યોગસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

યદા નિર્ધૂતરજસ્તમોમલં બુદ્ધિસત્ત્વં પુરુષસ્યાન્યતાપ્રતીતિમાત્રાધિકારં દગ્ધક્લેશબીજં ભવતિ તદા પુરુષસ્ય શુદ્ધિસારૂપ્યમ્ ઇવાપન્નં ભવતિ, તદા પુરુષસ્યોપચરિતભોગાભાવઃ શુદ્ધિઃ. એતસ્યામ્ અવસ્થાયાં કૈવલ્યં ભવતીશ્વરસ્યાનીશ્વરસ્ય વા વિવેકજજ્ઞાનભાગિન ઇતરસ્ય વા. ન હિ દગ્ધક્લેશબીજસ્ય જ્ઞાને પુનર્ અપેક્ષા કાચિદ્ અસ્તિ સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણૈતત્ સમાધિજમ્ ઐશ્વર્યં જ્ઞાનં ચોપક્રાન્તમ્. પરમાર્થતસ્ તુ જ્ઞાનાદ્ અદર્શનં નિવર્તતે તસ્મિન્ નિવૃત્તે ન સન્ત્ય્ ઉત્તરે ક્લેશાઃ. ક્લેશાભાવાત્ કર્મવિપાકાભાવઃ ચરિતાધિકારાશ્ ચૈતસ્યામ્ અવસ્થાયાં ગુણા ન પુરુષસ્ય પુનર્ દૃશ્યત્વેનોપતિષ્ઠન્તે. તત્પુરુષસ્ય કૈવલ્યં, તદા પુરુષઃ સ્વરૂપમાત્રજ્યોતિર્ અમલઃ કેવલી ભવતિ. 3.55
ઇતિ શ્રીપાતઞ્જલે સાંખ્યપ્રવચને યોગશાસ્ત્રે વ્યાસભાષ્યે વિભૂતિપાદસ્ તૃતીયઃ 3.
જન્મૌષધિમન્ત્રતપઃસમાધિજાઃ સિદ્ધયઃ

દેહાન્તરિતા જન્મના સિદ્ધિઃ ઓષધિભિર્ અસુરભવનેષુ રસાયનેનેત્ય્ એવમાદિઃ. મન્ત્રૈર્ આકાશગમનાણિમાદિલાભઃ. તપસા સંકલ્પસિદ્ધિઃ, કામરૂપી યત્ર તત્ર કામગ ઇત્ય્ એવમાદિ સમાધિજાઃ સિદ્ધયો વ્યાખ્યાતાઃ. 4.1
તત્ર કાયેન્દ્રિયાણામ્ અન્યજાતીયપરિણતાનામ્ ---
જાત્યન્તરપરિણામઃ પ્રકૃત્યાપૂરાત્

પૂર્વપરિણામાપાય ઉત્તરપરિણામોપજનસ્ તેષામ્ અપૂર્વાવયવાનુપ્રવેશાદ્ ભવતિ. કાયેન્દ્રિયપ્રકૃતયશ્ ચ સ્વં સ્વં વિકારમ્ અનુગૃહ્ણન્ત્ય્ આપૂરેણ ધર્માદિનિમિત્તમ્ અપેક્ષમાણા ઇતિ. 4.2
નિમિત્તમ્ અપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં વરણભેદસ્ તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્

ન હિ ધર્માદિ નિમિત્તં તત્પ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં ભવતિ ન કાર્યેણ કારણં પ્રવર્ત્યત ઇતિ કથં તર્હિ, વરણભેદસ્ તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્. યથા ક્ષેત્રિકઃ કેદારાદ્ અપાં પૂર્ણાત્ કેદારાન્તરં પિપ્લાવયિષુઃ સમં નિમ્નં નિમ્નતરં વા નાપઃ પાણિનાપકર્ષત્ય્ આવરણં ત્વ્ આસાં ભિનત્તિ તસ્મિન્ ભિન્ને સ્વયમ્ એવાપઃ કેદારાન્તરમ્ આપ્લાવયન્તિ તથા ધર્મઃ પ્રકૃતીનામ્ આવરણધર્મં ભિનત્તિ તસ્મિન્ ભિન્ને સ્વયમ્ એવ પ્રકૃતયઃ સ્વં સ્વં વિકારમ્ આપ્લાવયન્તિ. યથા વા સ એવ ક્ષેત્રિકસ્ તસ્મિન્ન્ એવ કેદારે ન પ્રભવત્ય્ ઔદકાન્ ભૌમાન્ વા રસાન્ ધાન્યમૂલાન્ય્ અનુપ્રવેશયિતું, કિં તર્હિ મુદ્ગગવેધુકશ્યામાકાદીંસ્ તતો ઽપકર્ષતિ. અપકૃષ્ટેષુ તેષુ સ્વયમ્ એવ રસા ધાન્યમૂલાન્ય્ અનુપ્રવિશન્તિ, તથા ધર્મો નિવૃત્તિમાત્રે કારણમ્ અધર્મસ્ય, શુદ્ધ્યશુદ્ધ્યોર્ અત્યન્તવિરોધાત્, ન તુ પ્રકૃતિપ્રવૃત્તૌ ધર્મો હેતુર્ ભવતીતિ. અત્ર નન્દીશ્વરાદય ઉદાહાર્યાઃ વિપર્યયેણાપ્ય્ અધર્મો ધર્મં બાધતે. તતશ્ ચાશુદ્ધિપરિણામ ઇતિ. તત્રાપિ નહુષાજગરાદય ઉદાહાર્યાઃ. 4.3
યદા તુ યોગી બહૂન્ કાયાન્ નિર્મિમીતે તદા કિમ્ એકમનસ્કાસ્ તે ભવન્ત્ય્ અથાનેકમનસ્કા ઇતિ ---
નિર્માણચિત્તાન્ય્ અસ્મિતામાત્રાત્

