથા સોપક્રમમ્. યથા ચ તદ્ એવ સંપિણ્ડિતં ચિરેણ સંશુષ્યેદ્ એવં નિરુપક્રમમ્. યથા વાગ્નિઃ શુષ્કે કક્ષે મુક્તો વાતેન સમન્તતો યુક્તઃ ક્ષેપીયસા કાલેન દહેત્ તથા સોપક્રમમ્. યથા વા સ એવાગ્નિસ્ તૃણરાશૌ ક્રમશો ઽવયવેષુ ન્યસ્તશ્ ચિરેણ દહેત્ તથા નિરુપક્રમમ્. તદૈકભવિકમ્ આયુષ્કરં કર્મ દ્વિવિધં સોપક્રમં નિરુપક્રમં ચ. તત્સંયમાદ્ અપરાન્તસ્ય પ્રાયણસ્ય જ્ઞાનમ્.
અરિષ્ટેભ્યો વેતિ ત્રિવિધમ્ અરિષ્ટમ્ આધ્યાત્મિકમ્ આધિભૌતિકમ્ આધિદૈવિકં ચેતિ. તત્રાધ્યાત્મિકં ઘોષં સ્વદેહે પિહિતકર્ણો ન શૃણોતિ, જ્યોતિર્ વા નેત્રે ઽવષ્ટબ્ધે ન પશ્યતિ. તથાધિભૌતિકં યમપુરુષાન્ પશ્યતિ, પિતૄન્ અતીતાન્ અકસ્માત્ પશ્યતિ. તથાધિદૈવિકં સ્વર્ગમ્ અકસ્માત્ સિદ્ધાન્ વા પશ્યતિ. વિપરીતં વા સર્વમ્ ઇતિ અનેન વા જાનાત્ય્ અપરાન્તમ્ ઉપસ્થિતમ્ ઇતિ. 3.22
મૈત્ર્યાદિષુ બલાનિ

મૈત્રી કરુણા મુદિતેતિ તિસ્રો ભાવનાસ્ તત્ર ભૂતેષુ સુખિતેષુ મૈત્રીં ભાવયિત્વા મૈત્રીબલં લભતે. દુઃખિતેષુ કરુણાં ભાવયિત્વા કરુણાબલં લભતે. પુણ્યશીલેષુ મુદિતાં ભાવયિત્વા મુદિતાબલં લભતે. ભાવનાતઃ સમાધિર્ યઃ સ સંયમસ્ તતો બલાન્ય્ અવન્ધ્યવીર્યાણિ જાયન્તે. પાપશીલેષૂપેક્ષા ન તુ ભાવના. તતશ્ ચ તસ્યાં નાસ્તિ સમાધિર્ ઇત્ય્ અતો ન બલમ્ ઉપેક્ષાતસ્ તત્ર સંયમાભાવાદ્ ઇતિ. 3.23
બલેષુ હસ્તિબલાદીનિ

હસ્તિબલે સંયમાદ્ ધસ્તિબલો ભવતિ.વૈનતેયબલે સંયમાદ્ વૈનતેયબલો ભવતિ. વાયુબલે સંયમાદ્ વાયુબલો ભવતીત્ય્ એવમાદિ. 3.24
પ્રવૃત્ત્યાલોકન્યાસાત્ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટજ્ઞાનમ્

જ્યોતિષ્મતી પ્રવૃત્તિર્ ઉક્તા મનસસ્ તસ્યા ય આલોકસ્ તં યોગી સૂક્ષ્મે વા વ્યવહિતે વા વિપ્રકૃષ્ટે વાર્થે વિન્યસ્ય તમ્ અર્થમ્ અધિગચ્છતિ. 3.25
ભુવનજ્ઞાનં સૂર્યે સંયમાત્

