યોગસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

સ ન કેવલં સમાધિપ્રજ્ઞાવિરોધી પ્રજ્ઞાકૃતાનામ્ અપિ સંસ્કારાણાં પ્રતિબન્ધી ભવતિ. કસ્માત્, નિરોધજઃ સંસ્કારઃ સમાધિજાન્ સંસ્કારાન્ બાધત ઇતિ.
નિરોધસ્થિતિકાલક્રમાનુભવેન નિરોધચિત્તકૃતસંસ્કારાસ્તિત્વમ્ અનુમેયમ્. વ્યુત્થાનનિરોધસમાધિપ્રભવૈઃ સહ કૈવલ્યભાગીયૈઃ સંસ્કારૈશ્ ચિત્તં સ્વસ્યાં પ્રકૃતાવ્ અવસ્થિતાયાં પ્રવિલીયતે. તસ્માત્ તે સંસ્કારાશ્ ચિત્તસ્યાધિકારવિરોધિનો ન સ્થિતિહેતવો ભવન્તીતિ. યસ્માદ્ અવસિતાધિકારં સહ કૈવલ્યભાગીયૈઃ સંસ્કારૈશ્ ચિત્તં નિવર્તતે, તસ્મિન્ નિવૃત્તે પુરુષઃ સ્વરૂપમાત્રપ્રતિષ્ઠો ઽતઃ શુદ્ધઃ કેવલો મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. 1.51
ઇતિ શ્રીપાતઞ્જલે સાંખ્યપ્રવચને યોગશાસ્ત્રે શ્રીમદ્વ્યાસભાષ્યે પ્રથમઃ સમાધિપાદઃ 1.
ઉદ્દિષ્ટઃ સમાહિતચિત્તસ્ય યોગઃ. કથં વ્યુત્થિતચિત્તો ઽપિ યોગયુક્તઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ આરભ્યતે ---
તપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ

નાતપસ્વિનો યોગઃ સિધ્યતિ. અનાદિકર્મક્લેશવાસનાચિત્રા પ્રત્યુપસ્થિતવિષયજાલા ચાશુદ્ધિર્ નાન્તરેણ તપઃ સંભેદમ્ આપદ્યત ઇતિ તપસ ઉપાદાનમ્. તચ્ ચ ચિત્તપ્રસાદનમ્ અબાધમાનમ્ અનેનાસેવ્યમ્ ઇતિ મન્યતે.
સ્વાધ્યાયઃ પ્રણવાદિપવિત્રાણાં જપો મોક્ષશાસ્ત્રાધ્યયનં વા. ઈશ્વરપ્રણિધાનં સર્વક્રિયાણાં પરમગુરાવ્ અર્પણં તત્ફલસંન્યાસો વા. 2.1
સ હિ ક્રિયાયોગઃ ---
સમાધિભાવનાર્થઃ ક્લેશતનૂકરણાર્થશ્ ચ

સ હ્ય્ આસેવ્યમાનઃ સમાધિં ભાવયતિ ક્લેશાંશ્ ચ પ્રતનૂકરોતિ. પ્રતનૂકૃતાન્ ક્લેશાન્ પ્રસંખ્યાનાગ્નિના દગ્ધબીજકલ્પાન્ અપ્રસવધર્મિણઃ કરિષ્યતીતિ. તેષાં તનૂકરણાત્ પુનઃ ક્લેશૈર્ અપરામૃષ્ટા સત્ત્વપુરુષાન્યતામાત્રખ્યાતિઃ સૂક્ષ્મા પ્રજ્ઞા સમાપ્તાધિકારા પ્રતિપ્રસવાય કલ્પિષ્યત ઇતિ. 2.2
અથ કે ક્લેશાઃ કિયન્તો વેતિ ---
અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ

ક્લેશા ઇતિ પઞ્ચ વિપર્યયા ઇત્ય્ અર્થઃ. તે સ્પન્દમાના ગુણાધિકારં દ્રઢયન્તિ, પરિણામમ્ અવસ્થાપયન્તિ, કાર્યકારણસ્રોત ઉન્નમયન્તિ, પરસ્પરાનુગ્રહતન્ત્રીભૂત્વા કર્મવિપાકં ચાભિનિર્હરન્તીતિ. 2.3
અવિદ્યા ક્ષેત્રમ્ ઉત્તરેષાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામ્

અત્રાવિદ્યા ક્ષેત્રં પ્રસવભૂમિર્ ઉત્તરરેષામ્ અસ્મિતાદીનાં ચતુર્વિધવિકલ્પાનાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામ્. તત્ર કા પ્રસુપ્તિઃ. ચેતસિ શક્તિમાત્રપ્રતિષ્ઠાનાં બીજભાવોપગમઃ. તસ્ય પ્રબોધ આલમ્બને સંમુખીભાવઃ. પ્રસંખ્યાનવતો દગ્ધક્લેશબીજસ્ય સંમુખીભૂતે ઽપ્ય્ આલમ્બને નાસૌ પુનર્ અસ્તિ, દગ્ધબીજસ્ય કુતઃ પ્રરોહ ઇતિ. અતઃ ક્ષીણક્લેશઃ કુશલશ્ ચરમદેહ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્રૈવ સા દગ્ધબીજભાવા પઞ્ચમી ક્લેશાવસ્થા નાન્યત્રેતિ. સતાં ક્લેશાનાં તદા બીજસામર્થ્યં દગ્ધમ્ ઇતિ વિષયસ્ય સંમુખીભાવે ઽપિ સતિ ન ભવત્ય્ એષાં પ્રબોધ ઇત્ય્ ઉક્તા પ્રસુપ્તિર્ દગ્ધબીજાનામ્ અપ્રરોહશ્ ચ.
તનુત્વમ્ ઉચ્યતે --- પ્રતિપક્ષભાવનોપહતાઃ ક્લેશાસ્ તનવો ભવન્તિ. તથા વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય તેન તેનાત્મના પુનઃ પુનઃ સમુદાચરન્તીતિ વિચ્છિન્નાઃ. કથં, રાગકાલે ક્રોધસ્યાદર્શનાત્. ન હિ રાગકાલે ક્રોધઃ સમુદાચરતિ. રાગશ્ ચ ક્વચિદ્ દૃશ્યમાનો ન વિષયાન્તરે નાસ્તિ. નૈકસ્યાં સ્ત્રિયાં ચૈત્રો રક્ત ઇત્ય્ અન્યાસુ સ્ત્રીષુ વિરક્તઃ, કિંતુ તત્ર રાગો લબ્ધવૃત્તિર્ અન્યત્ર તુ ભવિષ્યદ્વૃત્તિર્ ઇતિ. સ હિ તદા પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નો ભવતિ.
વિષયે યો લબ્ધવૃત્તિઃ સ ઉદારઃ. સર્વ એવૈતે ક્લેશવિષયત્વં નાતિક્રામન્તિ. કસ્ તર્હિ વિચ્છિન્નઃ પ્રસુપ્તસ્ તનુર્ ઉદારો વા ક્લેશ ઇતિ, ઉચ્યતે --- સત્યમ્ એવૈતત્, કિંતુ વિશિષ્ટાનામ્ એવૈતેષાં વિચ્છિન્નાદિત્વમ્. યથૈવ પ્રતિપક્ષભાવનાતો નિવૃત્તસ્ તથૈવ સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનેનાભિવ્યક્ત ઇતિ. સર્વ એવામી ક્લેશા અવિદ્યાભેદાઃ. કસ્માત્, સર્વેષ્વ્ અવિદ્યૈવાભિપ્લવતે. યદ્ અવિદ્યયા વસ્ત્વ્ આકાર્યતે તદ્ એવાનુશેરતે ક્લેશા વિપર્યાસપ્રત્યયકાલ ઉપલભ્યન્તે ક્ષીયમાણાં ચાવિદ્યામ્ અનુ ક્ષીયન્ત ઇતિ. 2.4
તત્રાવિદ્યાસ્વરૂપમ્ ઉચ્યતે ---
અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મખ્યાતિર્ અવિદ્યા

અનિત્યે કાર્યે નિત્યખ્યાતિઃ. તદ્યથા --- ધ્રુવા પૃથિવી, ધ્રુવા સચન્દ્રતારકા દ્યૌઃ, અમૃતા દિવૌકસ ઇતિ. તથાશુચૌ પરમબીભત્સે કાયે, ---
"સ્થાનાદ્ બીજાદ્ ઉપષ્ટમ્ભાન્ નિઃસ્યન્દાન્ નિધનાદ્ અપિ ।
કાયમ્ આધેયશૌચત્વાત્ પણ્ડિતા હ્ય્ અશુચિં વિદુઃ" ॥
ઇતિ અશુચૌ શુચિખ્યાતિર્ દૃશ્યતે. નવેવ શશાઙ્કલેખા કમનીયેયં કન્યા મધ્વમૃતાવયવનિર્મિતેવ ચન્દ્રં ભિત્ત્વા નિઃસૃતેવ જ્ઞાયતે, નીલોત્પલપત્રાયતાક્ષી હાવગર્ભાભ્યાં લોચનાભ્યાં જીવલોકમ્ આશ્વાસયન્તીવેતિ કસ્ય કેનાભિસંબન્ધઃ. ભવતિ ચૈવમ્ અશુચૌ શુચિવિપર્યાસપ્રત્યય ઇતિ. એતેનાપુણ્યે પુણ્યપ્રત્યયસ્ તથૈવાનર્થે ચાર્થપ્રત્યયો વ્યાખ્યાતઃ.
તથા દુઃખે સુખખ્યાતિં વક્ષ્યતિ --- "પરિણામતાપસંસ્કારદુઃખૈર્ ગુણવૃત્તિવિરોધાચ્ ચ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિનઃ" ઇતિ. તત્ર સુખખ્યાતિર્ અવિદ્યા. તથાનાત્મન્ય્ આત્મખ્યાતિર્ બાહ્યોપકરણેષુ ચેતનાચેતનેષુ ભોગાધિષ્ઠાને વા શરીરે પુરુષોપકરણે વા મનસ્ય્ અનાત્મન્ય્ આત્મખ્યાતિર્ ઇતિ. તથૈતદ્ અત્રોક્તમ્ --- "વ્યક્તમ્ અવ્યક્તં વા સત્ત્વમ્ આત્મત્વેનાભિપ્રતીત્ય તસ્ય સંપદમ્ અનુ નન્દત્ય્ આત્મસંપદં મન્વાનસ્ તસ્ય વ્યાપદમ્ અનુ શોચત્ય્ આત્મવ્યાપદં મન્વાનઃ સ સર્વો ઽપ્રતિબુદ્ધઃ" ઇતિ. એષા ચતુષ્પદા ભવત્ય્ અવિદ્યા મૂલમ્ અસ્ય ક્લેશસંતાનસ્ય કર્માશયસ્ય ચ સવિપાકસ્યેતિ.
તસ્યાશ્ ચામિત્રાગોષ્પદવદ્વસ્તુસતત્ત્વં વિજ્ઞેયમ્. યથા નામિત્રો મિત્રાભાવો ન મિત્રમાત્રં કિંતુ તદ્વિરુદ્ધઃ સપત્નઃ. યથા વાગોષ્પદં ન ગોષ્પદાભાવો ન ગોષ્પદમાત્રં કિંતુ દેશ એવ તાભ્યામ્ અન્યદ્ વસ્ત્વન્તરમ્. એવમ્ અવિદ્યા ન પ્રમાણં ન પ્રમાણાભાવઃ કિંતુ વિદ્યાવિપરીતં જ્ઞાનાન્તરમ્ અવિદ્યેતિ. 2.5
દૃગ્દર્શનશક્ત્યોર્ એકાત્મતેવાસ્મિતા