અસ્મિતામાત્રં ચિત્તકારણમ્ ઉપાદાય નિર્માણચિત્તાનિ કરોતિ, તતઃ સચિત્તાનિ ભવન્તીતિ. 4.4
પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમ્ એકમ્ અનેકેષામ્

બહૂનાં ચિત્તાનાં કથમ્ એકચિત્તાભિપ્રાયપુરઃસરા પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ સર્વચિત્તાનાં પ્રયોજકં ચિત્તમ્ એકણ્ નિર્મિમીતે, તતઃ પ્રવૃત્તિભેદઃ. 4.5
તત્ર ધ્યાનજમ્ અનાશયમ્

પઞ્ચવિધં નિર્માણચિત્તં જન્મૌષધિમન્ત્રતપઃસમાધિજાઃ સિદ્ધય ઇતિ. તત્ર યદ્ એવ ધ્યાનજં ચિત્તં તદ્ એવાનાશયં તસ્યૈવ નાસ્ત્ય્ આશયો રાગાદિપ્રવૃત્તિર્ નાતઃ પુણ્યપાપાભિસંબન્ધઃ ક્ષીણક્લેશત્વાદ્ યોગિન ઇતિ ઇતરેષાં તુ વિદ્યતે કર્માશયઃ. 4.6
યતઃ ---
કર્માશુક્લાકૃષ્ણં યોગિનસ્ ત્રિવિધમ્ ઇતરેષામ્

ચતુષ્પદી ખલ્વ્ ઇયં કર્મજાતિઃ કૃષ્ણા શુક્લકૃષ્ણા શુક્લાશુક્લાકૃષ્ણા ચેતિ. તત્ર કૃષ્ણા દુરાત્મનામ્, શુક્લકૃષ્ણા બહિઃસાધનસાધ્યા. તત્ર પરપીડાનુગ્રહદ્વારેણૈવ કર્માશયપ્રચયઃ શુક્લા તપઃસ્વાધ્યાયધ્યાનવતામ્. સા હિ કેવલે મનસ્ય્ આયત્તત્વાદ્ અબહિઃસાધનાધીના ન પરાન્ પીડયિત્વા ભવતિ. અશુક્લાકૃષ્ણા સંન્યાસિનાં ક્ષીણક્લેશાનાં ચરમદેહાનામ્ ઇતિ તત્રાશુક્લં યોગિન એવ ફલસંન્યાસાદ્ અકૃષ્ણં ચાનુપાદાનાત્ ઇતરેષાં તુ ભૂતાનાં પૂર્વમ્ એવ ત્રિવિધમ્ ઇતિ. 4.7
તતસ્ તદ્વિપાકાનુગુણાનામ્ એવાભિવ્યક્તિર્ વાસનાનામ્

તત ઇતિ ત્રિવિધાત્ કર્મણઃ, તદ્વિપાકાનુગુણાનામ્ એવેતિ યજ્જાતીયસ્ય કર્મણો યો વિપાકસ્ તસ્યાનુગુણા યા વાસનાઃ કર્મવિપાકમ્ અનુશેરતે તાસામ્ એવાભિવ્યક્તિઃ. ન હિ દૈવં કર્મ વિપચ્યમાનં નારકતિર્યઙ્મનુષ્યવાસનાભિવ્યક્તિનિમિત્તં સંભવતિ કિંતુ દૈવાનુગુણા એવાસ્ય વાસના વ્યજ્યન્તે નારકતિર્યઙ્મનુષ્યેષુ ચૈવં સમાનશ્ ચર્ચઃ. 4.8
જાતિદેશકાલવ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ આનન્તર્યં સ્મૃતિસંસ્કારયોર્ એકરૂપત્વાત્

વૃષદંશવિપાકોદયઃ સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જનાભિવ્યક્તઃ. સ યદિ જાતિશતેન વા દૂરદેશતયા વા કલ્પશતેન વા વ્યવહિતઃ પુનશ્ ચ સ્વવ્યઞ્જકાઞ્જન એવોદિયાદ્ દ્રાગ્ ઇત્ય્ એવં પૂર્વાનુભૂતવૃષદંશવિપાકાભિસંસ્કૃતા વાસના ઉપાદાય વ્યજ્યેત. કસ્માત્, યતો વ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ આસાં સદૃશં કર્માભિવ્યજ્ઞકં નિમિત્તીભૂતમ્ ઇત્ય્ આનન્તર્યમ્ એવ. કુતશ્ ચ, સ્મૃતિસંસ્કારયોર્ એકરૂપત્વાત્ યથાનુભવાસ્ તથા સંસ્કારાઃ. તે ચ કર્મવાસનાનુરૂપાઃ યથા ચ વાસનાસ્ તથા સ્મૃતિર્ ઇતિ જાતિદેશકાલવ્યવહિતેભ્યઃ સંસ્કારેભ્યઃ સ્મૃતિઃ. સ્મૃતેશ્ ચ પુનઃ સંસ્કારા ઇત્યેવમ્ એતે સ્મૃતિસંસ્કારાઃ કર્માશયવૃત્તિલાભવશાદ્ વ્યજ્યન્તે અતશ્ ચ વ્યવહિતાનામ્ અપિ નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવાનુચ્છેદાદ્ આનન્તર્યમ્ એવ સિદ્ધમ્ ઇતિ. 4.9
તાસામ્ અનાદિત્વં ચાશિષો નિત્યત્વાત્