તત્પ્રસ્તારઃ સપ્ત લોકાઃ. તત્રાવીચેઃ પ્રભૃતિ મેરુપૃષ્ઠં યાવદ્ ઇત્ય્ એવં ભૂર્લોકઃ. મેરુપૃષ્ઠાદ્ આરભ્ય --- આધ્રુવાદ્ ગ્રહનક્ષત્રતારાવિચિત્રો ઽન્તરિક્ષલોકઃ. તતઃ પરઃ સ્વર્લોકઃ પઞ્ચવિધો માહેન્દ્રસ્ તૃતીયો લોકઃ. ચતુર્થઃ પ્રાજાપત્યો મહર્લોકઃ. ત્રિવિધો બ્રાહ્મઃ તદ્યથા --- જનલોકસ્ તપોલોકઃ સત્યલોક ઇતિ.
"બ્રાહ્મસ્ ત્રિભૂમિકો લોક પ્રાજાપત્યસ્ તતો મહાન્ ।
માહેન્દ્રશ્ ચ સ્વર્ ઇત્ય્ ઉક્તો દિવિ તારા ભુવિ પ્રજાઃ ॥"
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકઃ.
તત્રાવીચેર્ ઉપર્ય્ ઉપરિ નિવિષ્ટાઃ ષણ્મહાનરકભૂમયો ઘનસલિલાનલાનિલાકાશતમઃપ્રતિષ્ઠા મહાકાલામ્બરીષરૌરવમહારૌરવકાલસૂત્રાન્ધતામિસ્રાઃ. યત્ર સ્વકર્મોપાર્જિતદુઃખવેદનાઃ પ્રાણિનઃ કષ્ટમ્ આયુર્ દીર્ઘમ્ આક્ષિપ્ય જાયન્તે. તતો મહાતલરસાતલાતલસુતલવિતલતલાતલપાતાલાખ્યાનિ સપ્ત પાતાલાનિ. ભૂમિર્ ઇયમ્ અષ્ટમી સપ્તદ્વીપા વસુમતી, યસ્યાઃ સુમેરુર્ મધ્યે પર્વતરાજઃ કાઞ્ચનઃ. તસ્ય રાજતવૈદૂર્યસ્ફટિકહેમમણિમયાનિ શૃઙ્ગાણિ. તત્ર વૈદૂર્યપ્રભાનુરાગાન્ નીલોત્પલપત્રશ્યામો નભસો દક્ષિણો ભાગઃ, શ્વેતઃ પૂર્વઃ, સ્વચ્છઃ પશ્ચિમઃ, કુરણ્ટકાભ ઉત્તરઃ. દક્ષિણપાર્શ્વે ચાસ્ય જમ્બૂર્ યતો ઽયં જમ્બૂદ્વીપઃ. તસ્ય સૂર્યપ્રચારાદ્ રાત્રિંદિવં લગ્નમ્ ઇવ વર્તતે. તસ્ય નીલશ્વેતશૃઙ્ગવન્ત ઉદીચીનાસ્ ત્રયઃ પર્વતા દ્વિસાહસ્રાયામાઃ. તદન્તરેષુ ત્રીણિ વર્ષાણિ નવ નવ યોજનસાહસ્રાણિ રમણકં હિરણ્મયમ્ ઉત્તરાઃ કુરવ ઇતિ. નિષધહેમકૂટહિમશૈલા દક્ષિણતો દ્વિસાહસ્રાયામાઃ. તદન્તરેષુ ત્રીણિ વર્ષાણિ નવ નવ યોજનસાહસ્રાણિ હરિવર્ષં કિંપુરુષં ભારતમ્ ઇતિ. સુમેરોઃ પ્રાચીના ભદ્રાશ્વમાલ્યવત્સીમાનઃ પ્રતીચીનાઃ કેતુમાલા ગન્ધમાદનસીમાનઃ. મધ્યે વર્ષમિલાવૃતમ્. તદ્ એતદ્ યોજનશતસાહસ્રં સુમેરોર્ દિશિદિશિ તદર્ધેન વ્યૂઢમ્.
સ ખલ્વ્ અયં શતસાહસ્રાયામો જમ્બૂદ્વીપસ્ તતો દ્વિગુણેન લવણોદધિના વલયાકૃતિના વેષ્ટિતઃ. તતશ્ ચ દ્વિગુણા દ્વિગુણાઃ શાકકુશક્રૌઞ્ચશાલ્મલગોમેધ(પ્લક્ષ) પુષ્કરદ્વીપાઃ, સમુદ્રાશ્ ચ સર્ષપરાશિકલ્પાઃ સવિચિત્રશૈલાવતંસા ઇક્ષુરસસુરાસર્પિર્દધિમણ્ડક્ષીરસ્વાદૂદકાઃ. સપ્ત સમુદ્રપરિવેષ્ટિતા વલયાકૃતયો લોકાલોકપર્વતપરિવારાઃ પઞ્ચાશદ્ યોજનકોટિપરિસંખ્યાતાઃ. તદ્ એતત્ સર્વં સુપ્રતિષ્ઠિતસંસ્થાનમણ્ડમધ્યે વ્યૂઢમ્. અણ્ડં ચ પ્રધાનસ્યાણુર્ અવયવો યથાકાશે ખદ્યોત ઇતિ.
તત્ર પાતાલે જલધૌ પર્વતેષ્વ્ એતેષુ દેવનિકાયા અસુરગન્ધર્વકિંનરકિંપુરુષયક્ષરાક્ષસભૂતપ્રેતપિશાચાપસ્મારકાપ્સરોબ્રહ્મરાક્ષસકૂષ્માણ્ડવિનાયકાઃ પ્રતિવસન્તિ. સર્વેષુ દ્વીપેષુ પુણ્યાત્માનો દેવમનુષ્યાઃ.
સુમેરુસ્ ત્રિદશાનામ્ ઉદ્યાનભૂમિઃ તત્ર મિશ્રવનં નન્દનં ચૈત્રરથં સુમાનસમ્ ઇત્ય્ ઉદ્યાનાનિ. સુધર્મા દેવસભા સુદર્શનં પુરમ્. વૈજયન્તઃ પ્રાસાદઃ. ગ્રહનક્ષત્રતારકાસ્ તુ ધ્રુવે નિબદ્ધા વાયુવિક્ષેપનિયમેનોપલક્ષિતપ્રચારાઃ સુમેરોર્ ઉપર્ય્ ઉપરિ સંનિવિષ્ટા દિવિ વિપરિવર્તન્તે.
માહેન્દ્રનિવાસિનઃ ષડ્દેવનિકાયાઃ --- ત્રિદશા અગ્નિષ્વાત્તા યામ્યાસ્ તુષિતા અપરિનિર્મિતવશવર્તિનઃ પરિનિર્મિતવશવર્તિનશ્ ચેતિ. સર્વે સંકલ્પસિદ્ધા અણિમાદ્યૈશ્વર્યોપપન્નાઃ કલ્પાયુષો વૃન્દારકાઃ કામભોગિન ઔપપાદિકદેહા ઉત્તમાનુકૂલાભિર્ અપ્સરોભિઃ કૃતપરિચારાઃ.
મહતિ લોકે પ્રાજાપત્યે પઞ્ચવિધો દેવનિકાયઃ --- કુમુદા ઋભવઃ પ્રતર્દના અઞ્જનાભાઃ પ્રચિતાભા ઇતિ. એતે મહાભૂતવશિનો ધ્યાનાહારાઃ કલ્પસહસ્રાયુષઃ. પ્રથમે બ્રહ્મણો જનલોકે ચતુર્વિધો દેવનિકાયો બ્રહ્મપુરોહિતા બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મમહાકાયિકા અમરા ઇતિ. તે ભૂતેન્દ્રિયવશિનો દ્વિગુણદ્વિગુણોત્તરાયુઞઃ.
દ્વિતીયે તપસિ લોકે ત્રિવિધો દેવનિકાયઃ --- આભાસ્વરા મહાભાસ્વરાઃ સત્યમહાભાસ્વરા ઇતિ. તે ભૂતેન્દ્રિયપ્રકૃતિવશિનો દ્વિગુણદ્વિગુણોત્તરાયુષઃ સર્વે ધ્યાનાહારા ઊર્ધ્વરેતસ ઊર્ધ્વમ્ અપ્રતિહતજ્ઞાના અધરભૂમિષ્વ્ અનાવૃતજ્ઞાનવિષયાઃ. તૃતીયે બ્રહ્મણઃ સત્યલોકે ચત્વારો દેવનિકાયા અકૃતભવનન્યાસાઃ સ્વપ્રતિષ્ઠા ઉપર્યુપરિસ્થિતાઃ પ્રધાનવશિનો યાવત્ સર્ગાયુષઃ.
તત્રાચ્યુતાઃ સવિતર્કધ્યાનસુખાઃ, શુદ્ધનિવાસાઃ સવિચારધ્યાનસુખાઃ, સત્યાભા આનન્દમાત્રધ્યાનસુખાઃ, સંજ્ઞાસંજ્ઞિનશ્ ચાસ્મિતામાત્રધ્યાનસુખાઃ. તે ઽપિ ત્રૈલોક્યમધ્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ. ત એતે સપ્ત લોકાઃ સર્વ એવ બ્રહ્મલોકાઃ. વિદેહપ્રકૃતિલયાસ્ તુ મોક્ષપદે વર્તન્ત ઇતિ ન લોકમધ્યે ન્યસ્તા ઇતિ. એતદ્ યોગિના સાક્ષાત્કરણીયં સૂર્યદ્વારે સંયમં કૃત્વા, તતો ઽન્યત્રાપિ એવં તાવદ્ અભ્યસેદ્ યાવદ્ ઇદં સર્વં દૃષ્ટમ્ ઇતિ. 3.26
ચન્દ્રે તારાવ્યૂહજ્ઞાનમ્