પુરુષો દૃક્શક્તિર્ બુદ્ધિર્ દર્શનશક્તિર્ ઇત્ય્ એતયોર્ એકસ્વરૂપાપત્તિર્ ઇવાસ્મિતા ક્લેશ ઉચ્યતે. ભોક્તૃભોગ્યશક્ત્યોર્ અત્યન્તવિભક્તયોર્ અત્યન્તાસંકીર્ણયોર્ અવિભાગપ્રાપ્તાવ્ ઇવ સત્યાં ભોગઃ કલ્પતે. સ્વરૂપપ્રતિલમ્ભે તુ તયોઃ કૈવલ્યમ્ એવ ભવતિ કુતો ભોગ ઇતિ. તથા ચોક્તમ્ --- "બુદ્ધિતઃ પરં પુરુષમ્ આકારશીલવિદ્યાદિભિર્ વિભક્તમ્ અપશ્યન્ કુર્યાત્ તત્રાત્મબુદ્ધિં મોહેન" ઇતિ. 2.6
સુખાનુશયી રાગઃ

સુખાભિજ્ઞસ્ય સુખાનુસ્મૃતિપૂર્વઃ સુખે તત્સાધને વા યો ગર્ધસ્ તૃષ્ણા લોભઃ સ રાગ ઇતિ. 2.7
દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ

દુઃખાભિજ્ઞસ્ય દુઃખાનુસ્મૃતિપૂર્વો દુઃખે તત્સાધને વા યઃ પ્રતિઘો મન્યુર્ જિઘાંસા ક્રોધઃ સ દ્વેષઃ. 2.8
સ્વરસવાહી વિદુષો ઽપિ તથા રૂઢો ઽભિનિવેશઃ

સર્વસ્ય પ્રાણિન ઇયમ્ આત્માશીર્ નિત્યા ભવતિ મા ન ભૂવં ભૂયાસમ્ ઇતિ. ન ચાનનુભૂતમરણધર્મકસ્યૈષા ભવત્ય્ આત્માશીઃ. એતયા ચ પૂર્વજન્માનુભવઃ પ્રતીયતે. સ ચાયમ્ અભિનિવેશઃ ક્લેશઃ સ્વરસવાહી કૃમેર્ અપિ જાતમાત્રસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈર્ અસંભાવિતો મરણત્રાસ ઉચ્છેદદૃષ્ટ્યાત્મકઃ પૂર્વજન્માનુભૂતં મરણદુઃખમ્ અનુમાપયતિ.
યથા ચાયમ્ અત્યન્તમૂઢેષુ દૃશ્યતે ક્લેશસ્ તથા વિદુષો ઽપિ વિજ્ઞાતપૂર્વાપરાન્તસ્ય રૂઢઃ. કસ્માત્ સમાના હિ તયોઃ કુશલાકુશલયોર્ મરણદુઃખાનુભવાદ્ ઇયં વાસનેતિ. 2.9
તે પ્રતિપ્રસવહેયાઃ સૂક્ષ્માઃ

તે પઞ્ચ ક્લેશા દગ્ધબીજકલ્પા યોગિનશ્ ચરિતાધિકારે ચેતસિ પ્રલીને સહ તેનૈવાસ્તં ગચ્છન્તિ. 2.10
સ્થિતાનાં તુ બીજભાવોપગતાનામ્ ---
ધ્યાનહેયાસ્ તદ્વૃત્તયઃ

ક્લેશાનાં યા વૃત્તયઃ સ્થૂલાસ્ તાઃ ક્રિયાયોગેન તનૂકૃતાઃ સત્યઃ પ્રસંખ્યાનેન ધ્યાનેન હાતવ્યા યાવત્ સૂક્ષ્મીકૃતા યાવદ્ દગ્ધબીજકલ્પા ઇતિ. યથા વસ્ત્રાણાં સ્થૂલો મલઃ પૂર્વં નિર્ધૂયતે પશ્ચાત્ સૂક્ષ્મો યત્નેનોપાયેન ચાપનીયતે તથા સ્વલ્પપ્રતિપક્ષાઃ સ્થૂલા વૃત્તયઃ ક્લેશાનાં, સૂક્ષ્માસ્ તુ મહાપ્રતિપક્ષા ઇતિ. 2.11
ક્લેશમૂલઃ કર્માશયો દૃષ્ટાદૃષ્ટજન્મવેદનીયઃ

તત્ર પુણ્યાપુણ્યકર્માશયઃ કામલોભમોહક્રોધભવઃ. સ દૃષ્ટજન્મવેદનીયશ્ ચાદૃષ્ટજન્મવેદનીયશ્ ચ. તત્ર તીવ્રસંવેગેન મન્ત્રતપઃસમાધિભિર્ નિર્વર્તિત ઈશ્વરદેવતામહર્ષિમહાનુભાવાનામ્ આરાધનાદ્ વા યઃ પરિનિષ્પન્નઃ સ સદ્યઃ પરિપચ્યતે પુણ્યકર્માશય ઇતિ. તથા તીવ્રક્લેશેન ભીતવ્યાધિતકૃપણેષુ વિશ્વાસોપગતેષુ વા મહાનુભાવેષુ વા તપસ્વિષુ કૃતઃ પુનઃ પુનર્ અપકારઃ સ ચાપિ પાપકર્માશયઃ સદ્ય એવ પરિપચ્યતે. યથા નન્દીશ્વરઃ કુમારો મનુષ્યપરિણામં હિત્વા દેવત્વેન પરિણતઃ. તથા નહુષો ઽપિ દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સ્વકં પરિણામં હિત્વા તિર્યક્ત્વેન પરિણત ઇતિ. તત્ર નારકાણાં નાસ્તિ દૃષ્ટજન્મવેદનીયઃ કર્માશયઃ. ક્ષીણક્લેશાનામ્ અપિ નાસ્ત્ય્ અદૃષ્ટજન્મવેદનીયઃ કર્માશય ઇતિ. 2.12
સતિ મૂલે તદ્વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગાઃ

સત્સુ ક્લેશેષુ કર્માશયો વિપાકારમ્ભી ભવતિ નોચ્છિન્નક્લેશમૂલઃ. યથા તુષાવનદ્ધાઃ શાલિતણ્ડુલા અદગ્ધબીજભાવાઃ પ્રરોહસમર્થા ભવન્તિ, નાપનીતતુષા દગ્ધબીજભાવા વા તથા ક્લેશાવનદ્ધઃ કર્માશયો વિપાકપ્રરોહી ભવતિ, નાપનીતક્લેશો ન પ્રસંખ્યાનદગ્ધક્લેશબીજભાવો વેતિ. સ ચ વિપાકસ્ ત્રિવિધો જાતિર્ આયુર્ ભોગ ઇતિ.
તત્રેદં વિચાર્યતે --- કિમ્ એકં કર્મૈકસ્ય જન્મનઃ કારણમ્ અથૈકં કર્માનેકં જન્માક્ષિપતીતિ. દ્વિતીયા વિચારણા --- કિમ્ અનેકં કર્માનેકં જન્મ નિર્વર્તયતિ અથાનેકં કર્મૈકં જન્મ નિર્વર્તયતીતિ. ન તાવદ્ એકં કર્મૈકસ્ય જન્મનઃ કારણમ્. કસ્માત્, અનાદિકાલપ્રચિતસ્યાસંખ્યેયસ્યાવશિષ્ટસ્ય કર્મણઃ સાંપ્રતિકસ્ય ચ ફલક્રમાનિયમાદ્ અનાશ્વાસો લોકસ્ય પ્રસક્તઃ, સ ચાનિષ્ટ ઇતિ. ન ચૈકં કર્માનેકસ્ય જન્મનઃ કારણમ્. કસ્માત્, અનેકેષુ કર્મસુ એકૈકમ્ એવ કર્માનેકસ્ય જન્મનઃ કારણમ્ ઇત્ય્ અવશિષ્ટસ્ય વિપાકકાલાભાવઃ પ્રસક્તઃ, સ ચાપ્ય્ અનિષ્ટ ઇતિ. ન ચાનેકં કર્માનેકસ્ય જન્મનઃ કારણમ્. કસ્માત્, તદ્ અનેકં જન્મ યુગપન્ ન સંભવતીતિ ક્રમેણૈવ વાચ્યમ્. તથા ચ પૂર્વદોષાનુષઙ્ગઃ.
તસ્માજ્ જન્મપ્રાયણાન્તરે કૃતઃ પુણ્યાપુણ્યકર્માશયપ્રચયો વિચિત્રઃ પ્રધાનોપસર્જનભાવેનાવસ્થિતઃ પ્રાયણાભિવ્યક્ત એકપ્રઘટ્ટકેન મરણં પ્રસાધ્ય સંમૂર્છિત એકમ્ એવ જન્મ કરોતિ. તચ્ ચ જન્મ તેનૈવ કર્મણા લબ્ધાયુષ્કં ભવતિ. તસ્મિન્ન્ આયુષિ તેનૈવ કર્મણા ભોગઃ સંપદ્યત ઇતિ. અસૌ કર્માશયો જન્માયુર્ભોગહેતુત્વાત્ ત્રિવિપાકો ઽભિધીયત ઇતિ. અત એકભવિકઃ કર્માશય ઉક્ત ઇતિ.
દૃષ્ટજન્મવેદનીયસ્ ત્વ્ એકવિપાકારમ્ભી ભોગહેતુત્વાદ્ દ્વિવિપાકારમ્ભી વાયુર્ભોગહેતુત્વાન્ નન્દીશ્વરવન્ નહુષવદ્ વેતિ. ક્લેશકર્મવિપાકાનુભવનિર્વર્તિતાભિસ્ તુ વાસનાભિર્ અનાદિકાલસંમૂર્છિતમ્ ઇદં ચિત્તં વિચિત્રીકૃતમ્ ઇવ સર્વતો મત્સ્યજાલં ગ્રન્થિભિર્ ઇવાતતમ્ ઇત્ય્ એતા અનેકભવપૂર્વિકા વાસનાઃ. યસ્ ત્વ્ અયં કર્માશય એષ એવૈકભવિક ઉક્ત ઇતિ. યે સંસ્કારાઃ સ્મૃતિહેતવસ્ તા વાસનાસ્ તાશ્ ચાનાદિકાલીના ઇતિ.
યસ્ ત્વ્ અસાવ્ એકભવિકઃ કર્માશયઃ સ નિયતવિપાકશ્ ચાનિયતવિપાકશ્ ચ. તત્ર દૃષ્ટજન્મવેદનીયસ્ય નિયતવિપાકસ્યૈવાયં નિયમો ન ત્વ્ અદૃષ્ટજન્મવેદનીયસ્યાનિયતવિપાકસ્ય કસ્માત્. યો હ્ય્ અદૃષ્ટજન્મવેદનીયો ઽનિયતવિપાકસ્ તસ્ય ત્રયી ગતિઃ --- કૃતસ્યાવિપક્વસ્ય નાશઃ, પ્રધાનકર્મણ્ય્ આવાપગમનં વા, નિયતવિપાકપ્રધાનકર્મણાભિભૂતસ્ય વા ચિરમ્ અવસ્થાનમ્ ઇતિ.
તત્ર કૃતસ્યાવિપક્વસ્ય નાશો યથા શુક્લકર્મોદયાદ્ ઇહૈવ નાશઃ કૃષ્ણસ્ય. યત્રેદમ્ ઉક્તમ્ --- "દ્વે દ્વે હ વૈ કર્મણી વેદિતવ્યે પાપકસ્યૈકો રાશિઃ પુણ્યકૃતો ઽપહન્તિ તદ્ ઇચ્છસ્વ કર્માણિ સુકૃતાનિ કર્તુમ્ ઇહૈવ તે કર્મ કવયો વેદયન્તે."
પ્રધાનકર્મણ્ય્ આવાપગમનમ્. યત્રેદમ્ ઉક્તં --- "સ્યાત્ સ્વલ્પઃ સંકરઃ સપરિહારઃ સપ્રત્યવમર્ષઃ કુશલસ્ય નાપકર્ષાયાલમ્. કસ્માત્, કુશલં હિ મે બહ્વ્ અન્યદ્ અસ્તિ યત્રાયમ્ આવાપં ગતઃ સ્વર્ગે ઽપ્ય્ અપકર્ષમ્ અલ્પં કરિષ્યતિ" ઇતિ.
નિયતવિપાકપ્રધાનકર્મણાભિભૂતસ્ય વા ચિરમ્ અવસ્થાનમ્. કથમ્ ઇતિ, અદૃષ્ટજન્મવેદનીયસ્યૈવ નિયતવિપાકસ્ય કર્મણઃ સમાનં મરણમ્ અભિવ્યક્તિકારણમ્ ઉક્તમ્. ન ત્વ્ અદૃષ્ટજન્મવેદનીયસ્યાનિયતવિપાકસ્ય. યત્ ત્વ્ અદૃષ્ટજન્મવેદનીયં કર્માનિયતવિપાકં તન્ નશ્યેદ્ આવાપં વા ગચ્છેદ્ અભિભૂતં વા ચિરમ્ અપ્ય્ ઉપાસીત, યાવત્ સમાનં કર્માભિવ્યઞ્જકં નિમિત્તમ્ અસ્ય ન વિપાકાભિમુખં કરોતીતિ. તદ્વિપાકસ્યૈવ દેશકાલનિમિત્તાનવધારણાદ્ ઇયં કર્મગતિશ્ ચિત્રા દુર્વિજ્ઞાના ચેતિ. ન ચોત્સર્ગસ્યાપવાદાન્ નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ એકભવિકઃ કર્માશયો ઽનુજ્ઞાયત ઇતિ. 2.13
તે હ્લાદપરિતાપફલાઃ પુણ્યાપુણ્યહેતુત્વાત્

તે જન્માયુર્ભોગાઃ પુણ્યહેતુકાઃ સુખફલા અપુણ્યહેતુકા દુઃખફલા ઇતિ. યથા ચેદં દુઃખં પ્રતિકૂલાત્મકમ્ એવં વિષયસુખકાલે ઽપિ દુઃખમ્ અસ્ત્ય્ એવ પ્રતિકૂલાત્મકં યોગિનઃ. 2.14
કથં, તદ્ ઉપપાદ્યતે ---
પરિણામતાપસંસ્કારદુઃખૈર્ ગુણવૃત્તિવિરોધાચ્ ચ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિનઃ

સર્વસ્યાયં રાગાનુવિદ્ધશ્ ચેતનાચેતનસાધનાધીનઃ સુખાનુભવ ઇતિ તત્રાસ્તિ રાગજઃ કર્માશયઃ. તથા ચ દ્વેષ્ટિ દુઃખસાધનાનિ મુહ્યતિ ચેતિ દ્વેષમોહકૃતો ઽપ્ય્ અસ્તિ કર્માશયઃ. તથા ચોક્તમ્ --- "નાનુપહત્ય ભૂતાન્ય્ ઉપભોગઃ સંભવતીતિ હિંસાકૃતો ઽપ્ય્ અસ્તિ શરીરઃ કર્માશયઃ" ઇતિ. વિષયસુખં ચાવિદ્યેત્ય્ ઉક્તમ્.
યા ભોગેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણાં તૃપ્તેર્ ઉપશાન્તિસ્ તત્ સુખમ્. યા લૌલ્યાદ્ અનુપશાન્તિસ્ તદ્ દુઃખમ્. ન ચેન્દ્રિયાણાં ભોગાભ્યાસેન વૈતૃષ્ણ્યં કર્તું શક્યમ્. કસ્માત્, યતો ભોગાભ્યાસમ્ અનુ વિવર્ધન્તે રાગાઃ કૌશલાનિ ચેન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અનુપાયઃ સુખસ્ય ભોગાભ્યાસ ઇતિ. સ ખલ્વ્ અયં વૃશ્ચિકવિષભીત ઇવાશીવિષેણ દષ્ટો યઃ સુખાર્થી વિષયાનુવાસિતો મહતિ દુઃખપઙ્કે નિમગ્ન ઇતિ. એષા પરિણામદુઃખતા નામ પ્રતિકૂલા સુખાવસ્થાયામ્ અપિ યોગિનમ્ એવ ક્લિશ્નાતિ.
અથ કા તાપદુઃખતા, સર્વસ્ય દ્વેષાનુવિદ્ધશ્ ચેતનાચેતનસાધનાધીનસ્ તાપાનુભવ ઇતિ તત્રાસ્તિ દ્વેષજઃ કર્માશયઃ. સુખસાધનાનિ ચ પ્રાર્થયમાનઃ કાયેન વાચા મનસા ચ પરિસ્પન્દતે તતઃ પરમ્ અનુગૃહ્ણાત્ય્ ઉપહન્તિ ચેતિ પરાનુગ્રહપીડાભ્યાં ધર્માધર્માવ્ ઉપચિનોતિ. સ કર્માશયો લોભાન્ મોહાચ્ ચ ભવતીત્ય્ એષા તાપદુઃખતોચ્યતે. કા પુનઃ સંસ્કારદુઃખતા, સુખાનુભવાત્ સુખસંસ્કારાશયો દુઃખાનુભવાદ્ અપિ દુઃખસંસ્કારાશય ઇતિ. એવં કર્મભ્યો વિપાકે ઽનુભૂયમાને સુખે દુઃખે વા પુનઃ કર્માશયપ્રચય ઇતિ.
એવમ્ ઇદમ્ અનાદિ દુઃખસ્રોતો વિપ્રસૃતં યોગિનમ્ એવ પ્રતિકૂલાત્મકત્વાદ્ ઉદ્વેજયતિ. કસ્માત્, અક્ષિપાત્રકલ્પો હિ વિદ્વાન્ ઇતિ. યથોર્ણાતન્તુર્ અક્ષિપાત્રે ન્યસ્તઃ સ્પર્શેન દુઃખયતિ ન ચાન્યેષુ ગાત્રાવયવેષુ, એવમ્ એતાનિ દુઃખાન્ય્ અક્ષિપાત્રકલ્પં યોગિનમ્ એવ ક્લિશ્નન્તિ નેતરં પ્રતિપત્તારમ્. ઇતરં તુ સ્વકર્મોપહૃતં દુઃખમ્ ઉપાત્તમ્ ઉપાત્તં ત્યજન્તં ત્યક્તં ત્યક્તમ્ ઉપાદદાનમ્ અનાદિવાસનાવિચિત્રયા ચિત્તવૃત્ત્યા સમન્તતો ઽનુવિદ્ધમ્ ઇવાવિદ્યયા હાતવ્ય એવાહંકારમમકારાનુપાતિનં જાતં જાતં બાહ્યાધ્યાત્મિકોભયનિમિત્તાસ્ ત્રિપર્વાણસ્ તાપા અનુપ્લવન્તે. તદ્ એવમ્ અનાદિના દુઃખસ્રોતસા વ્યુહ્યમાનમ્ આત્માનં ભૂતગ્રામં ચ દૃષ્ટ્વા યોગી સર્વદુઃખક્ષયકારણં સમ્યગ્દર્શનં શરણં પ્રપદ્યત ઇતિ.
ગુણવૃત્તિવિરોધાચ્ ચ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિનઃ. પ્રખ્યાપ્રવૃત્તિસ્થિતિરૂપા બુદ્ધિગુણાઃ પરસ્પરાનુગ્રહતન્ત્રી ભૂત્વા શાન્તં ઘોરં મૂઢં વા પ્રત્યયં ત્રિગુણમ્ એવારભન્તે. ચલં ચ ગુણવૃત્તમ્ ઇતિ ક્ષિપ્રપરિણામિ ચિત્તમ્ ઉક્તમ્. રૂપાતિશયા વૃત્ત્યતિશયાશ્ ચ પરસ્પરેણ વિરુધ્યન્તે, સામાન્યાનિ ત્વ્ અતિશયૈઃ સહ પ્રવર્તન્તે. એવમ્ એતે ગુણા ઇતરેતરાશ્રયેણોપાર્જિતસુખદુઃખમોહપ્રત્યયાઃ સર્વે સર્વરૂપા ભવન્તીતિ, ગુણપ્રધાનભાવકૃતસ્ ત્વ્ એષાં વિશેષ ઇતિ. તસ્માદ્ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિન ઇતિ.
તદ્ અસ્ય મહતો દુઃખસમુદાયસ્ય પ્રભવબીજમ્ અવિદ્યા. તસ્યાશ્ ચ સમ્યગ્દર્શનમ્ અભાવહેતુઃ. યથા ચિકિત્સાશાસ્ત્રં ચતુર્વ્યૂહમ્ --- રોગો રોગહેતુર્ આરોગ્યં ભૈષજ્યમ્ ઇતિ. એવમ્ ઇદમ્ અપિ શાસ્ત્રમ્ ચતુર્વ્યૂહમ્ એવ. તદ્યથા --- સંસારઃ સંસારહેતુર્ મોક્ષો મોક્ષોપાય ઇતિ. તત્ર દુઃખબહુલઃ સંસારો હેયઃ. પ્રધાનપુરુષયોઃ સંયોગો હેયહેતુઃ. સંયોગસ્યાત્યન્તિકી નિવૃત્તિર્ હાનમ્. હાનોપાયઃ સમ્યગ્દર્શનમ્.
તત્ર હાતુઃ સ્વરૂપમ્ ઉપાદેયં વા હેયં વા ન ભવિતુમ્ અર્હતીતિ હાને તસ્યોચ્છેદવાદપ્રસઙ્ગ ઉપાદાને ચ હેતુવાદઃ. ઉભયપ્રત્યાખ્યાને શાશ્વતવાદ ઇત્ય્ એતત્ સમ્યગ્દર્શનમ્. 2.15
તદ્ એતચ્ છાસ્ત્રં ચતુર્વ્યૂહમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ---
હેયં દુઃખમ્ અનાગતમ્