તાસાં વાસનાનામ્ આશિષો નિત્યત્વાદ્ અનાદિત્વમ્. યેયમ્ આત્માશીર્ મા ન ભૂવં ભૂયાસમ્ ઇતિ.સર્વસ્ય દૃશ્યતે સા ન સ્વાભાવિકી. કસ્માત્ જાતમાત્રસ્ય જન્તોર્ અનનુભૂતમરણધર્મકસ્ય દ્વેષદુઃખાનુસ્મૃતિનિમિત્તો મરણત્રાસઃ કથં ભવેત્ ન ચ સ્વાભાવિકં વસ્તુ નિમિત્તમ્ ઉપાદત્તે. તસ્માદ્ અનાદિવાસનાનુવિદ્ધમ્ ઇદં ચિત્તં નિમિત્તવશાત્ કાશ્ચિદ્ એવ વાસનાઃ પ્રતિલભ્ય પુરુષસ્ય ભોગાયોપાવર્તત ઇતિ.
ઘટપ્રાસાદપ્રદીપકલ્પં સંકોચવિકાસિ ચિત્તં શરીરપરિમાણાકારમાત્રમ્ ઇત્ય્ અપરે પ્રતિપન્નાઃ તથા ચાન્તરાભાવઃ સંસારશ્ ચ યુક્ત ઇતિ.
વૃત્તિર્ એવાસ્ય વિભુનશ્ ચિત્તસ્ય સંકોચવિકાસિનીત્ય્ આચાર્યઃ. તચ્ ચ ધર્માદિનિમિત્તાપેક્ષમ્. નિમિત્તં ચ દ્વિવિધમ્ --- બાહ્યમ્ આધ્યાત્મિકં ચ. શરીરાદિસાધનાપેક્ષં બાહ્યં સ્તુતિદાનાભિવાદનાદિ, ચિત્તમાત્રાધીનં શ્રદ્ધાદ્ય્ અધ્યાત્મિકમ્. તથા ચોક્તમ્ --- યે ચૈતે મૈત્ર્યાદયો ધ્યાયિનાં વિહારાસ્ તે બાહ્યસાધનનિરનુગ્રહાત્માનઃ પ્રકૃષ્ટં ધર્મમ્ અભિનિર્વર્તયન્તિ. તયોર્ માનસં બલીયઃ. કથં, જ્ઞાનવૈરાગ્યે કેનાતિશય્યેતે, દણ્ડકારણ્યં ચ ચિત્તબલવ્યતિરેકેણ શારીરેણ કર્મણા શૂન્યં કઃ કર્તુમ્ ઉત્સહેત સમુદ્રમ્ અગસ્ત્યવદ્ વા પિબેત્. 4.10
હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈઃ સંગૃહીતત્વાદ્ એષામ્ અભાવે તદભાવઃ

હેતુર્ ધર્માત્ સુખમ્ અધર્માદ્ દુઃખં સુખાદ્ રાગો દુઃખાદ્ દ્વેષસ્ તતશ્ ચ પ્રયત્નસ્ તેન મનસા વાચા કાયેન વા પરિસ્પન્દમાનઃ પરમ્ અનુગૃહ્ણાત્ય્ ઉપહન્તિ વા તતઃ પુનર્ ધર્માધર્મૌ સુખદુઃખે રાગદ્વેષાવ્ ઇતિ પ્રવૃત્તમ્ ઇદં ષડરં સંસારચક્રમ્. અસ્ય ચ પ્રતિક્ષણમ્ આવર્તમાનસ્યાવિદ્યા નેત્રી મૂલં સર્વક્લેશાનામ્ ઇત્ય્ એષ હેતુઃ. ફલં તુ યમ્ આશ્રિત્ય યસ્ય પ્રત્યુત્પન્નતા ધર્માદેઃ, ન હ્ય્ અપૂર્વોપજનઃ. મનસ્ તુ સાધિકારમ્ આશ્રયો વાસનાનામ્. ન હ્ય્ અવસિતાધિકારે મનસિ નિરાશ્રયા વાસનાઃ સ્થાતુમ્ ઉત્સહન્તે. યદ્ અભિમુખીભૂતં વસ્તુ યાં વાસનાં વ્યનક્તિ તસ્યાસ્ તદાલમ્બનમ્. એવં હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈર્ એતૈઃ સંગૃહીતાઃ સર્વા વાસનાઃ એષામ્ અભાવે તત્સંશ્રયાણામ્ અપિ વાસનાનામ્ અભાવઃ. 4.11
નાસ્ત્ય્ અસતઃ સંભવઃ, ન ચાસ્તિ સતો વિનાશ ઇતિ દ્રવ્યત્વેન સંભવન્ત્યઃ કથં નિવર્તિષ્યન્તે વાસના ઇતિ ---
અતીતાનાગતં સ્વરૂપતો ઽસ્ત્ય્ અધ્વભેદાદ્ ધર્માણામ્