ચન્દ્રે સંયમં કૃત્વા તારાણાં વ્યૂહં વિજાનીયાત્. 3.27
ધ્રુવે તદ્ગતિજ્ઞાનમ્

તતો ધ્રુવે સંયમં કૃત્વા તારાણાં ગતિં વિજાનીયાત્ ઊર્ધ્વવિમાનેષુ કૃતસંયમસ્ તાનિ વિજાનીયાત્. 3.28
નાભિચક્રે કાયવ્યૂહજ્ઞાનમ્

નાભિચક્રે સંયમં કૃત્વા કાયવ્યૂહં વિજાનીયાત્ વાતપિત્તશ્લેષ્માણસ્ ત્રયો દોષાઃ. ધાતવઃ સપ્ત ત્વગ્લોહિતમાંસસ્નાય્વસ્થિમજ્જાશુક્રાણિ પૂર્વં પૂર્વમ્ એષાં બાહ્યમ્ ઇત્ય્ એષ વિન્યાસઃ. 3.29
કણ્ઠકૂપે ક્ષુત્પિપાસાનિવૃત્તિઃ

જિહ્વાયા અધસ્તાત્ તન્તુસ્ તન્તોર્ અધસ્તાત્ કણ્ઠસ્ તતો ઽધસ્તાત્ કૂપસ્ તત્ર સંયમાત્ ક્ષુત્પિપાસે ન બાધેતે. 3.30
કૂર્મનાડ્યાં સ્થૈર્યમ્

કૂપાદ્ અધ ઉરસિ કૂર્માકારા નાડી, તસ્યાં કૃતસંયમઃ સ્થિરપદં લભતે યથા સર્પો ગોધા વેતિ. 3.31
મૂર્ધજ્યોતિષિ સિદ્ધદર્શનમ્

શિરઃકપાલે ઽન્તશ્ છિદ્રં પ્રભાસ્વરં જ્યોતિસ્ તત્ર સંયમં કૃત્વા સિદ્ધાનાં દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ અન્તરાલચારિણાં દર્શનમ્. 3.32
પ્રાતિભાદ્ વા સર્વમ્

પ્રાતિભં નામ તારકં તદ્વિવેકજસ્ય જ્ઞાનસ્ય પૂર્વરૂપમ્. યથોદયે પ્રભા ભાસ્કરસ્ય. તેન વા સર્વમ્ એવ જાનાતિ યોગી પ્રાતિભસ્ય જ્ઞાનસ્યોત્પત્તાવ્ ઇતિ. 3.33
હૃદયે ચિત્તસંવિત્

યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ તત્ર વિજ્ઞાનં તસ્મિન્ સંયમાચ્ ચિત્તસંવિત્. 3.34
સત્ત્વપુરુષયોર્ અત્યન્તાસંકીર્ણયોઃ પ્રત્યયાવિશેષો ભોગઃ પરાર્થાત્ સ્વાર્થસંયમાત્ પુરુષજ્ઞાનમ્

બુદ્ધિસત્ત્વં પ્રખ્યાશીલં સમાનસત્ત્વોપનિબન્ધને રજસ્તમસી વશીકૃત્ય સત્ત્વપુરુષાન્યતાપ્રત્યયેન પરિણતમ્. તસ્માચ્ ચ સત્ત્વાત્ પરિણામિનો ઽત્યન્તવિધર્મા વિશુદ્ધો ઽન્યશ્ ચિતિમાત્રરૂપઃ પુરુષઃ. તયોર્ અત્યન્તાસંકીર્ણયોઃ પ્રત્યયાવિશેષો ભોગઃ પુરુષસ્ય દર્શિતવિષયત્વાત્ સ ભોગપ્રત્યયઃ સત્ત્વસ્ય પરાર્થત્વાદ્ દૃશ્યઃ.
યસ્ તુ તસ્માદ્ વિશિષ્ટશ્ ચિતિમાત્રરૂપો ઽન્યઃ પૌરુષેયઃ પ્રત્યયસ્ તત્ર સંયમાત્ પુરુષવિષયા પ્રજ્ઞા જાયતે. ન ચ પુરુષપ્રત્યયેન બુદ્ધિસત્ત્વાત્મના પુરુષો દૃશ્યતે પુરુષ એવ તં પ્રત્યયં સ્વાત્માવલમ્બનં પશ્યતિ તથા હ્ય્ ઉક્તમ્ --- "વિજ્ઞાતારમ્ અરે કેન વિજાનીયાત્" ઇતિ. 3.35
તતઃ પ્રાતિભશ્રાવણવેદનાદર્શાસ્વાદવાર્તા જાયન્તે