દુઃખમ્ અતીતમ્ ઉપભોગેનાતિવાહિતં ન હેયપક્ષે વર્તતે. વર્તમાનં ચ સ્વક્ષણે ભોગારૂઢમ્ ઇતિ ન તત્ ક્ષણાન્તરે હેયતામ્ આપદ્યતે. તસ્માદ્ યદ્ એવાનાગતં દુઃખં તદ્ એવાક્ષિપાત્રકલ્પં યોગિનં ક્લિશ્નાતિ નેતરં પ્રતિપત્તારમ્. તદ્ એવ હેયતામ્ આપદ્યતે. 2.16
તસ્માદ્ યદ્ એવ હેયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્યૈવ કારણં પ્રતિનિર્દિશ્યતે ---
દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ સંયોગો હેયહેતુઃ

દ્રષ્ટા બુદ્ધેઃ પ્રતિસંવેદી પુરુષઃ. દૃશ્યા બુદ્ધિસત્ત્વોપારૂઢાઃ સર્વે ધર્માઃ. તદ્ એતદ્ દૃશ્યમ્ અયસ્કાન્તમણિકલ્પં સંનિધિમાત્રોપકારિ દૃશ્યત્વેન સ્વં ભવતિ પુરુષસ્ય દૃશિરૂપસ્ય સ્વામિનઃ, અનુભવકર્મવિષયતામ્ આપન્નં યતઃ. અન્યસ્વરૂપેણ પ્રતિલબ્ધાત્મકં સ્વતન્ત્રમ્ અપિ પરાર્થત્વાત્ પરતન્ત્રમ્.
તયોર્ દૃગ્દર્શનશક્ત્યોર્ અનાદિર્ અર્થકૃતઃ સંયોગો હેયહેતુર્ દુઃખસ્ય કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તથા ચોક્તમ્ --- તત્સંયોગહેતુવિવર્જનાત્ સ્યાદ્ અયમ્ આત્યન્તિકો દુઃખપ્રતીકારઃ. કસ્માત્, દુઃખહેતોઃ પરિહાર્યસ્ય પ્રતીકારદર્શનાત્. તદ્યથા --- પાદતલસ્ય ભેદ્યતા, કણ્ટકસ્ય ભેત્તૃત્વં, પરિહારઃ કણ્ટકસ્ય પા(પ)દાનધિષ્ઠાનં પાદત્રાણવ્યવહિતેન વાધિષ્ઠાનમ્, એતત્ ત્રયં યો વેદ લોકે સ તત્ર પ્રતીકારમ્ આરભમાણો ભેદજં દુઃખં નાપ્નોતિ. કસ્માત્, ત્રિત્વોપલબ્ધિસામર્થ્યાદ્ ઇતિ. અત્રાપિ તાપકસ્ય રજસઃ સત્ત્વમ્ એવ તપ્યમ્. કસ્માત્, તપિક્રિયાયાઃ કર્મસ્થત્વાત્, સત્ત્વે કર્મણિ તપિક્રિયા નાપરિણામિનિ નિષ્ક્રિયે ક્ષેત્રજ્ઞે, દર્શિતવિષયત્વાત્. સત્ત્વે તુ તપ્યમાને તદાકારાનુરોધી પુરુષો ઽપ્ય્ અનુતપ્યત ઇતિ. 2.17
દૃશ્યસ્વરૂપમ્ ઉચ્યતે ---
પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલં ભૂતેન્દ્રિયાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થં દૃશ્યમ્

પ્રકાશશીલં સત્ત્વમ્. ક્રિયાશીલં રજઃ સ્થિતિશીલં તમ ઇતિ. એતે ગુણાઃ પરસ્પરોપરક્તપ્રવિભાગાઃ પરિણામિનઃ સંયોગવિયોગધર્માણ ઇતરેતરોપાશ્રયેણોપાર્જિતમૂર્તયઃ પરસ્પરાઙ્ગાઙ્ગિત્વે ઽપ્ય્ અસંભિન્નશક્તિપ્રવિભાગાસ્ તુલ્યજાતીયાતુલ્યજાતીયશક્તિભેદાનુપાતિનઃ પ્રધાનવેલાયામ્ ઉપદર્શિતસંનિધાના ગુણત્વે ઽપિ ચ વ્યાપારમાત્રેણ પ્રધાનાન્તર્ણીતાનુમિતાસ્તિતાઃ પુરુષાર્થકર્તવ્યતયા પ્રયુક્તસામર્થ્યાઃ સંનિધિમાત્રોપકારિણો ઽયસ્કાન્તમણિકલ્પાઃ પ્રત્યયમ્ અન્તરેણૈકતમસ્ય વૃત્તિમ્ અનુવર્તમાનાઃ પ્રધાનશબ્દવાચ્યા ભવન્તિ. એતદ્ દૃશ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
તદ્ એતદ્ ભૂતેન્દ્રિયાત્મકં ભૂતભાવેન પૃથિવ્યાદિના સૂક્ષ્મસ્થૂલેન પરિણમતે. તથેન્દ્રિયભાવેન શ્રોત્રાદિના સૂક્ષ્મસ્થૂલેન પરિણમત ઇતિ. તત્ તુ નાપ્રયોજનમ્ અપિ તુ પ્રયોજનમ્ ઉરરીકૃત્ય પ્રવર્તત ઇતિ ભોગાપવર્ગાર્થં હિ તદ્ દૃશ્યં પુરુષસ્યેતિ. તત્રેષ્ટાનિષ્ટગુણસ્વરૂપાવધારણમ્ અવિભાગાપન્નં ભોગો ભોક્તુઃ સ્વરૂપાવધારણમ્ અપવર્ગ ઇતિ. દ્વયોર્ અતિરિક્તમ્ અન્યદ્ દર્શનં નાસ્તિ. તથા ચોક્તમ્ --- અયં તુ ખલુ ત્રિષુ ગુણેષુ કર્તૃષ્વ્ અકર્તરિ ચ પુરુષે તુલ્યાતુલ્યજાતીયે ચતુર્થે તત્ક્રિયાસાક્ષિણ્ય્ ઉપનીયમાનાન્ સર્વભાવાન્ ઉપપન્નાન્ અનુપશ્યન્ન્ અદર્શનમ્ અન્યચ્ છઙ્કત ઇતિ.
તાવ્ એતૌ ભોગાપવર્ગૌ બુદ્ધિકૃતૌ બુદ્ધાવ્ એવ વર્તમાનૌ કથં પુરુષે વ્યપદિશ્યેતે ઇતિ. યથા વિજયઃ પરાજયો વા યોદ્ધૃષુ વર્તમાનઃ સ્વામિનિ વ્યપદિશ્યતે, સ હિ તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ, એવં બન્ધમોક્ષૌ બુદ્ધાવ્ એવ વર્તમાનૌ પુરુષે વ્યપદિશ્યેતે, સ હિ તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ. બુદ્ધેર્ એવ પુરુષાર્થાપરિસમાપ્તિર્ બન્ધસ્ તદર્થાવસાયો મોક્ષ ઇતિ. એતેન ગ્રહણધારણોહાપોહતત્ત્વજ્ઞાનાભિનિવેશા બુદ્ધૌ વર્તમાનાઃ પુરુષે ઽધ્યારોપિતસદ્ભાવાઃ. સ હિ તત્ફલસ્ય ભોક્તેતિ. 2.18
દૃશ્યાનાં ગુણાનાં સ્વરૂપભેદાવધારણાર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે ---
વિશેષાવિશેષલિઙ્ગમાત્રાલિઙ્ગાનિ ગુણપર્વાણિ