ભવિષ્યદ્વ્યક્તિકમ્ અનાગતમ્ અનુભૂતવ્યક્તિકમ્ અતીતં સ્વવ્યાપારોપારૂઢં વર્તમાનં, ત્રયં ચૈતદ્ વસ્તુ જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયમ્. યદિ ચૈતત્ સ્વરૂપતો નાભવિષ્યન્ નેદં નિર્વિષયં જ્ઞાનમ્ ઉદપત્સ્યત. તસ્માદ્ અતીતાનાગતં સ્વરૂપતો ઽસ્તીતિ. કિંચ ભોગભાગીયસ્ય વાપવર્ગભાગીયસ્ય વા કર્મણઃ ફલમ્ ઉત્પિત્સુ યદિ નિરુપાખ્યમ્ ઇતિ તદુદ્દેશેન તેન નિમિત્તેન કુશલાનુષ્ઠાનં ન યુજ્યેત. સતશ્ ચ ફલસ્ય નિમિત્તં વર્તમાનીકરણે સમર્થં નાપૂર્વોપજનને સિદ્ધં નિમિત્તં નૈમિત્તિકસ્ય વિશેષાનુગ્રહણં કુરુતે નાપૂર્વમ્ ઉત્પાદયતીતિ.
ધર્મી ચાનેકધર્મસ્વભાવસ્ તસ્ય ચાધ્વભેદેન ધર્માઃ પ્રત્યવસ્થિતાઃ ન ચ યથા વર્તમાનં વ્યક્તિવિશેષાપન્નં દ્રવ્યતો ઽસ્ત્ય્ એવમ્ અતીતમ્ અનાગતં ચ. કથં તર્હિ, સ્વેનૈવ વ્યઙ્ગ્યેન સ્વરૂપેણાનાગતમ્ અસ્તિ. સ્વેન ચાનુભૂતવ્યક્તિકેન સ્વરૂપેણાતીતમ્ ઇતિ વર્તમાનસ્યૈવાધ્વનઃ સ્વરૂપવ્યક્તિર્ ઇતિ ન સા ભવત્ય્ અતીતાનાગતયોર્ અધ્વનોઃ. એકસ્ય ચાધ્વનઃ સમયે દ્વાવ્ અધ્વનૌ ધર્મિસમન્વાગતૌ ભવત એવેતિ નાભૂત્વા ભાવસ્ ત્રયાણામ્ અધ્વનામ્ ઇતિ. 4.12
તે વ્યક્તસૂક્ષ્મા ગુણાત્માનઃ

તે ખલ્વ્ અમી ત્ર્યધ્વનો ધર્મા વર્તમાના વ્યક્તાત્માનો ઽતીતાનાગતાઃ સૂક્ષ્માત્માનઃ ષડવિશેષરૂપાઃ. સર્વમ્ ઇદં ગુણાનાં સંનિવેશવિશેષમાત્રમ્ ઇતિ પરમાર્થતો ગુણાત્માનઃ. તથા ચ શાસ્ત્રાનુશાસનમ્ ---
"ગુણાનાં પરમં રૂપં ન દૃષ્ટિપથમ્ ઋચ્છતિ ।
યત્ તુ દૃષ્ટિપથં પ્રાપ્તં તન્ માયેવ સુતુચ્છકમ્ ॥" ઇતિ. 4.13
યદા તુ સર્વે ગુણાઃ કથમ્ એકઃ શબ્દ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ ---
પરિણામૈકત્વાદ્ વસ્તુતત્ત્વમ્

પ્રખ્યાક્રિયાસ્થિતિશીલાનાં ગુણાનાં ગ્રહણાત્મકાનાં કરણભાવેનૈકઃ પરિણામઃ શ્રોત્રમ્ ઇન્દ્રિયં, ગ્રાહ્યાત્મકાનાં શબ્દતન્માત્રભાવેનૈકઃ પરિણામઃ શબ્દો વિષય ઇતિ, શબ્દાદીનાં મૂર્તિસમાનજાતીયાનામ્ એકઃ પરિણામઃ પૃથિવીપરમાણુસ્ તન્માત્રાવયવસ્ તેષાં ચૈકઃ પરિણામઃ પૃથિવી ગૌર્ વૃક્ષઃ પર્વત ઇત્યેવમાદિર્ ભૂતાન્તરેષ્વ્ અપિ સ્નેહૌષ્ણ્યપ્રણામિત્વાવકાશદાનાન્ય્ ઉપાદાય સામાન્યમ્ એકવિકારારમ્ભઃ સમાધેયઃ.
નાસ્ત્ય્ અર્થો વિજ્ઞાનવિસહચરઃ, અસ્તિ તુ જ્ઞાનમ્ અર્થવિસહચરં સ્વપ્નાદૌ કલ્પિતમ્ ઇત્ય્ અનયા દિશા યે વસ્તુસ્વરૂપમ્ અપહ્નુવતે જ્ઞાનપરિકલ્પનામાત્રં વસ્તુ સ્વપ્નવિષયોપમં ન પરમાર્થતો ઽસ્તીતિ ય આહુસ્ તે તથેતિ પ્રત્યુપસ્થિતમ્ ઇદં સ્વમાહાત્મ્યેન વસ્તુ કથમ્ અપ્રમાણાત્મકેન વિકલ્પજ્ઞાનબલેન વસ્તુસ્વરૂપમ્ ઉત્સૃજ્ય તદ્ એવાપલપન્તઃ શ્રદ્ધેયવચનાઃ સ્યુઃ. 4.14
કુતશ્ ચૈતદ્ અન્યાય્યમ્ ---
વસ્તુસામ્યે ચિત્તભેદાત્ તયોર્ વિભક્તઃ પન્થાઃ

બહુચિત્તાલમ્બનીભૂતમ્ એકં વસ્તુ સાધારણં, તત્ ખલુ નૈકચિત્તપરિકલ્પિતં નાપ્ય્ અનેકચિત્તપરિકલ્પિતં કિંતુ સ્વપ્રતિષ્ઠમ્. કથં, વસ્તુસામ્યે ચિત્તભેદાત્ ધર્માપેક્ષં ચિત્તસ્ય વસ્તુસામ્યે ઽપિ સુખજ્ઞાનં ભવત્ય્ અધર્માપેક્ષં તત એવ દુઃખજ્ઞાનમ્ અવિદ્યાપેક્ષં તત એવ મૂઢજ્ઞાનં સમ્યગ્દર્શનાપેક્ષં તત એવ માધ્યસ્થ્યજ્ઞાનમ્ ઇતિ. કસ્ય તચ્ ચિત્તેન પરિકલ્પિતમ્. ન ચાન્યચિત્તપરિકલ્પિતેનાર્થેનાન્યસ્ય ચિત્તોપરાગો યુક્તઃ. તસ્માદ્ વસ્તુજ્ઞાનયોર્ ગ્રાહ્યગ્રહણભેદભિન્નયોર્ વિભક્તઃ પન્થાઃ. નાનયોઃ સંકરગન્ધો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ.
સાંખ્યપક્ષે પુનર્ વસ્તુ ત્રિગુણં ચલં ચ ગુણવૃત્તમ્ ઇતિ ધર્માદિનિમિત્તાપેક્ષં ચિત્તૈર્ અભિસંબધ્યતે. નિમિત્તાનુરૂપસ્ય ચ પ્રત્યયસ્યોત્પદ્યમાનસ્ય તેન તેનાત્મના હેતુર્ ભવતિ. કેચિદ્ આહુઃ. જ્ઞાનસહભૂર્ એવાર્થો ભોગ્યત્વાત્ સુખાદિવદ્ ઇતિ ત એતયા દ્વારા સાધારણત્વં બાધમાનાઃ પૂર્વોત્તરક્ષણેષુ વસ્તુરૂપમ્ એવાપહ્નુવતે. 4.15
ન ચૈકચિત્તતન્ત્રં વસ્તુ તદપ્રમાણકં તદા કિં સ્યાત્