પ્રાતિભાત્ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાતીતાનાગતજ્ઞાનમ્. શ્રાવણાદ્ દિવ્યશબ્દશ્રવણમ્. વેદનાદ્ દિવ્યસ્પર્શાધિગમઃ. આદર્શાદ્ દિવ્યરૂપસંવિત્ આસ્વાદાદ્ દિવ્યરસસંવિત્ વાર્તાતો દિવ્યગન્ધવિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એતાનિ નિત્યં જાયન્તે. 3.36
તે સમાધાવ્ ઉપસર્ગા વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ

તે પ્રાતિભાદયઃ સમાહિતચિત્તસ્યોત્પદ્યમાના ઉપસર્ગાસ્ તદ્દર્શનપ્રત્યનીકત્વાત્ વ્યુત્થિતચિત્તસ્યોત્પદ્યમાનાઃ સિદ્ધયઃ. 3.37
બન્ધકારણશૈથિલ્યાત્ પ્રચારસંવેદનાચ્ ચ ચિત્તસ્ય પરશરીરાવેશઃ

લોલીભૂતસ્ય મનસો ઽપ્રતિષ્ઠસ્ય શરીરે કર્માશયવશાદ્ બન્ધઃ પ્રતિષ્ઠેત્ય્ અર્થઃ તસ્ય કર્મણો બન્ધકારણસ્ય શૈથિલ્યં સમાધિબલાદ્ ભવતિ. પ્રચારસંવેદનં ચ ચિત્તસ્ય સમાધિજમ્ એવ કર્મબન્ધક્ષયાત્ સ્વચિત્તસ્ય પ્રચારસંવેદનાચ્ ચ યોગી ચિત્તં સ્વશરીરાન્ નિષ્કૃષ્ય શરીરાન્તરેષુ નિક્ષિપતિ. નિક્ષિપ્તં ચિત્તં ચેન્દ્રિયાણ્ય્ અનુ પતન્તિ. યથા મધુકરરાજાનં મક્ષિકા ઉત્પતન્તમ્ અનૂત્પતન્તિ નિવિશમાનમ્ અનુ નિવિશન્તે તથેન્દ્રિયાણિ પરશરીરાવેશે ચિત્તમ્ અનુ વિધીયન્ત ઇતિ. 3.38
ઉદાનજયાજ્ જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વ્ અસઙ્ગ ઉત્ક્રાન્તિશ્ ચ

સમસ્તેન્દ્રિયવૃત્તિઃ પ્રાણાદિલક્ષણા જીવનં, તસ્ય ક્રિયા પઞ્ચતયી પ્રાણો મુખનાસિકાગતિર્ આહૃદયવૃત્તિઃ. સમં નયનાત્ સમાનશ્ ચાનાભિવૃત્તિઃ. અપનયનાદ્ અપાન આપાદતલવૃત્તિઃ ઉન્નયનાદ્ ઉદાન આશિરોવૃત્તિઃ વ્યાપી વ્યાન ઇતિ. એષાં પ્રધાનં પ્રાણઃ ઉદાનજયાજ્ જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વ્ અસઙ્ગ ઉત્ક્રાન્તિશ્ ચ પ્રાયણકાલે ભવતિ તાં વશિત્વેન પ્રતિપદ્યતે. 3.39
સમાનજયાજ્ જ્વલનમ્

જિતસમાનસ્ તેજસ ઉપધ્માનં કૃત્વા જ્વલયતિ. 3.40
શ્રોત્રાકાશયોઃ સંબન્ધસંયમાદ્ દિવ્યં શ્રોત્રમ્

સર્વશ્રોત્રાણામ્ આકાશં પ્રતિષ્ઠા સર્વશબ્દાનાં ચ યથોક્તમ્ --- તુલ્યદેશશ્રવણાનામ્ એકદેશશ્રુતિત્વં સર્વેષાં ભવતીતિ તચ્ ચૈતદ્ આકાશસ્ય લિઙ્ગમ્.
અનાવરણં ચોક્તમ્. તથામૂર્તસ્યાનાવરણદર્શનાદ્ વિભુત્વમ્ અપિ પ્રખ્યાતમ્ આકાશસ્ય. શબ્દગ્રહણાનુમિતં શ્રોત્રમ્. બધિરાબધિરયોર્ એકઃ શબ્દં ગૃહ્ણાત્ય્ અપરો ન ગૃહ્ણાતીતિ તસ્માચ્ છ્રોત્રમ્ એવ શબ્દવિષયમ્ શ્રોત્રાકાશયોઃ સંબન્ધે કૃતસંયમસ્ય યોગિનો દિવ્યં શ્રોત્રં પ્રવર્તતે. 3.41
કાયાકાશયોઃ સંબન્ધસંયમાલ્ લઘુતૂલસમાપત્તેશ્ ચાકાશગમનમ્

યત્ર કાયસ્ તત્રાકાશં તસ્યાવકાશદાનાત્ કાયસ્ય તેન સંબન્ધઃ પ્રાપ્તિસ્ તત્ર કૃતસંયમો જિત્વા તત્સંબન્ધં લઘુષુ વા તૂલાદિષ્વ્ આ પરમાણુભ્યઃ સમાપત્તિં લબ્ધ્વા જિતસંબન્ધો લઘુર્ ભવતિ. લઘુત્વાચ્ ચ જલે પાદાભ્યાં વિહરતિ તતસ્ તૂર્ણનાભિતન્તુમાત્રે વિહૃત્ય રશ્મિષુ વિહરતિ તતો યથેષ્ટમ્ આકાશગતિર્ અસ્ય ભવતીતિ. 3.42
બહિર્ અકલ્પિતા વૃત્તિર્ મહાવિદેહા તતઃ પ્રકાશાવરણક્ષયઃ