તત્રાકાશવાય્વગ્ન્યુદકભૂમયો ભૂતાનિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધતન્માત્રાણામ્ અવિશેષાણાં વિશેષાઃ. તથા શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ, એકાદશં મનઃ સર્વાર્થમ્, ઇત્ય્ એતાન્ય્ અસ્મિતાલક્ષણસ્યાવિશેષસ્ય વિશેષાઃ. ગુણાનામ્ એષ ષોડશકો વિશેષપરિણામઃ.
ષડ્ અવિશેષાઃ. તદ્યથા --- શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શતન્માત્રં રૂપતન્માત્રં રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રં ચેતિ એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચલક્ષણાઃ શબ્દાદયઃ પઞ્ચાવિશેષાઃ, ષષ્ઠશ્ ચાવિશેષો ઽસ્મિતામાત્ર ઇતિ. એતે સત્તામાત્રસ્યાત્મનો મહતઃ ષડવિશેષપરિણામાઃ. યત્ તત્ પરમવિશેષેભ્યો લિઙ્ગમાત્રં મહત્તત્ત્વં તસ્મિન્ન્ એતે સત્તામાત્રે મહત્ય્ આત્મન્ય્ અવસ્થાય વિવૃદ્ધિકાષ્ઠામ્ અનુભવન્તિ.
પ્રતિસંસૃજ્યમાનાશ્ ચ તસ્મિન્ન્ એવ સત્તામાત્રે મહત્ય્ આત્મન્ય્ અવસ્થાય યત્ તન્ નિઃસત્તાસત્તં નિઃસદસન્ નિરસદ્ અવ્યક્તમ્ અલિઙ્ગં પ્રધાનં તત્ પ્રતિયન્તિ. એષ તેષાં લિઙ્ગમાત્રઃ પરિણામો નિઃસત્તાસત્તં ચાલિઙ્ગપરિણામ ઇતિ.
અલિઙ્ગાવસ્થાયાં ન પુરુષાર્થો હેતુર્ નાલિઙ્ગાવસ્થાયામ્ આદૌ પુરુષાર્થતા કારણં ભવતીતિ. ન તસ્યાઃ પુરુષાર્થતા કારણં ભવતીતિ. નાસૌ પુરુષાર્થકૃતેતિ નિત્યાખ્યાયતે. ત્રયાણાં ત્વ્ અવસ્થાવિશેષાણામ્ આદૌ પુરુષાર્થતા કારણં ભવતિ. સ ચાર્થો હેતુર્ નિમિત્તં કારણં ભવતીત્ય્ અનિત્યાખ્યાયતે. ગુણાસ્ તુ સર્વધર્માનુપાતિનો ન પ્રત્યસ્તમ્ અયન્તે નોપજાયન્તે. વ્યક્તિભિર્ એવાતીતાનાગતવ્યયાગમવતીભિર્ ગુણાન્વયિનીભિર્ ઉપજનનાપાયધર્મકા ઇવ પ્રત્યવભાસન્તે. યથા દેવદત્તો દરિદ્રાતિ. કસ્માત્ યતો ઽસ્ય મ્રિયન્તે ગાવ ઇતિ, ગવામ્ એવ મરણાત્ તસ્ય દરિદ્રાણં ન સ્વરૂપહાનાદ્ ઇતિ સમઃ સમાધિઃ.
લિઙ્ગમાત્રમ્ અલિઙ્ગસ્ય પ્રત્યાસન્નં, તત્ર તત્ સંસૃષ્ટં વિવિચ્યતે ક્રમાન્ અતિવૃત્તયઃ. તથા ષડ્ અવિશેષા લિઙ્ગમાત્રે સંસૃષ્ટા વિવિચ્યન્તે પરિણામક્રમનિયમાત્. તથા તેષ્વ્ અવિશેષેષુ ભૂતેન્દ્રિયાણિ સંસૃષ્ટાનિ વિવિચ્યન્તે. તથા ચોક્તં પુરસ્તાત્. ન વિશેષેભ્યઃ પરં તત્ત્વાન્તરમ્ અસ્તીતિ વિશેષાણાં નાસ્તિ તત્ત્વાન્તરપરિણામઃ. તેષાં તુ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા વ્યાખ્યાયિષ્યન્તે. 2.19
વ્યાખ્યાતં દૃશ્યમ્ અથ દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપાવધારણાર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે ---
દ્રષ્ટા દૃશિમાત્રઃ શુદ્ધો ઽપિ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ

દૃશિમાત્ર ઇતિ દૃક્શક્તિર્ એવ વિશેષણાપરામૃષ્ટેત્ય્ અર્થઃ. સ પુરુષો ભુદ્ધેઃ પ્રતિસંવેદી. સ બુદ્ધેર્ ન સરૂપો નાત્યન્તં વિરૂપ ઇતિ. ન તાવત્ સરૂપઃ કસ્માત્. જ્ઞાતાજ્ઞાતવિષયત્વાત્ પરિણામિની હિ બુદ્ધિઃ. તસ્યાશ્ ચ વિષયો ગવાદિર્ ઘટાદિર્ વા જ્ઞાતશ્ ચાજ્ઞાતશ્ ચેતિ પરિણામિત્વં દર્શયતિ.
સદાજ્ઞાતવિષયત્વં તુ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વં પરિદીપયતિ કસ્માત્. ન હિ બુદ્ધિશ્ ચ નામ પુરુષવિષયશ્ ચ સ્યાદ્ અગૃહીતા ગૃહીતા ચેતિ સિદ્ધં પુરુષસ્ય સદાજ્ઞાતવિષયત્વં તતશ્ ચાપરિણામિત્વમ્ ઇતિ. કિં ચ પરાર્થા બુદ્ધિઃ સંહત્યકારિત્વાત્, સ્વાર્થઃ પુરુષ ઇતિ. તથા સર્વાર્થાધ્યવસાયકત્વાત્ ત્રિગુણા બુદ્ધિસ્ ત્રિગુણત્વાદ્ અચેતનેતિ. ગુણાનાં તૂપદ્રષ્ટા પુરુષ ઇત્ય્ અતો ન સરૂપઃ.
અસ્તુ તર્હિ વિરૂપ ઇતિ. નાત્યન્તં વિરૂપઃ કસ્માત્. શુદ્ધો ઽપ્ય્ અસૌ પ્રત્યયાનુપશ્યો યતઃ. પ્રત્યયં બૌદ્ધમ્ અનુપશ્યતિ, તમ્ અનુપશ્યન્ન્ અતદાત્માપિ તદાત્મક ઇવ પ્રત્યવભાસતે. તથા ચોક્તમ્ --- અપરિણામિની હિ ભોક્તૃશક્તિર્ અપ્રતિસંક્રમા ચ પરિણામિન્ય્ અર્થે પ્રતિસંક્રાન્તેવ તદ્વૃત્તિમ્ અનુપતતિ, તસ્યાશ્ ચ પ્રાપ્તચૈતન્યોપગ્રહરૂપાયા બુદ્ધિવૃત્તેર્ અનુકારમાત્રતયા બુદ્ધિવૃત્ત્યવિશિષ્ટા હિ જ્ઞાનવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. 2.20
તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા

દૃશિરૂપસ્ય પુરુષસ્ય કર્મરૂપતામ્ આપન્નં દૃશ્યમ્ ઇતિ તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા ભવતિ. સ્વરૂપં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. સ્વરૂપં તુ પરરૂપેણ પ્રતિલબ્ધાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થતાયાં કૃતાયાં પુરુષેણ ન દૃશ્યત ઇતિ. સ્વરૂપહાનાદ્ અસ્ય નાશઃ પ્રાપ્તો ન તુ વિનશ્યતિ. 2.21
કસ્માત્ ---
કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમ્ અપ્ય્ અનષ્ટં તદન્યસાધારણત્વાત્

કૃતાર્થમ્ એકં પુરુષં પ્રતિ દૃશ્યં નષ્ટમ્ અપિ નાશં પ્રાપ્તમ્ અપ્ય્ અનષ્ટં તદન્યપુરુષસાધારણત્વાત્. કુશલં પુરુષં પ્રતિ નાશં પ્રાપ્તમ્ અપ્ય્ અકુશલાન્ પુરુષાન્ પ્રતિ ન કૃતાર્થમ્ ઇતિ તેષાં દૃશેઃ કર્મવિષયતામ્ આપન્નં લભત એવ પરરૂપેણાત્મરૂપમ્ ઇતિ. અતશ્ ચ દૃગ્દર્શનશક્ત્યોર્ નિત્યત્વાદ્ અનાદિઃ સંયોગો વ્યાખ્યાત ઇતિ. તથા ચોક્તમ્ --- ધર્મિણામ્ અનાદિસંયોગાદ્ ધર્મમાત્રાણામ્ અપ્ય્ અનાદિઃ સંયોગ ઇતિ. 2.22
સંયોગસ્વરૂપાભિધિત્સયેદં સૂત્રં પ્રવવૃતે ---
સ્વસ્વામિશક્ત્યોઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિહેતુઃ સંયોગઃ

પુરુષઃ સ્વામી દૃશ્યેન સ્વેન દર્શનાર્થં સંયુક્તઃ. તસ્માત્ સંયોગાદ્ દૃશ્યસ્યોપલબ્ધિર્ યા સ ભોગઃ. યા તુ દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિઃ સો ઽપવર્ગઃ. દર્શનકાર્યાવસાનઃ સંયોગ ઇતિ દર્શનં વિયોગસ્ય કારણમ્ ઉક્તમ્. દર્શનમ્ અદર્શનસ્ય પ્રતિદ્વન્દ્વીત્ય્ અદર્શનં સંયોગનિમિત્તમ્ ઉક્તમ્. નાત્ર દર્શનં મોક્ષકારણમ્ અદર્શનાભાવાદ્ એવ બન્ધાભાવઃ સ મોક્ષ ઇતિ. દર્શનસ્ય ભાવે બન્ધકારણસ્યાદર્શનસ્ય નાશ ઇત્ય્ અતો દર્શનં જ્ઞાનં કૈવલ્યકારણમ્ ઉક્તમ્.
કિંચેદમ્ અદર્શનં નામ, કિં ગુણાનામ્ અધિકાર આહોસ્વિદ્ દૃશિરૂપસ્ય સ્વામિનો દર્શિતવિષયસ્ય પ્રધાનચિત્તસ્યાનુત્પાદઃ. સ્વસ્મિન્ દૃશ્યે વિદ્યમાને યો દર્શનાભાવઃ.
કિમ્ અર્થવત્તા ગુણાનામ્. અથાવિદ્યા સ્વચિત્તેન સહ નિરુદ્ધા સ્વચિત્તસ્યોત્પત્તિબીજમ્. કિં સ્થિતિસંસ્કારક્ષયે ગતિસંસ્કારાભિવ્યક્તિઃ. યત્રેદમ્ ઉક્તં પ્રધાનં સ્થિત્યૈવ વર્તમાનં વિકારાકરણાદ્ અપ્રધાનં સ્યાત્.
તથા ગત્યૈવ વર્તમાનં વિકારનિત્યત્વાદ્ અપ્રધાનં સ્યાત્. ઉભયથા ચાસ્ય વૃત્તિઃ પ્રધાનવ્યવહારં લભતે નાન્યથા. કારણાન્તરેષ્વ્ અપિ કલ્પિતેષ્વ્ એવ સમાનશ્ ચર્ચઃ. દર્શનશક્તિર્ એવાદર્શનમ્ ઇત્ય્ એકે, "પ્રધાનસ્યાત્મખ્યાપનાર્થા પ્રવૃત્તિઃ" ઇતિ શ્રુતેઃ.
સર્વબોધ્યબોધસમર્થઃ પ્રાક્પ્રવૃત્તેઃ પુરુષો ન પશ્યતિ સર્વકાર્યકરણસમર્થં દૃશ્યં તદા ન દૃશ્યત ઇતિ. ઉભયસ્યાપ્ય્ અદર્શનં ધર્મ ઇત્ય્ એકે. તત્રેદં દૃશ્યસ્ય સ્વાત્મભૂતમ્ અપિ પુરુષપ્રત્યયાપેક્ષં દર્શનં દૃશ્યધર્મત્વેન ભવતિ. તથા પુરુષસ્યાનાત્મભૂતમ્ અપિ દૃશ્યપ્રત્યયાપેક્ષં પુરુષધર્મત્વેનેવાદર્શનમ્ અવભાસતે. દર્શનં જ્ઞાનમ્ એવાદર્શનમ્ ઇતિ કેચિદ્ અભિદધતિ. ઇત્ય્ એતે શાસ્ત્રગતા વિકલ્પાઃ. તત્ર વિકલ્પબહુત્વમ્ એતત્ સર્વપુરુષાણાં ગુણાનાં સંયોગે સાધારણવિષયમ્. 2.23
યસ્ તુ પ્રત્યક્ચેતનસ્ય સ્વબુદ્ધિસંયોગઃ ---
તસ્ય હેતુર્ અવિદ્યા