એકચિત્તતન્ત્રં ચેદ્ વસ્તુ સ્યાત્ તદા ચિત્તે વ્યગ્રે નિરુદ્ધે વાસ્વરૂપમ્ એવ તેનાપરામૃષ્ટમ્ અન્યસ્યાવિષયીભૂતમ્ અપ્રમાણકમ્ અગૃહીતસ્વભાવકં કેનચિત્ તદાનીં કિં તત્ સ્યાત્. સંબધ્યમાનં ચ પુનશ્ ચિત્તેન કુત ઉત્પદ્યેત યે ચાસ્યાનુપસ્થિતા ભાગાસ્ તે ચાસ્ય ન સ્યુર્ એવં નાસ્તિ પૃષ્ઠમ્ ઇત્ય્ ઉદરમ્ અપિ ન ગૃહ્યેત. તસ્માત્ સ્વતન્ત્રો ઽર્થઃ સર્વપુરુષસાધારણઃ સ્વતન્ત્રાણિ ચ ચિત્તાનિ પ્રતિપુરુષં પ્રવર્તન્તે તયોઃ સંબન્ધાદ્ ઉપલબ્ધિઃ પુરુષસ્ય ભોગ ઇતિ. 4.16
તદુપરાગાપેક્ષિત્વાચ્ ચિત્તસ્ય વસ્તુ જ્ઞાતાજ્ઞાતમ્

અયસ્કાન્તમણિકલ્પા વિષયા અયઃસધર્મકં ચિત્તમ્ અભિસંબન્ધ્યોપરઞ્જયન્તિ. યેન ચ વિષયેણોપરક્તં ચિત્તં સ વિષયો જ્ઞાતસ્ તતો ઽન્યઃ પુનર્ અજ્ઞાતઃ વસ્તુનો જ્ઞાતાજ્ઞાતસ્વરૂપત્વાત્ પરિણામિ ચિત્તમ્. 4.17
યસ્ય તુ તદ્ એવ ચિત્તં વિષયસ્ તસ્ય ---
સદા જ્ઞાતાશ્ ચિત્તવૃત્તયસ્ તત્પ્રભોઃ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વાત્

યદિ ચિત્તવત્ પ્રભુર્ અપિ પુરુષઃ પરિણમેત્ તતસ્ તદ્વિષયાશ્ ચિત્તવૃત્તયઃ શબ્દાદિવિષયવજ્ જ્ઞાતાજ્ઞાતાઃ સ્યુઃ સદાજ્ઞાતત્વં તુ મનસસ્ તત્પ્રભોઃ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વમ્ અનુમાપયતિ. 4.18
સ્યાદ્ આશઙ્કા ચિત્તમ્ એવ સ્વાભાસં વિષયાભાસં ચ ભવિષ્યતીત્ય્ અગ્નિવત્ ---
ન તત્ સ્વાભાસં દૃશ્યત્વાત્

યથેતરાણીન્દ્રિયાણિ શબ્દાદયશ્ ચ દૃશ્યત્વાન્ ન સ્વાભાસાનિ તથા મનો ઽપિ પ્રત્યેતવ્યમ્. ન ચાગ્નિર્ અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ન હ્ય્ અગ્નિર્ આત્મસ્વરૂપમ્ અપ્રકાશં પ્રકાશયતિ પ્રકાશશ્ ચાયં પ્રકાશ્યપ્રકાશકસંયોગે દૃષ્ટઃ. ન ચ સ્વરૂપમાત્રે ઽસ્તિ સંયોગઃ કિંચ સ્વાભાસં ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અગ્રાહ્યમ્ એવ કસ્યચિદ્ ઇતિ શબ્દાર્થઃ. તદ્યથા સ્વાત્મપ્રતિષ્ઠમ્ આકાશં ન પરપ્રતિષ્ઠમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ સ્વબુદ્ધિપ્રચારપ્રતિસંવેદનાત્ સત્ત્વાનાં પ્રવૃત્તિર્ દૃશ્યતે --- ક્રુદ્ધો ઽહં ભીતો ઽહમ્ અમુત્ર મે રાગો ઽમુત્ર મે ક્રોધ ઇતિ એતત્ સ્વબુદ્ધેર્ અગ્રહણે ન યુક્તમ્ ઇતિ. 4.19
એકસમયે ચોભયાનવધારણમ્

ન ચૈકસ્મિન્ ક્ષણે સ્વપરરૂપાવધારણં યુક્તં, ક્ષણિકવાદિનો યદ્ ભવનં સૈવ ક્રિયા તદ્ એવ ચ કારકમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગમઃ. 4.20
સ્યાન્ મતિઃ સ્વરસનિરુદ્ધં ચિત્તં ચિત્તાન્તરેણ સમનન્તરેણ ગૃહ્યત ઇતિ ---
ચિત્તાન્તરદૃશ્યે બુદ્ધિબુદ્ધેર્ અતિપ્રસઙ્ગઃ સ્મૃતિસંકરશ્ ચ