શરીરાદ્ બહિર્ મનસો વૃત્તિલાભો વિદેહા નામ ધારણા. સા યદિ શરીરપ્રતિષ્ઠસ્ય મનસો બહિર્વૃત્તિમાત્રેણ ભવતિ સા કલ્પિતેત્ય્ ઉચ્યતે. યા તુ શરીરનિરપેક્ષા બહિર્ભૂતસ્યૈવ મનસો બહિર્વૃત્તિઃ સા ખલ્વ્ અકલ્પિતા તત્ર કલ્પિતયા સાધયન્ત્ય્ અકલ્પિતાં મહાવિદેહામ્ ઇતિ. યયા પરશરીરાણ્ય્ આવિશન્તિ યોગિનઃ, તતશ્ ચ ધારણાતઃ પ્રકાશાત્મનો બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય યદાવરણં ક્લેશકર્મવિપાકત્રયં રજસ્તમોમૂલં તસ્ય ચ ક્ષયો ભવતિ. 3.43
સ્થૂલસ્વરૂપસૂક્ષ્માન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદ્ ભૂતજયઃ

તત્ર પાર્થિવાદ્યાઃ શબ્દાદયો વિશેષાઃ સહાકારાદિભિર્ ધર્મૈઃ સ્થૂલશબ્દેન પરિભાષિતાઃ એતદ્ ભૂતાનાં પ્રથમં રૂપમ્. દ્વિતીયં રૂપં સ્વસામાન્યં મૂર્તિર્ ભૂમિઃ સ્નેહો જલં વહ્નિર્ ઉષ્ણતા વાયુઃ પ્રણામી સર્વતોગતિર્ આકાશ ઇત્ય્ એતત્ સ્વરૂપશબ્દેનોચ્યતે.
અસ્ય સામાન્યસ્ય શબ્દાદયો વિશેષાઃ તથા ચોક્તમ્ --- એકજાતિસમન્વિતાનામ્ એષાં ધર્મમાત્રવ્યાવૃત્તિર્ ઇતિ.
સામાન્યવિશેષસમુદાયો ઽત્ર દ્રવ્યમ્. દ્વિષ્ઠો હિ સમૂહઃ પ્રત્યસ્તમિતભેદાવયવાનુગતઃ શરીરં વૃક્ષો યૂથં વનમ્ ઇતિ.
શબ્દેનોપાત્તભેદાવયવાનુગતઃ સમૂહ ઉભયે દેવમનુષ્યાઃ સમૂહસ્ય દેવા એકો ભાગો મનુષ્યા દ્વિતીયો ભાગસ્ તાભ્યામ્ એવાભિધીયતે સમૂહઃ.
સ ચ ભેદાભેદવિવક્ષિતઃ. આમ્રાણાં વનં બ્રાહ્મણાનાં સંઘ આમ્રવણં બ્રાહ્મણસંઘ ઇતિ.
સ પુનર્ દ્વિવિધો યુતસિદ્ધાવયવો ઽયુતસિદ્ધાવયવશ્ ચ. યુતસિદ્ધાવયવઃ સમૂહો વનં સંઘ ઇતિ અયુતસિદ્ધાવયવઃ સંઘાતઃ શરીરં વૃક્ષઃ પરમાણુર્ ઇતિ. અયુતસિદ્ધાવયવભેદાનુગતઃ સમૂહો દ્રવ્યમ્ ઇતિ પતઞ્જલિઃ એતત્ સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
અથ કિમ્ એષાં સૂક્ષ્મરૂપં, તન્માત્રં ભૂતકારણં, તસ્યૈકો ઽવયવઃ પરમાણુઃ સામાન્યવિશેષાત્માયુતસિદ્ધાવયવભેદાનુગતઃ સમુદાય ઇત્ય્ એવં સર્વતન્માત્રાણ્ય્ એતત્ તૃતીયમ્. અથ ભૂતાનાં ચતુર્થં રૂપં ખ્યાતિક્રિયાસ્થિતિશીલા ગુણાઃ કાર્યસ્વભાવાનુપાતિનો ઽન્વયશબ્દેનોક્તાઃ. અથૈષાં પઞ્ચમં રૂપમ્ અર્થવત્ત્વં, ભોગાપવર્ગાર્થતા ગુણેષ્વ્ એવાન્વયિની, ગુણાસ્ તન્માત્રભૂતભૌતિકેષ્વ્ ઇતિ સર્વમ્ અર્થવત્. તેષ્વ્ ઇદાનીં ભૂતેષુ પઞ્ચસુ પઞ્ચરૂપેષુ સંયમાત્ તસ્ય તસ્ય રૂપસ્ય સ્વરૂપદર્શનં જયશ્ ચ પ્રાદુર્ભવતિ. તત્ર પઞ્ચ ભૂતસ્વરૂપાણિ જિત્વા ભૂતજયી ભવતિ તજ્જયાદ્ વત્સાનુસારિણ્ય ઇવ ગાવો ઽસ્ય સંકલ્પાનુવિધાયિન્યો ભૂતપ્રકૃતયો ભવન્તિ. 3.44
તતો ઽણિમાદિપ્રાદુર્ભાવઃ કાયસંપત્ તદ્ધર્માનભિઘાતશ્ ચ