વિપર્યયજ્ઞાનવાસનેત્ય્ અર્થઃ. વિપર્યયજ્ઞાનવાસનાવાસિતા ચ ન કાર્યનિષ્ઠાં પુરુષખ્યાતિં બુદ્ધિઃ પ્રાપ્નોતિ સાધિકારા પુનર્ આવર્તતે. સા તુ પુરુષખ્યાતિપર્યવસાનાં કાર્યનિષ્ઠાં પ્રાપ્નોતિ, ચરિતાધિકારા નિવૃત્તાદર્શના બન્ધકારણાભાવાન્ ન પુનર્ આવર્તતે.
અત્ર કશ્ચિત્ પણ્ડકોપાખ્યાનેનોદ્ઘાટયતિ --- મુગ્ધયા ભાર્યયાભિધીયતે --- પણ્ડકાર્યપુત્ર, અપત્યવતી મે ભગિની કિમર્થં નામ નાહમ્ ઇતિ, સ તામ્ આહ --- મૃતસ્ તે ઽહમ્ અપત્યમ્ ઉત્પાદયિષ્યામીતિ. તથેદં વિદ્યમાનં જ્ઞાનં ચિત્તનિવૃત્તિં ન કરોતિ, વિનષ્ટં કરિષ્યતીતિ કા પ્રત્યાશા. તત્રાચાર્યદેશીયો વક્તિ --- નનુ બુદ્ધિનિવૃત્તિર્ એવ મોક્ષો ઽદર્શનકારણાભાવાદ્ બુદ્ધિનિવૃત્તિઃ. તચ્ ચાદર્શનં બન્ધકારણં દર્શનાન્ નિવર્તતે. તત્ર ચિત્તનિવૃત્તિર્ એવ મોક્ષઃ, કિમર્થમ્ અસ્થાન એવાસ્ય મતિવિભ્રમઃ. 2.24
હેયં દુઃખં હેયકારણં ચ સંયોગાખ્યં સનિમિત્તમ્ ઉક્તમ્ અતઃ પરં હાનં વક્તવ્યમ્ ---
તદભાવાત્ સંયોગાભાવો હાનં તદ્દૃશેઃ કૈવલ્યમ્

તસ્યાદર્શનસ્યાભાવાદ્ બુદ્ધિપુરુષસંયોગાભાવ આત્યન્તિકો બન્ધનોપરમ ઇત્ય્ અર્થઃ. એતદ્ ધાનમ્. તદ્દૃશેઃ કૈવલ્યં પુરુષસ્યામિશ્રીભાવઃ પુનર્ અસંયોગો ગુણૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દુઃખકારણનિવૃત્તૌ દુઃખોપરમો હાનમ્, તદા સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠઃ પુરુષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. 2.25
અથ હાનસ્ય કઃ પ્રાપ્ત્યુપાય ઇતિ ---
વિવેકખ્યાતિર્ અવિપ્લવા હાનોપાયઃ

સત્ત્વપુરુષાન્યતાપ્રત્યયો વિવેકખ્યાતિઃ. સા ત્વ્ અનિવૃત્તમિથ્યાજ્ઞાના પ્લવતે. યદા મિથ્યાજ્ઞાનં દગ્ધબીજભાવં વન્ધ્યપ્રસવં સંપદ્યતે તદા વિધૂતક્લેશરજસઃ સત્ત્વસ્ય પરે વૈશારદ્યે પરસ્યાં વશીકારસંજ્ઞાયાં વર્તમાનસ્ય વિવેકપ્રત્યયપ્રવાહો નિર્મલો ભવતિ. સા વિવેકખ્યાતિર્ અવિપ્લવા હાનોપાયઃ. તતો મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય દગ્ધબીજભાવોપગમઃ પુનશ્ ચાપ્રસવ ઇત્ય્ એષ મોક્ષસ્ય માર્ગો હાનસ્યોપાય ઇતિ. 2.26
તસ્ય સપ્તધા પ્રાન્તભૂમિઃ પ્રજ્ઞા

તસ્યેતિ પ્રત્યુદિતખ્યાતેઃ પ્રત્યામ્નાયઃ. સપ્તધેતિ અશુદ્ધ્યાવરણમલાપગમાચ્ ચિત્તસ્ય પ્રત્યયાન્તરાનુત્પાદે સતિ સપ્તપ્રકારૈવ પ્રજ્ઞા વિવેકિનો ભવતિ.
તદ્યથા --- પરિજ્ઞાતં હેયં નાસ્ય પુનઃ પરિજ્ઞેયમ્ અસ્તિ. ક્ષીણા હેયહેતવો ન પુનર્ એતેષાં ક્ષેતવ્યમ્ અસ્તિ. સાક્ષાત્કૃતં નિરોધસમાધિના હાનમ્. ભાવિતો વિવેકખ્યાતિરૂપો હાનોપાય ઇતિ. એષા ચતુષ્ટયી કાર્યા વિમુક્તિઃ પ્રજ્ઞાયાઃ. ચિત્તવિમુક્તિસ્ તુ ત્રયી ચરિતાધિકારા બુદ્ધિઃ. ગુણા ગિરિશિખરતટચ્યુતા ઇવ ગ્રાવાણો નિરવસ્થાનાઃ સ્વકારણે પ્રલયાભિમુખાઃ સહ તેનાસ્તં ગચ્છન્તિ. ન ચૈષાં પ્રવિલીનાનાં પુનર્ અસ્ત્ય્ ઉત્પાદઃ પ્રયોજનાભાવાદ્ ઇતિ. એતસ્યામ્ અવસ્થાયાં ગુણસંબન્ધાતીતઃ સ્વરૂપમાત્રજ્યોતિર્ અમલઃ કેવલી પુરુષ ઇતિ. એતાં સપ્તવિધાં પ્રાન્તભૂમિપ્રજ્ઞામ્ અનુપશ્યન્ પુરુષઃ કુશલ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. પ્રતિપ્રસવે ઽપિ ચિત્તસ્ય મુક્તઃ કુશલ ઇત્ય્ એવ ભવતિ ગુણાતીતત્વાદ્ ઇતિ. 2.27
સિદ્ધા ભવતિ વિવેકખ્યાતિર્ હાનોપાય ઇતિ, ન ચ સિદ્ધિર્ અન્તરેણ સાધનમ્ ઇત્ય્ એતદ્ આરભ્યતે ---
યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનાદ્ અશુદ્ધિક્ષયે જ્ઞાનદીપ્તિર્ આ વિવેકખ્યાતેઃ

યોગાઙ્ગાન્ય્ અષ્ટાવ્ અભિધાયિષ્યમાણાનિ. તેષામ્ અનુષ્ઠાનાત્ પઞ્ચપર્વણો વિપર્યયસ્યાશુદ્ધિરૂપસ્ય ક્ષયો નાશઃ. તત્ક્ષયે સમ્યગ્જ્ઞાનસ્યાભિવ્યક્તિઃ. યથા યથા ચ સાધનાન્ય્ અનુષ્ઠીયન્તે તથા તથા તનુત્વમ્ અશુદ્ધિર્ આપદ્યતે. યથા યથા ચ ક્ષીયતે તથા તથા ક્ષયક્રમાનુરોધિની જ્ઞાનસ્યાપિ દીપ્તિર્ વિવર્ધતે. સા ખલ્વ્ એષા વિવૃદ્ધિઃ પ્રકર્ષમ્ અનુભવત્યા વિવેકખ્યાતેઃ, આ ગુણપુરુષસ્વરૂપવિજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનમ્ અશુદ્ધેર્ વિયોગકારણમ્. યથા પરશુશ્ છેદ્યસ્ય. વિવેકખ્યાતેસ્ તુ પ્રાપ્તિકારણં યથા ધર્મઃ સુખસ્ય નાન્યથા કારણમ્. કતિ ચૈતાનિ કારણાનિ શાસ્ત્રે ભવન્તિ. નવૈવેત્ય્ આહ. તદ્યથા ---
"ઉત્પત્તિસ્થિત્યભિવ્યક્તિવિકારપ્રત્યયાપ્તયઃ ।
વિયોગાન્યત્વધૃતયઃ કારણં નવધા સ્મૃતમ્ ॥" ઇતિ.
તત્રોત્પત્તિકારણં મનો ભવતિ વિજ્ઞાનસ્ય, સ્થિતિકારણં મનસઃ પુરુષાર્થતા, શરીરસ્યેવાહાર ઇતિ. અભિવ્યક્તિકારણં યથા રૂપસ્યાલોકસ્ તથા રૂપજ્ઞાનમ્, વિકારકારણં મનસો વિષયાન્તરમ્. યથાગ્નિઃ પાક્યસ્ય. પ્રત્યયકારણં ધૂમજ્ઞાનમ્ અગ્નિજ્ઞાનસ્ય. પ્રાપ્તિકારણં યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનં વિવેકખ્યાતેઃ.
વિયોગકારણં તદ્ એવાશુદ્ધેઃ. અન્યત્વકારણં યથા સુવર્ણસ્ય સુવર્ણકારઃ. એવમ્ એકસ્ય સ્ત્રીપ્રત્યયસ્યાવિદ્યા મૂઢત્વે દ્વેષો દુઃખત્વે રાગઃ સુખત્વે તત્ત્વજ્ઞાનં માધ્યસ્થ્યે. ધૃતિકારણં શરીરમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્. તાનિ ચ તસ્ય. મહાભૂતાનિ શરીરાણામ્, તાનિ ચ પરસ્પરં સર્વેષાં તૈર્યગ્યૌનમાનુષદૈવતાનિ ચ પરસ્પરાર્થત્વાદ્ ઇત્ય્ એવં નવ કારણાનિ. તાનિ ચ યથાસંભવં પદાર્થાન્તરેષ્વ્ અપિ યોજ્યાનિ. યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનં તુ દ્વિધૈવ કારણત્વં લભત ઇતિ. 2.28
તત્ર યોગાઙ્ગાન્ય્ અવધાર્યન્તે ---
યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયો ઽષ્ટાવ્ અઙ્ગાનિ