અથ ચિત્તં ચેચ્ ચિત્તાન્તરેણ ગૃહ્યેત બુદ્ધિબુદ્ધિઃ કેન ગૃહ્યતે, સાપ્ય્ અન્યયા સાપ્ય્ અન્યયેત્ય્ અતિપ્રસઙ્ગઃ. સ્મૃતિસંકરશ્ ચ, યાવન્તો બુદ્ધિબુદ્ધીનામ્ અનુભવાસ્ તાવત્યઃ સ્મૃતયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ. તત્સંકરાચ્ ચૈકસ્મૃત્યનવધારણં ચ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં બુદ્ધિપ્રતિસંવેદિનં પુરુષમ્ અપલપદ્ભિર્ વૈનાશિકૈઃ સર્વમ્ એવાકુલીકૃતમ્. તે તુ ભોક્તૃસ્વરૂપં યત્ર ક્વચન કલ્પયન્તો ન ન્યાયેન સંગચ્છન્તે કેચિત્ તુ સત્ત્વમાત્રમ્ અપિ પરિકલ્પ્યાસ્તિ સ સત્ત્વો ય એતાન્ પઞ્ચ સ્કન્ધાન્ નિક્ષિપ્યાન્યાંશ્ ચ પ્રતિસંદધાતીત્ય્ ઉક્ત્વા તત એવ પુનસ્ ત્રસ્યન્તિ. તથા સ્કન્ધાનાં મહન્નિર્વેદાય વિરાગાયાનુત્પાદાય પ્રશાન્તયે ગુરોર્ અન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામીત્ય્ ઉક્ત્વા સત્ત્વસ્ય પુનઃ સત્ત્વમ્ એવાપહ્નુવતે. સાંખ્યયોગાદયસ્ તુ પ્રવાદાઃ સ્વશબ્દેન પુરુષમ્ એવ સ્વામિનં ચિત્તસ્ય ભોક્તારમ્ ઉપયન્તીતિ. 4.21
કથમ્ ---
ચિતેર્ અપ્રતિસંક્રમાયાસ્ તદાકારાપત્તૌ સ્વબુદ્ધિસંવેદનમ્

અપરિણામિની હિ ભોક્તૃશક્તિર્ અપ્રતિસંક્રમા ચ પરિણામિન્ય્ અર્થે પ્રતિસંક્રાન્તેવ તદ્વૃત્તિમ્ અનુપતતિ. તસ્યાશ્ ચ પ્રાપ્તચૈતન્યોપગ્રહસ્વરૂપાયા બુદ્ધિવૃત્તેર્ અનુકારિમાત્રતયા બુદ્ધિવૃત્ત્યવિશિષ્ટા હિ જ્ઞાનવૃત્તિર્ આખ્યાયતે. તથા ચોક્તમ્.
"ન પાતાલં ન ચ વિવરં ગિરીણાં નૈવાન્ધકારં કુક્ષયો નોદધીનામ્ ।
ગુહા યસ્યાં નિહિતં બ્રહ્મ શાશ્વતં બુદ્ધિવૃત્તિમ્ અવિશિષ્ટાં કવયો વેદયન્તે" ઇતિ. 4.22
અતશ્ ચૈતદ્ અભ્યુપગમ્યતે ---
દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરક્તં ચિત્તં સર્વાર્થમ્

મનો હિ મન્તવ્યેનાર્થેનોપરક્તં, તત્ સ્વયં ચ વિષયત્વાદ્ વિષયિણા પુરુષેણાત્મીયયા વૃત્ત્યાભિસંબદ્ધં, તદ્ એતચ્ ચિત્તમ્ એવ દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરક્તં વિષયવિષયિનિર્ભાસં ચેતનાચેતનસ્વરૂપાપન્નં વિષયાત્મકમ્ અપ્ય્ અવિષયાત્મકમ્ ઇવાચેતનં ચેતનમ્ ઇવ સ્ફટિકમણિકલ્પં સર્વાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
તદ્ અનેન ચિત્તસારૂપ્યેણ ભ્રાન્તાઃ કેચિત્ તદ્ એવ ચેતનમ્ ઇત્ય્ આહુઃ અપરે ચિત્તમાત્રમ્ એવેદં સર્વં નાસ્તિ ખલ્વ્ અયં ગવાદિર્ ઘટાદિશ્ ચ સકારણો લોક ઇતિ. અનુકમ્પનીયાસ્ તે. કસ્માત્, અસ્તિ હિ તેષાં ભ્રાન્તિબીજં સર્વરૂપાકારનિર્ભાસં ચિત્તમ્ ઇતિ. સમાધિપ્રજ્ઞાયાં પ્રજ્ઞેયો ઽર્થઃ પ્રતિબિમ્બીભૂતસ્ તસ્યાલમ્બનીભૂતત્વાદ્ અન્યઃ. સ ચેદ્ અર્થશ્ ચિત્તમાત્રં સ્યાત્ કથં પ્રજ્ઞયૈવ પ્રજ્ઞારૂપમ્ અવધાર્યેત. તસ્માત્ પ્રતિબિમ્બીભૂતો ઽર્થઃ પ્રજ્ઞાયાં યેનાવધાર્યતે સ પુરુષ ઇતિ. એવં ગ્રહીતૃગ્રહણગ્રાહ્યસ્વરૂપચિત્તભેદાત્ ત્રયમ્ અપ્ય્ એતજ્ જાતિતઃ પ્રવિભજન્તે તે સમ્યગ્દર્શિનસ્ તૈર્ અધિગતઃ પુરુષઃ. 4.23
કુતશ્ ચ ---
તદ્ અસંખ્યેયવાસનાભિશ્ ચિત્રમ્ અપિ પરાર્થં સંહત્યકારિત્વાત્