તત્રાણિમા ભવત્ય્ અણુઃ લઘિમા લઘુર્ ભવતિ મહિમા મહાન્ ભવતિ. પ્રાપ્તિર્ અઙ્ગુલ્યગ્રેણાપિ સ્પૃશતિ ચન્દ્રમસમ્. પ્રાકામ્યમ્ ઇચ્છાનભિઘાતઃ ભૂમાવ્ ઉન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ યથોદકે. વશિત્વં ભૂતભૌતિકેષુ વશી ભવત્ય્ અવશ્યશ્ ચાન્યેષામ્ ઈશિતૃત્વં તેષાં પ્રભવાપ્યયવ્યૂહાનામ્ ઈષ્ટે. યત્ર કામાવસાયિત્વં સત્યસંકલ્પતા યથા સંકલ્પસ્ તથા ભૂતપ્રકૃતીનામ્ અવસ્થાનમ્. ન ચ શક્તો ઽપિ પદાર્થવિપર્યાસં કરોતિ કસ્માત્ અન્યસ્ય યત્ર કામાવસાયિનઃ પૂર્વસિદ્ધસ્ય તથા ભૂતેષુ સંકલ્પાદ્ ઇતિ. એતાન્ય્ અષ્ટાવ્ ઐશ્વર્યાણિ.
કાયસંપદ્ વક્ષ્યમાણા તદ્ધર્માનભિઘાતશ્ ચ પૃથ્વી મૂર્ત્યા ન નિરુણદ્ધિ યોગિનઃ શરીરાદિક્રિયાં, શિલામ્ અપ્ય્ અનુવિશતીતિ. નાપઃ સ્નિગ્ધાઃ ક્લેદયન્તિ નાગ્નિર્ ઉષ્ણો દહતિ ન વાયુઃ પ્રણામી વહતિ અનાવરણાત્મકે ઽપ્ય્ આકાશે ભવત્ય્ આવૃતકાયઃ સિદ્ધાનામ્ અપ્ય્ અદૃશ્યો ભવતિ. 3.45
રૂપલાવણ્યબલવજ્રસંહનનત્વાનિ કાયસંપત્

દર્શનીયઃ કાન્તિમાન્ અતિશયબલો વજ્રસંહનનશ્ ચેતિ. 3.46
ગ્રહણસ્વરૂપાસ્મિતાન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદ્ ઇન્દ્રિયજયઃ

સામાન્યવિશેષાત્મા શબ્દાદિર્ ગ્રાહ્યઃ તેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણાં વૃત્તિર્ ગ્રહણમ્. ન ચ તત્સામાન્યમાત્રગ્રહણાકારં કથમ્ અનાલોચિતઃ સ વિષયવિશેષ ઇન્દ્રિયેણ મનસાનુવ્યવસીયેતેતિ. સ્વરૂપં પુનઃ પ્રકાશાત્મનો બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય સામાન્યવિશેષયોર્ અયુતસિદ્ધાવયવભેદાનુગતઃ સમૂહો દ્રવ્યમ્ ઇન્દ્રિયમ્. તેષાં તૃતીયં રૂપમ્ અસ્મિતાલક્ષણો ઽહંકારઃ. તસ્ય સામાન્યસ્યેન્દ્રિયાણિ વિશેષાઃ ચતુર્થં રૂપં વ્યવસાયાત્મકાઃ પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલા ગુણા યેષામ્ ઇન્દ્રિયાણિ સાહંકારાણિ પરિણામઃ. પઞ્ચમં રૂપં ગુણેષુ યદ્ અનુગતં પુરુષાર્થવત્ત્વમ્ ઇતિ. પઞ્ચસ્વ્ એતેષ્વ્ ઇન્દ્રિયરૂપેષુ યથાક્રમં સંયમસ્ તત્ર તત્ર જયં કૃત્વા પઞ્ચરૂપજયાદ્ ઇન્દ્રિયજયઃ પ્રાદુર્ભવતિ યોગિનઃ. 3.47
તતો મનોજવિત્વં વિકરણભાવઃ પ્રધાનજયશ્ ચ

કાયસ્યાનુત્તમો ગતિલાભો મનોજવિત્વમ્. વિદેહાનામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અભિપ્રેતદેશકાલવિષયાપેક્ષો વૃત્તિલાભો વિકરણભાવઃ. સર્વપ્રકૃતિવિકારવશિત્વં પ્રધાનજય ઇત્ય્ એતાસ્ તિસ્રઃ સિદ્ધયો મધુપ્રતીકા ઉચ્યન્તે એતાશ્ ચ કરણપઞ્ચરૂપજયાદ્ અધિગમ્યન્તે. 3.48
સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રસ્ય સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વં સર્વજ્ઞાતૃત્વં ચ

નિર્ધૂતરજસ્તમોમલસ્ય બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય પરે વૈશારદ્યે પરસ્યાં વશીકારસંજ્ઞાયાં વર્તમાનસ્ય સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રરૂપપ્રતિષ્ઠસ્ય સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વમ્. સર્વાત્માનો ગુણા વ્યવસાયવ્યવસેયાત્મકાઃ સ્વામિનં ક્ષેત્રજ્ઞં પ્રત્યશેષદૃશ્યાત્મત્વેનોપસ્થિતા ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વજ્ઞાતૃત્વં સર્વાત્મનાં ગુણાનાં
શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્યધર્મત્વેન વ્યવસ્થિતાનામ્ અક્રમોપારૂઢં વિવેકજં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇત્ય્ એષા વિશોકા નામ સિદ્ધિર્ યાં પ્રાપ્ય યોગી સર્વજ્ઞઃ ક્ષીણક્લેશબન્ધનો વશી વિહરતિ. 3.49
તદ્વૈરાગ્યાદ્ અપિ દોષબીજક્ષયે કૈવલ્યમ્

યદાસ્યૈવં ભવતિ ક્લેશકર્મક્ષયે સત્ત્વસ્યાયં વિવેકપ્રત્યયો ધર્મઃ સત્ત્વં ચ હેયપક્ષે ન્યસ્તં પુરુષશ્ ચાપરિણામી શુદ્ધો ઽન્યઃ સત્ત્વાદ્ ઇતિ. એવમ્ અસ્ય તતો વિરજ્યમાનસ્ય યાનિ ક્લેશબીજાનિ દગ્ધશાલિબીજકલ્પાન્ય્ અપ્રસવસમર્થાનિ તાનિ સહ મનસા પ્રત્યસ્તં ગચ્છન્તિ. તેષુ પ્રલીનેષુ પુરુષઃ પુનર્ ઇદં તાપત્રયં ન ભુઙ્ક્તે. તદ્ એતેષાં ગુણાનાં મનસિ કર્મક્લેશવિપાકસ્વરૂપેણાભિવ્યક્તાનાં ચરિતાર્થાનાં પ્રતિપ્રસવે પુરુષસ્યાત્યન્તિકો ગુણવિયોગઃ કૈવલ્યં તદા સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા ચિતિશક્તિર્ એવ પુરુષ ઇતિ. 3.50
સ્થાન્યુપનિમન્ત્રણે સઙ્ગસ્મયાકરણં પુનર્ અનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્