યથાક્રમમ્ એષામ્ અનુષ્ઠાનં સ્વરૂપં ચ વક્ષ્યામઃ. 2.29
તત્ર ---
અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ

તત્રાહિંસા સર્વથા સર્વદા સર્વભૂતાનામ્ અનભિદ્રોહઃ. ઉત્તરે ચ યમનિયમાસ્ તન્મૂલાસ્ તત્સિદ્ધિપરતયૈવ તત્પ્રતિપાદનાય પ્રતિપાદ્યન્તે. તદવદાતરૂપકરણાયૈવોપાદીયન્તે. તથા ચોક્તમ્ --- સ ખલ્વ્ અયં બ્રાહ્મણો યથા યથા વ્રતાનિ બહૂનિ સમાદિત્સતે તથા તથા પ્રમાદકૃતેભ્યો હિંસાનિદાનેભ્યો નિવર્તમાનસ્ તામ્ એવાવદાતરૂપામ્ અહિંસાં કરોતિ.
સત્યં યથાર્થે વાઙ્મનસે. યથા દૃષ્ટં યથાનુમિતં તથા વાઙ્ મનશ્ ચેતિ. પરત્ર સ્વબોધસંક્રાન્તયે વાગ્ ઉક્તા, સા યદિ ન વઞ્ચિતા ભ્રાન્તા વા પ્રતિપત્તિવન્ધ્યા વા ભવેદ્ ઇતિ. એષા સર્વભૂતોપકારાર્થં પ્રવૃત્તા ન ભૂતોપઘાતાય. યદિ ચૈવમ્ અપ્ય્ અભિધીયમાના ભૂતોપઘાતપરૈવ સ્યાન્ ન સત્યં ભવેત્ પાપમ્ એવ ભવેત્ તેન પુણ્યાભાસેન પુણ્યપ્રતિરૂપકેણ કષ્ટં તમઃ પ્રાપ્નુયાત્. તસ્માત્ પરીક્ષ્ય સર્વભૂતહિતં સત્યં બ્રૂયાત્.
સ્તેયમ્ અશાસ્ત્રપૂર્વકં દ્રવ્યાણાં પરતઃ સ્વીકરણં, તત્પ્રતિષેધઃ પુનર્ અસ્પૃહારૂપમ્ અસ્તેયમ્ ઇતિ. બ્રહ્મચર્યં ગુપ્તેન્દ્રિયસ્યોપસ્થસ્ય સંયમઃ. વિષયાણામ્ અર્જનરક્ષણક્ષયસઙ્ગહિંસાદોષદર્શનાદ્ અસ્વીકરણમ્ અપરિગ્રહ ઇત્ય્ એતે યમાઃ. 2.30
તે તુ ---
જાતિદેશકાલસમયાનવચ્છિન્નાઃ સાર્વભૌમા મહાવ્રતમ્

તત્રાહિંસા જાત્યવચ્છિન્ના મત્સ્યવધકસ્ય મત્સ્યેષ્વ્ એવ નાન્યત્ર હિંસા. સૈવ દેશાવચ્છિન્ના ન તીર્થે હનિષ્યામીતિ. સૈવ કાલાવચ્છિન્ના ન ચતુર્દશ્યાં ન પુણ્યે ઽહનિ હનિષ્યામીતિ. સૈવ ત્રિભિર્ ઉપરતસ્ય સમયાવચ્છિન્ના દેવબ્રાહ્મણાર્થે નાન્યથા હનિષ્યામીતિ. યથા ચ ક્ષત્રિયાણાં યુદ્ધ એવ હિંસા નાન્યત્રેતિ. એભિર્ જાતિદેશકાલસમયૈર્ અનવચ્છિન્ના અહિંસાદયઃ સર્વથૈવ પરિપાલનીયાઃ. સર્વભૂમિષુ સર્વવિષયેષુ સર્વથૈવાવિદિતવ્યભિચારાઃ સાર્વભૌમા મહાવ્રતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. 2.31
શૌચસંતોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ

તત્ર શૌચં મૃજ્જલાદિજનિતં મેધ્યાભ્યવહરણાદિ ચ બાહ્યમ્. આભ્યન્તરં ચિત્તમલાનામ્ આક્ષાલનમ્. સંતોષઃ સંનિહિતસાધનાદ્ અધિકસ્યાનુપાદિત્સા. તપો દ્વંદ્વસહનમ્. દ્વંદ્વાશ્ ચ જિઘત્સાપિપાસે શીતોષ્ણે સ્થાનાસને કાષ્ઠમૌનાકારમૌને ચ. વ્રતાનિ ચૈષાં યથાયોગં કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણસાંતપનાદીનિ. સ્વાધ્યાયો મોક્ષશાસ્ત્રાણામ્ અધ્યયનં પ્રણવજપો વા. ઈશ્વરપ્રણિધાનં તસ્મિન્ પરમગુરૌ સર્વકર્માર્પણમ્.
શય્યાસનસ્થો ઽથ પથિ વ્રજન્ વા સ્વસ્થઃ પરિક્ષીણવિતર્કજાલઃ ।
સંસારબીજક્ષયમ્ ઈક્ષમાણઃ સ્યાન્ નિત્યયુક્તો ઽમૃતભોગભાગી ॥
યત્રેદમ્ ઉક્તં તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમો ઽપ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચેતિ. 2.32
એતેષાં યમનિયમાનામ્ ---
વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્

યદાસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય હિંસાદયો વિતર્કા જાયેરન્ હનિષ્યામ્ય્ અહમ્ અપકારિણમ્ અનૃતમ્ અપિ વક્ષ્યામિ દ્રવ્યમ્ અપ્ય્ અસ્ય સ્વીકરિષ્યામિ દારેષુ ચાસ્ય વ્યવાયી ભવિષ્યામિ પરિગ્રહેષુ ચાસ્ય સ્વામી ભવિષ્યામીતિ. એવમ્ ઉન્માર્ગપ્રવણવિતર્કજ્વરેણાતિદીપ્તેન બાધ્યમાનસ્ તત્પ્રતિપક્ષાન્ ભાવયેત્. ઘોરેષુ સંસારાઙ્ગારેષુ પચ્યમાનેન મયા શરણમ્ ઉપાગતઃ સર્વભૂતાભયપ્રદાનેન યોગધર્મઃ. સ ખલ્વ્ અહં ત્યક્ત્વા વિતર્કાન્ પુનસ્ તાન્ આદદાનસ્ તુલ્યઃ શ્વવૃત્તેનેતિ ભાવયેત્. યથા શ્વા વાન્તાવલેહી તથા ત્યક્તસ્ય પુનર્ આદદાન ઇતિ. એવમાદિ સૂત્રાન્તરેષ્વ્ અપિ યોજ્યમ્. 2.33
વિતર્કા હિંસાદયઃ કૃતકારિતાનુમોદિતા લોભક્રોધમોહપૂર્વકા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્

તત્ર હિંસા તાવત્ --- કૃતા કારિતાનુમોદિતેતિ ત્રિધા. એકૈકા પુનસ્ ત્રિધા લોભેન માંસચર્માર્થેન ક્રોધેનાપકૃતમ્ અનેનેતિ મોહેન ધર્મો મે ભવિષ્યતીતિ. લોભક્રોધમોહાઃ પુનસ્ ત્રિવિધા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા ઇતિ. એવં સપ્તવિંશતિર્ ભેદા ભવન્તિ હિંસાયાઃ. મૃદુમધ્યાધિમાત્રાઃ પુનસ્ ત્રિધા --- મૃદુમૃદુર્ મધ્યમૃદુસ્ તીવ્રમૃદુર્ ઇતિ. તથા મૃદુમધ્યો મધ્યમધ્યસ્ તીવ્રમધ્ય ઇતિ. તથા મૃદુતીવ્રો મધ્યતીવ્રો ઽધિમાત્રતીવ્ર ઇતિ. એવમ્ એકાશીતિભેદા હિંસા ભવતિ. સા પુનર્ નિયમવિકલ્પસમુચ્ચયભેદાદ્ અસંખ્યેયા, પ્રાણભૃદ્ભેદસ્યાપરિસંખ્યેયત્વાદ્ ઇતિ. એવમ્ અનૃતાદિષ્વ્ અપિ યોજ્યમ્.
તે ખલ્વ્ અમી વિતર્કા દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્. દુઃખમ્ અજ્ઞાનં ચાનન્તં ફલં યેષામ્ ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્. તથા ચ હિંસકસ્ તાવત્ પ્રથમં વધ્યસ્ય વીર્યમ્ આક્ષિપતિ. તતશ્ ચ શસ્ત્રાદિનિપાતેન દુઃખયતિ. તતો જીવિતાદ્ અપિ મોચયતિ. તતો વીર્યાક્ષેપાદ્ અસ્ય ચેતનાચેતનમ્ ઉપકરણં ક્ષીણવીર્યં ભવતિ. દુઃખોત્પાદાન્ નરકતિર્યક્પ્રેતાદિષુ દુઃખમ્ અનુભવતિ, જીવિતવ્યપરોપણાત્ પ્રતિક્ષણં ચ જીવિતાત્યયે વર્તમાનો મરણમ્ ઇચ્છન્ન્ અપિ દુઃખવિપાકસ્ય નિયતવિપાકવેદનીયત્વાત્ કથંચિદ્ એવોચ્છ્વસિતિ. યદિ ચ કથંચિત્ પુણ્યાવાપગતા હિંસા ભવેત્ તત્ર સુખપ્રાપ્તૌ ભવેદ્ અલ્પાયુર્ ઇતિ. એવમ્ અનૃતાદિષ્વ્ અપિ યોજ્યં યથાસંભવમ્. એવં વિતર્કાણાં ચામુમ્ એવાનુગતં વિપાકમ્ અનિષ્ટં ભાવયન્ ન વિતર્કેષુ મનઃ પ્રણિદધીત. 2.34
પ્રતિપક્ષભાવનાદ્ ધેતોર્ હેયા વિતર્કા યદાસ્ય સ્યુર્ અપ્રસવધર્માણસ્ તદા તત્કૃતમ્ ઐશ્વર્યં યોગિનઃ સિદ્ધિસૂચકં ભવતિ. તદ્યથા ---
અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સંનિધૌ વૈરત્યાગઃ

સર્વપ્રાણિનાં ભવતિ. 2.35
સત્યપ્રતિષ્ઠાયાં ક્રિયાફલાશ્રયત્વમ્

ધાર્મિકો ભૂયા ઇતિ ભવતિ ધાર્મિકઃ, સ્વર્ગં પ્રાપ્નુહીતિ સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ અમોઘાસ્ય વાગ્ ભવતિ. 2.36
અસ્તેયપ્રતિષ્ઠાયાં સર્વરત્નોપસ્થાનમ્