તદ્ એતચ્ ચિત્તમ્ અસંખ્યેયાભિર્ વાસનાભિર્ એવ ચિત્રીકૃતમ્ અપિ પરાર્થં પરસ્ય ભોગાપવર્ગાર્થં ન સ્વાર્થં સંહત્યકારિત્વાદ્ ગૃહવત્. સંહત્યકારિણા ચિત્તેન ન સ્વાર્થેન ભવિતવ્યં, ન સુખચિત્તં સુખાર્થં ન જ્ઞાનં જ્ઞાનાર્થમ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ એતત્ પરાર્થમ્. યશ્ ચ ભોગેનાપવર્ગેણ ચાર્થેનાર્થવાન્ પુરુષઃ સ એવ પરો ન પરઃ સામાન્યમાત્રમ્. યત્ તુ કિંચિત્ પરં સામાન્યમાત્રં સ્વરૂપેણોદાહરેદ્ વૈનાશિકસ્ તત્ સર્વં સંહત્યકારિત્વાત્ પરાર્થમ્ એવ સ્યાત્. યસ્ ત્વ્ અસૌ પરો વિશેષઃ સ ન સંહત્યકારી પુરુષ ઇતિ. 4.24
વિશેષદર્શિન આત્મભાવભાવનાનિવૃત્તિઃ

યથા પ્રાવૃષિ તૃણાઙ્કુરસ્યોદ્ભેદેન તદ્બીજસત્તાનુમીયતે તથા મોક્ષમાર્ગશ્રવણેન યસ્ય રોમહર્ષાશ્રુપાતૌ દૃશ્યેતે તત્રાપ્ય્ અસ્તિ વિશેષદર્શનબીજમ્ અપવર્ગભાગીયં કર્માભિનિર્વર્તિતમ્ ઇત્ય્ અનુમીયતે. તસ્યાત્મભાવભાવના સ્વાભાવિકી પ્રવર્તતે યસ્યાભાવાદ્ ઇદમ્ ઉક્તં સ્વભાવં મુક્ત્વા દોષાદ્યેષાં પૂર્વપક્ષે રુચિર્ ભવત્ય્ અરુચિશ્ ચ નિર્ણયે ભવતિ તત્રાત્મભાવભાવના કો ઽહમ્ આસં કથમ્ અહમ્ આસં કિંસ્વિદ્ ઇદં કથંસ્વિદ્ ઇદં કે ભવિષ્યામઃ કથં વા ભવિષ્યામ ઇતિ. સા તુ વિશેષદર્શિનો નિવર્તતે કુતઃ ચિત્તસ્યૈવૈષ વિચિત્રઃ પરિણામઃ, પુરુષસ્ ત્વ્ અસત્યામ્ અવિદ્યાયાં શુદ્ધશ્ ચિત્તધર્મૈર્ અપરામૃષ્ટ ઇતિ. તતો ઽસ્યાત્મભાવભાવના કુશલસ્ય નિવર્તત ઇતિ. 4.25
તદા વિવેકનિમ્નં કૈવલ્યપ્રાગ્ભારં ચિત્તમ્

તદાનીં યદ્ અસ્ય ચિત્તં વિષયપ્રાગ્ભારમ્ અજ્ઞાનનિમ્નમ્ આસીત્ તદ્ અસ્યાન્યથા ભવતિ કૈવલ્યપ્રાગ્ભારં વિવેકજજ્ઞાનનિમ્નમ્ ઇતિ. 4.26
તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ

પ્રત્યયવિવેકનિમ્નસ્ય સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રપ્રવાહિણશ્ ચિત્તસ્ય તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ અસ્મીતિ વા મમેતિ વા જાનામીતિ વા ન જાનામીતિ વા. કુતઃ, ક્ષીયમાણબીજેભ્યઃ પૂર્વસંસ્કારેભ્ય ઇતિ. 4.27
હાનમ્ એષાં ક્લેશવદ્ ઉક્તમ્

યથા ક્લેશા દગ્ધબીજભાવા ન પ્રરોહસમર્થા ભવન્તિ તથા જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધબીજભાવઃ પૂર્વસંસ્કારો ન પ્રત્યયપ્રસૂર્ ભવતિ. જ્ઞાનસંસ્કારાસ્ તુ ચિત્તાધિકારસમાપ્તિમ્ અનુશેરત ઇતિ ન ચિન્ત્યન્તે. 4.28
પ્રસંખ્યાને ઽપ્ય્ અકુસીદસ્ય સર્વથા વિવેકખ્યાતેર્ ધર્મમેઘઃ સમાધિઃ

યદાયં બ્રાહ્મણઃ પ્રસંખ્યાને ઽપ્ય્ અકુસીદસ્ તતો ઽપિ ન કિંચિત્ પ્રાર્થયતે. તત્રાપિ વિરક્તસ્ય સર્વથા વિવેકખ્યાતિર્ એવ ભવતીતિ સંસ્કારબીજક્ષયાન્ નાસ્ય પ્રત્યયાન્તરાણ્ય્ ઉત્પદ્યન્તે તદાસ્ય ધર્મમેઘો નામ સમાધિર્ ભવતિ. 4.29
તતઃ ક્લેશકર્મનિવૃત્તિઃ