ચત્વારઃ ખલ્વ્ અમી યોગિનઃ પ્રાથમકલ્પિકો મધુભૂમિકઃ પ્રજ્ઞાજ્યોતિર્ અતિક્રાન્તભાવનીયશ્ ચેતિ. તત્રાભ્યાસી પ્રવૃત્તમાત્રજ્યોતિઃ પ્રથમઃ ઋતંભરપ્રજ્ઞો દ્વિતીયઃ ભૂતેન્દ્રિયજયી તૃતીયઃ સર્વેષુ ભાવિતેષુ ભાવનીયેષુ કૃતરક્ષાબન્ધઃ કર્તવ્યસાધનાદ્ ઇમાન્. ચતુર્થો યસ્ ત્વ્ અતિક્રાન્તભાવનીયસ્ તસ્ય ચિત્તપ્રતિસર્ગ એકો ઽર્થઃ સપ્તવિધાસ્ય પ્રાન્તભૂમિપ્રજ્ઞા.
તત્ર મધુમતીં ભૂમિં સાક્ષાત્કુર્વતો બ્રાહ્મણસ્ય સ્થાનિનો દેવાઃ સત્ત્વવિશુદ્ધિમ્ અનુપશ્યન્તઃ સ્થાનૈર્ ઉપનિમન્ત્રયન્તે ભો ઇહાસ્યતામ્ ઇહ રમ્યતાં કમનીયો ઽયં ભોગઃ કમનીયેયં કન્યા રસાયનમ્ ઇદં જરામૃત્યું બાધતે વૈહાયસમ્ ઇદં યાનમ્ અમી કલ્પદ્રુમાઃ પુણ્યા મન્દાકિની સિદ્ધા મહર્ષય ઉત્તમા અનુકૂલા અપ્સરસો દિવ્યે શ્રોત્રચક્ષુષી વજ્રોપમઃ કાયઃ સ્વગુણૈઃ સર્વમ્ ઇદમ્ ઉપાર્જિતમ્ આયુષ્મતા પ્રતિપદ્યતામ્ ઇદમ્ અક્ષયમ્ અજરમ્ અમરસ્થાનં દેવાનાં પ્રિયમ્ ઇતિ. એવમ્ અભિધીયમાનઃ સઙ્ગદોષાન્ ભાવયેદ્ ઘોરેષુ સંસારાઙ્ગારેષુ પચ્યમાનેન મયા જનનમરણાન્ધકારે વિપરિવર્તમાનેન કથંચિદ્ આસાદિતઃ ક્લેશતિમિરવિનાશી યોગપ્રદીપસ્ તસ્ય ચૈતે તૃષ્ણાયોનયો વિષયવાયવઃ પ્રતિપક્ષાઃ. સ ખલ્વ્ અહં લબ્ધાલોકઃ કથમ્ અનયા વિષયમૃગતૃષ્ણયા વઞ્ચિતસ્ તસ્યૈવ પુનઃ પ્રદીપ્તસ્ય સંસારાગ્નેર્ આત્માનમ્ ઇન્ધનીકુર્યામ્ ઇતિ. સ્વસ્તિ વઃ સ્વપ્નોપમેભ્યઃ કૃપણજનપ્રાર્થનીયેભ્યો વિષયેભ્ય ઇત્ય્ એવં નિશ્ચિતમતિઃ સમાધિં ભાવયેત્.
સઙ્ગમ્ અકૃત્વા સ્મયમ્ અપિ ન કુર્યાદ્ એવમ્ અહં દેવાનામ્ અપિ પ્રાર્થનીય ઇતિ સ્મયાદ્ અયં સુસ્થિતંમન્યતયા મૃત્યુના કેશેષુ ગૃહીતમ્ ઇવાત્માનં ન ભાવયિષ્યતિ. તથા ચાસ્ય ચ્છિદ્રાન્તરપ્રેક્ષી નિત્યં યત્નોપચર્યઃ પ્રમાદો લબ્ધવિવરઃ ક્લેશાન્ ઉત્તમ્ભયિષ્યતિ તતઃ પુનર્ અનિષ્ટપ્રસઙ્ગઃ. એવમ્ અસ્ય સઙ્ગસ્મયાવ્ અકુર્વતો ભાવિતો ઽર્થો દૃઢીભવિષ્યતિ ભાવનીયશ્ ચાર્થો ઽભિમુખીભવિષ્યતીતિ. 3.51
ક્ષણતત્ક્રમયોઃ સંયમાદ્ વિવેકજં જ્ઞાનમ્