સર્વદિક્સ્થાન્ય્ અસ્યોપતિષ્ઠન્તે રત્નાનિ. 2.37
બ્રહ્મચર્યપ્રતિષ્ઠાયાં વીર્યલાભઃ

યસ્ય લાભાદ્ અપ્રતિઘાન્ ગુણાન્ ઉત્કર્ષયતિ. સિદ્ધશ્ ચ વિનેયેષુ જ્ઞાનમ્ આધાતું સમર્થો ભવતીતિ. 2.38
અપરિગ્રહસ્થૈર્યે જન્મકથંતાસંબોધઃ

અસ્ય ભવતિ કો ઽહમ્ આસં કથમ્ અહમ્ આસં કિંસ્વિદ્ ઇદં કથંસ્વિદ્ ઇદં કે વા ભવિષ્યામઃ કથં વા ભવિષ્યામ ઇત્ય્ એવમ્ અસ્ય પૂર્વાન્તપરાન્તમધ્યેષ્વ્ આત્મભાવજિજાસા સ્વરૂપેણોપાવર્તતે. એતા યમસ્થૈર્યે સિદ્ધયઃ. 2.39
નિયમેષુ વક્ષ્યામઃ ---
શૌચાત્ સ્વાઙ્ગજુગુપ્સા પરૈર્ અસંસર્ગઃ

સ્વાઙ્ગે જુગુપ્સાયાં શૌચમ્ આરભમાણઃ કાયાવદ્યદર્શી કાયાનભિષ્વઙ્ગી યતિર્ ભવતિ. કિંચ પરૈર્ અસંસર્ગઃ કાયસ્વભાવાવલોકી સ્વમ્ અપિ કાયં જિહાસુર્ મૃજ્જલાદિભિર્ આક્ષાલયન્ન્ અપિ કાયશુદ્ધિમ્ અપશ્યન્ કથં પરકાયૈર્ અત્યન્તમ્ એવાપ્રયતૈઃ સંસૃજ્યેત. 2.40
કિંચ ---
સત્ત્વશુદ્ધિસૌમનસ્યૈકાગ્ર્યેન્દ્રિયજયાત્મદર્શનયોગ્યત્વાનિ ચ

ભવન્તીતિ વાક્યશેષઃ. શુચેઃ સત્ત્વશુદ્ધિસ્ તતઃ સૌમનસ્યં તત ઐકાગ્ર્યં તત ઇન્દ્રિયજયસ્ તતશ્ ચાત્મદર્શનયોગ્યત્વં બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય ભવતીત્ય્ એતચ્ છૌચસ્થૈર્યાદ્ અધિગમ્યત ઇતિ. 2.41
સંતોષાદ્ અનુત્તમઃ સુખલાભઃ

તથા ચોક્તમ્ ---
"યચ્ ચ કામસુખં લોકે યચ્ ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષયસુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્" ઇતિ. 2.42
કાયેન્દ્રિયસિદ્ધિર્ અશુદ્ધિક્ષયાત્ તપસઃ

નિર્વર્ત્યમાનમ્ એવ તપો હિનસ્ત્ય્ અશુદ્ધ્યાવરણમલં તદાવરણમલાપગમાત્ કાયસિદ્ધિર્ અણિમાદ્યા. તથેન્દ્રિયસિદ્ધિર્ દૂરાચ્ છ્રવણદર્શનાદ્યેતિ. 2.43
સ્વાધ્યાયાદ્ ઇષ્ટદેવતાસંપ્રયોગઃ

દેવા ઋષયઃ સિદ્ધાશ્ ચ સ્વાધ્યાયશીલસ્ય દર્શનં ગચ્છન્તિ, કાર્યે ચાસ્ય વર્તન્ત ઇતિ. 2.44
સમાધિસિદ્ધિર્ ઈશ્વરપ્રણિધાનાત્

ઈશ્વરાર્પિતસર્વભાવસ્ય સમાધિસિદ્ધિર્ યયા સર્વમ્ ઈપ્સિતમ્ અવિતથં જાનાતિ દેશાન્તરે દેહાન્તરે કાલાન્તરે ચ. તતો ઽસ્ય પ્રજ્ઞા યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ. 2.45
ઉક્તાઃ સહ સિદ્ધિભિર્ યમનિયમાઃ આસનાદીનિ વક્ષ્યામઃ તત્ર ---
સ્થિરસુખમ્ આસનમ્

તદ્યથા પદ્માસનં ભદ્રાસનં સ્વસ્તિકં દણ્ડાસનં સોપાશ્રયં પર્યઙ્કં ક્રૌઞ્ચનિષદનં હસ્તિનિષદનમ્ ઉષ્ટ્રનિષદનં સમસંસ્થાનં સ્થિરસુખં યથાસુખં ચેત્ય્ એવમાદીનિ. 2.46
પ્રયત્નશૈથિલ્યાનન્તસમાપત્તિભ્યામ્

ભવતીતિ વાક્યશેષઃ પ્રયત્નોપરમાત્ સિધ્યત્ય્ આસનં યેન નાઙ્ગમેજયો ભવતિ. અનન્તે વા સમાપન્નં ચિત્તમ્ આસનં નિર્વર્તયતીતિ. 2.47
તતો દ્વન્દ્વાનભિઘાતઃ

શીતોષ્ણાદિભિર્ દ્વન્દ્વૈર્ આસનજયાન્ નાભિભૂયતે. 2.48
તસ્મિન્ સતિ શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ

સત્ય્ આસનજયે બાહ્યસ્ય વાયોર્ આચમનં શ્વાસઃ, કૌષ્ઠ્યસ્ય વાયોર્ નિઃસારણં પ્રશ્વાસઃ, તયોર્ ગતિવિચ્છેદ ઉભયાભાવઃ પ્રાણાયામઃ. 2.49
સ તુ ---
બાહ્યાભ્યન્તરસ્તમ્ભવૃત્તિર્ દેશકાલસંખ્યાભિઃ પરિદૃષ્ટો દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ

યત્ર પ્રશ્વાસપૂર્વકો ગત્યભાવઃ સ બાહ્યઃ. યત્ર શ્વાસપૂર્વકો ગત્યભાવઃ સ આભ્યન્તરઃ. તૃતીયઃ સ્તમ્ભવૃત્તિર્ યત્રોભયાભાવઃ સકૃટ્પ્રયત્નાદ્ ભવતિ. યથા તપ્તે ન્યસ્તમ્ ઉપલે જલં સર્વતઃ સંકોચમ્ આપદ્યતે તથા દ્વયોર્ યુગપદ્ ગત્યભાવ ઇતિ. ત્રયો ઽપ્ય્ એતે દેશેન પરિદૃષ્ટા ઇયાન્ અસ્ય વિષયો દેશ ઇતિ. કાલેન પરિદૃષ્ટાઃ ક્ષણાનામ્ ઇયત્તાવધારણેનાવચ્છિન્ના ઇત્ય્ અર્થઃ. સંખ્યાભિઃ પરિદૃષ્ટા એતાવદ્ભિઃ શ્વાસપ્રશ્વાસૈઃ પ્રથમ ઉદ્ઘાતસ્ તદ્વન્ નિગૃહીતસ્યૈતાવદ્ભિર્ દ્વિતીય ઉદ્ઘાત એવં તૃતીયઃ. એવં મૃદુર્ એવં મધ્ય એવં તીવ્ર ઇતિ સંખ્યાપરિદૃષ્ટઃ. સ ખલ્વ્ અયમ્ એવમ્ અભ્યસ્તો દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ. 2.50
બાહ્યાભ્યન્તરવિષયાક્ષેપી ચતુર્થઃ

દેશકાલસંખ્યાભિર્ બાહ્યવિષયપરિદૃષ્ટ આક્ષિપ્તઃ. તથાભ્યન્તરવિષયપરિદૃષ્ટ આક્ષિપ્તઃ. ઉભયથા દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ. તત્પૂર્વકો ભૂમિજયાત્ ક્રમેણોભયોર્ ગત્યભાવશ્ ચતુર્થઃ પ્રાણાયામઃ. તૃતીયસ્ તુ વિષયાનાલોચિતો ગત્યભાવઃ સકૃદારબ્ધ એવ દેશકાલસંખ્યાભિઃ પરિદૃષ્ટો દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ. ચતુર્થસ્ તુ શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ વિષયાવધારણાત્ ક્રમેણ ભૂમિજયાદ્ ઉભયાક્ષેપપૂર્વકો ગત્યભાવશ્ ચતુર્થઃ પ્રાણાયામ ઇત્ય્ અયં વિશેષ ઇતિ. 2.51
તતઃ ક્ષીયતે પ્રકાશાવરણમ્

પ્રાણાયામાન્ અભ્યસ્યતો ઽસ્ય યોગિનઃ ક્ષીયતે વિવેકજ્ઞાનાવરણીયં કર્મ. યત્ તદ્ આચક્ષતે. મહામોહમયેનેન્દ્રજાલેન પ્રકાશશીલં સત્ત્વમ્ આવૃત્ય તદ્ એવાકાર્યે નિયુઙ્ક્ત ઇતિ. તદ્ અસ્ય પ્રકાશાવરણં કર્મ સંસારનિબન્ધનં પ્રાણાયામાભ્યાસાદ્ દુર્બલં ભવતિ પ્રતિક્ષણં ચ ક્ષીયતે. તથા ચોક્તમ્. "તપો ન પરં પ્રાણાયામાત્ તતો વિશુદ્ધિર્ મલાનાં દીપ્તિશ્ ચ જ્ઞાનસ્ય" ઇતિ. 2.52
કિંચ ---
ધારણાસુ ચ યોગ્યતા મનસઃ

પ્રાણાયામાભ્યાસાદ્ એવ "પ્રચ્છર્દનવિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય" ઇતિ વચનાત્. 2.53
અથ કઃ પ્રત્યાહારઃ ---
સ્વવિષયાસંપ્રયોગે ચિત્તસ્વરૂપાનુકાર ઇવેન્દ્રિયાણાં પ્રત્યાહારઃ

સ્વવિષયસંપ્રયોગાભાવે ચિત્તસ્વરૂપાનુકાર ઇવેતિ, ચિત્તનિરોધે ચિત્તવન્નિરુદ્ધાનીન્દ્રિયાણિ નેતરેન્દ્રિયજયવદુપાયાન્તરમ્ અપેક્ષન્તે. યથા મધુકરરાજં મક્ષિકા ઉત્પતન્તમ્ અનૂત્પતન્તિ નિવિશમાનમ્ અનુ નિવિશન્તે તથેન્દ્રિયાણિ ચિત્તનિરોધે નિરુદ્ધાનીત્ય્ એષ પ્રત્યાહારઃ. 2.54
તતઃ પરમા વશ્યતેન્દ્રિયાણામ્