તલ્લાભાદ્ અવિદ્યાદયઃ ક્લેશાઃ સમૂલકાષં કષિતા ભવન્તિ કુશલાકુશલાશ્ ચ કર્માશયાઃ સમૂલઘાતં હતા ભવન્તિ. ક્લેશકર્મનિવૃત્તૌ જીવન્ન્ એવ વિદ્વાન્ વિમુક્તો ભવતિ કસ્માત્, યસ્માદ્ વિપર્યયો ભવસ્ય કારણમ્. ન હિ ક્ષીણવિપર્યયઃ કશ્ચિત્ કેનચિત્ ક્વચિજ્ જાતો દૃશ્યત ઇતિ. 4.30
તદા સર્વાવરણમલાપેતસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાજ્ જ્ઞેયમ્ અલ્પમ્

સર્વૈઃ ક્લેશકર્માવરણૈર્ વિમુક્તસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યં ભવતિ. આવરકેણ તમસાભિભૂતમ્ આવૃતમ્ અનન્તં જ્ઞાનસત્ત્વં ક્વચિદ્ એવ રજસા પ્રવર્તિતમ્ ઉદ્ઘાટિતં ગ્રહણસમર્થં ભવતિ. તત્ર યદા સર્વૈર્ આવરણમલૈર્ અપગતં ભવતિ તદા ભવત્ય્ અસ્યાનન્ત્યમ્. જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાજ્ જ્ઞેયમ્ અલ્પં સંપદ્યતે યથાકાશે ખદ્યોતઃ. યત્રેદમ્ ઉક્તમ્ ---
"અન્ધો મણિમ્ અવિધ્યત્ તમ્ અનઙ્ગુલિર્ આવયત્ ।
અગ્રીવસ્ તં પ્રત્યમુઞ્ચત્ તમ્ અજિહ્વો ઽભ્યપૂજયત્ ॥" ઇતિ. 4.31
તતઃ કૃતાર્થાનાં પરિણામક્રમસમાપ્તિર્ ગુણાનામ્

તસ્ય ધર્મમેઘસ્યોદયાત્ કૃતાર્થાનાં ગુણાનાં પરિણામક્રમઃ પરિસમાપ્યતે ન હિ કૃતભોગાપવર્ગાઃ પરિસમાપ્તક્રમાઃ ક્ષણમ્ અપ્ય્ અવસ્થાતુમ્ ઉત્સહન્તે. 4.32
અથ કો ઽયં ક્રમો નામેતિ ---
ક્ષણપ્રતિયોગી પરિણામાપરાન્તનિર્ગ્રાહ્યઃ ક્રમઃ

ક્ષણાનન્તર્યાત્મા પરિણામસ્યાપરાન્તેનાવસાનેન ગૃહ્યતે ક્રમઃ ન હ્ય્ અનનુભૂતક્રમક્ષણા પુરાણતા વસ્ત્રસ્યાન્તે ભવતિ નિત્યેષુ ચ ક્રમો દૃષ્ટઃ.
દ્વયી ચેયં નિત્યતા કૂટસ્થનિત્યતા પરિણામિનિત્યતા ચ. તત્ર કૂટસ્થનિત્યતા પુરુષસ્ય. પરિણામિનિત્યતા ગુણાનામ્. યસ્મિન્ પરિણમ્યમાને તત્ત્વં ન વિહન્યતે તન્ નિત્યમ્ ઉભયસ્ય ચ તત્ત્વાનભિઘાતાન્ નિત્યત્વમ્. તત્ર ગુણધર્મેષુ બુદ્ધ્યાદિષુ પરિણામાપરાન્તનિર્ગ્રાહ્યઃ ક્રમો લબ્ધપર્યવસાનો નિત્યેષુ ધર્મિષુ ગુણેષ્વ્ અલબ્ધપર્યવસાનઃ. કૂટસ્થનિત્યેષુ સ્વરૂપમાત્રપ્રતિષ્ઠેષુ મુક્તપુરુષેષુ સ્વરૂપાસ્તિતા ક્રમેણૈવાનુભૂયત ઇતિ તત્રાપ્ય્ અલબ્ધપર્યવસાનઃ શબ્દપૃષ્ઠેનાસ્તિક્રિયામ્ ઉપાદાય કલ્પિત ઇતિ.
અથાસ્ય સંસારસ્ય સ્થિત્યા ગત્યા ચ ગુણેષુ વર્તમાનસ્યાસ્તિ ક્રમસમાપ્તિર્ ન વેતિ. અવચનીયમ્ એતત્ કથમ્ અસ્તિ પ્રશ્ન એકાન્તવચનીયઃ સર્વો જાતો મરિષ્યતીતિ ઓં ભોઃ ઇતિ.
અથ સર્વો મૃત્વા જનિષ્યત ઇતિ વિભજ્યવચનીયમ્ એતત્. પ્રત્યુદિતખ્યાતિઃ ક્ષીણતૃષ્ણઃ કુશલો ન જનિષ્યત ઇતરસ્ તુ જનિષ્યતે. તથા મનુષ્યજાતિઃ શ્રેયસી ન વા શ્રેયસીત્ય્ એવં પરિપૃષ્ટે વિભજ્ય વચનીયઃ પ્રશ્નઃ પશૂન્ અધિકૃત્ય શ્રેયસી દેવાન્ ઋષીંશ્ ચાધિકૃત્ય નેતિ. અયં ત્વ્ અવચનીયઃ પ્રશ્નઃ સંસારો ઽયમ્ અન્તવાન્ અથાનન્ત ઇતિ. કુશલસ્યાસ્તિ સંસારક્રમસમાપ્તિર્ નેતરસ્યેતિ અન્યતરાવધારણે દોષઃ તસ્માદ્ વ્યાકરણીય એવાયં પ્રશ્ન ઇતિ. 4.33
ગુણાધિકારક્રમસમાપ્તૌ કૈવલ્યમ્ ઉક્તં તત્સ્વરૂપમ્ અવધાર્યતે ---
પુરુષાર્થશૂન્યાનાં ગુણાનાં પ્રતિપ્રસવઃ કૈવલ્યં સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા વા ચિતિશક્તિર્ ઇતિ