યથાપકર્ષપર્યન્તં દ્રવ્યં પરમાણુર્ એવં પરમાપકર્ષપર્યન્તઃ કાલઃ ક્ષણો યાવતા વા સમયેન ચલિતઃ પરમાણુઃ પૂર્વદેશં જહ્યાદ્ ઉત્તરદેશમ્ ઉપસંપદ્યેત સ કાલઃ ક્ષણઃ. તત્પ્રવાહાવિચ્છેદસ્ તુ ક્રમઃ ક્ષણતત્ક્રમયોર્ નાસ્તિ વસ્તુસમાહાર ઇતિ બુદ્ધિસમાહારો મુહૂર્તાહોરાત્રાદયઃ. સ ખલ્વ્ અયં કાલો વસ્તુશૂન્યો ઽપિ બુદ્ધિનિર્માણઃ શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી લૌકિકાનાં વ્યુત્થિતદર્શનાનાં વસ્તુસ્વરૂપ ઇવાવભાસતે.
ક્ષણસ્ તુ વસ્તુપતિતઃ ક્રમાવલમ્બી ક્રમશ્ ચ ક્ષણાનન્તર્યાત્મા તં કાલવિદઃ કાલ ઇત્ય્ આચક્ષતે યોગિનઃ. ન ચ દ્વૌ ક્ષણૌ સહ ભવતઃ ક્રમશ્ ચ ન દ્વયોઃ સહભુવોર્ અસંભવાત્. પૂર્વસ્માદ્ ઉત્તરભાવિનો યદાનન્તર્યં ક્ષણસ્ય સ ક્રમઃ તસ્માદ્ વર્તમાન એવૈકઃ ક્ષણો ન પૂર્વોત્તરક્ષણાઃ સન્તીતિ. તસ્માન્ નાસ્તિ તત્સમાહારઃ યે તુ ભૂતભાવિનઃ ક્ષણાસ્ તે પરિણામાન્વિતા વ્યાખ્યેયાઃ તેનૈકેન ક્ષણેન કૃત્સ્નો લોકઃ પરિણામમ્ અનુભવતિ. તત્ક્ષણોપારૂઢાઃ ખલ્વ્ અમી સર્વે ધર્માઃ તયોઃ ક્ષણતત્ક્રમયોઃ સંયમાત્ તયોઃ સાક્ષાત્કરણમ્. તતશ્ ચ વિવેકજં જ્ઞાનં પ્રાદુર્ભવતિ. 3.52
તસ્ય વિષયવિશેષ ઉપક્ષિપ્યતે ---
જાતિલક્ષણદેશૈર્ અન્યતાનવચ્છેદાત્ તુલ્યયોસ્ તતઃ પ્રતિપત્તિઃ

તુલ્યયોર્ દેશલક્ષણસારૂપ્યે જાતિભેદો ઽન્યતાયા હેતુઃ, ગૌર્ ઇયં બડવેયમ્ ઇતિ. તુલ્યદેશજાતીયત્વે લક્ષણમ્ અન્યત્વકરં કાલાક્ષી ગૌઃ સ્વસ્તિમતી ગૌર્ ઇતિ. દ્વયોર્ આમલકયોર્ જાતિલક્ષણસારૂપ્યાદ્ દેશભેદો ઽન્યત્વકર ઇદં પૂર્વમ્ ઇદમ્ ઉત્તરમ્ ઇતિ. યદા તુ પૂર્વમ્ આમલકમ્ અન્યવ્યગ્રસ્ય જ્ઞાતુર્ ઉત્તરદેશ ઉપાવર્ત્યતે તદા તુલ્યદેશત્વે પૂર્વમ્ એતદ્ ઉત્તરમ્ એતદ્ ઇતિ પ્રવિભાગાનુપપત્તિઃ. અસંદિગ્ધેન ચ તત્ત્વજ્ઞાનેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અત ઇદમ્ ઉક્તં તતઃ પ્રતિપત્તિર્ વિવેકજજ્ઞાનાદ્ ઇતિ.
કથં, પૂર્વામલકસહક્ષણો દેશ ઉત્તરામલકસહક્ષણાદ્ દેશાદ્ ભિન્નઃ તે ચામલકે સ્વદેશક્ષણાનુભવભિન્ને. અન્યદેશક્ષણાનુભવસ્ તુ તયોર્ અન્યત્વે હેતુર્ ઇતિ. એતેન દૃષ્ટાન્તેન પરમાણોસ્ તુલ્યજાતિલક્ષણદેશસ્ય પૂર્વપરમાણુદેશસહક્ષણસાક્ષાત્કરણાદ્ ઉત્તરસ્ય પરમાણોસ્ તદ્દેશાનુપપત્તાવ્ ઉત્તરસ્ય તદ્દેશાનુભવો ભિન્નઃ સહક્ષણભેદાત્ તયોર્ ઈશ્વરસ્ય યોગિનો ઽન્યત્વપ્રત્યયો ભવતીતિ.
અપરે તુ વર્ણયન્તિ --- યે ઽન્ત્યા વિશેષાસ્ તે ઽન્યતાપ્રત્યયં કુર્વન્તીતિ તત્રાપિ દેશલક્ષણભેદો મૂર્તિવ્યવધિજાતિભેદશ્ ચાન્યત્વે હેતુઃ. ક્ષણભેદસ્ તુ યોગિબુદ્ધિગમ્ય એવેતિ અત ઉક્તં મૂર્તિવ્યવધિજાતિભેદાભાવાન્ નાસ્તિ મૂલપૃથક્ત્વમ્ ઇતિ વાર્ષગણ્યઃ. 3.53
તારકં સર્વવિષયં સર્વથાવિષયમ્ અક્રમં ચેતિ વિવેકજં જ્ઞાનમ્

તારકમ્ ઇતિ સ્વપ્રતિભોત્થમ્ અનૌપદેશિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ સર્વવિષયં નાસ્ય કિંચિદ્ અવિષયીભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વથાવિષયમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં સર્વં પર્યાયૈઃ સર્વથા જાનાતીત્ય્ અર્થઃ. અક્રમમ્ ઇત્ય્ એકક્ષણોપારૂઢં સર્વં સર્વથા ગૃહ્ણાતીત્ય્ અર્થઃ. એતદ્ વિવેકજં જ્ઞાનં પરિપૂર્ણમ્ અસ્યૈવાંશો યોગપ્રદીપો મધુમતીં ભૂમિમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અસ્ય પરિસમાપ્તિર્ ઇતિ. 3.54
પ્રાપ્તવિવેકજજ્ઞાનસ્યાપ્રાપ્તવિવેકજજ્ઞાનસ્ય વા ---
સત્ત્વપુરુષયોઃ શુદ્ધિસામ્યે કૈવલ્યમ્ ઇતિ