યોગશતક · શ્લોક 81-100

નિમ્બસ્ય તૈલં પ્રકૃતિસ્થમ્ એવં નસ્યાં નિષિક્તં વિધિના યથાવત્ ।
માસેન તત્ ક્ષીરઘૃતોપયોજ્યં જરાપ્રભૂતં પલિતં નિહન્તિ

ગોક્ષુરકઃ ક્ષુરકઃ શતમૂલી વાનરિ નાગબલાતિબલા ચ ।
ચૂર્ણમ્ ઇદં પયસા નિશિ પેયં યસ્ય ગૃહે પ્રમદાશતમ્ અસ્તિ

મધુકાં મધુના ઘૃતેન ચ પ્રલિહન્ ક્ષીરમ્ અનુપ્રયોજયેત્ ।
લભતે ચ ન ધાતુસંક્ષયં પ્રમદાનાં ચ શતં ચ ગચ્છતિ

યષ્ટીકષાયં લવણાગ્રયુક્તં કલિઙ્ગકૃષ્ણાફલકલ્કમિશ્રમ્ ।
સક્ષૌદ્રમ્ એતદ્ વમનં પ્રયોજ્યં ઘ્રાણાસ્યકણ્ઠશ્રવણામયેષુ

હરીતકીભિઃ ક્વથિતં સુવીરં દન્ત્યઙ્ઘ્રિકૃષ્ણાવિડચૂર્ણયુક્તમ્ ।
વિરેચનં સોરુબુતૈલમ્ એતન્ નિરત્યયં યોજ્યમ્ અથામયઘ્નમ્

રાસ્નારાઠફલત્રયામૃતલતાયુક્પઞ્ચમૂલીબલા-
માંસક્વાથયુતઃ સતૈલલવણક્ષૌદ્રાંશસર્પિર્ગુડઃ ।
પુષ્પાહ્વાઘનકુષ્ઠબિલ્વફલિનીકૃષ્ણાવચાકલ્કિતો
વસ્તિઃ કાઞ્જિકદુગ્ધમૂત્રસહિતો વાતામયેભ્યો હિતઃ

તૈલં બલાક્વથિતકલ્કસુગન્ધિગર્ભસિદ્ધં પયોદધિતુષોદકમસ્તુચુક્રૈઃ ।
તદ્વત્ સહાચરસરણ્યમૃતાવરીભિઃ પ્રત્યેકપક્વમ્ અનુવાસસમીરણઘ્નમ્

નસ્યં વિદધ્યાદ્ ગુડનાગરં વા સસૈન્ધવાં માગધિકામ્ અથોવા ।
ઘ્રાણાસ્યમન્યાહનુબાહુપૃષ્ઠશિરોક્ષિકણ્ઠશ્રવણામયેષુ

શ્રેષ્ઠઃ પર્પટકો જ્વરેષુ વિહિતસ્ તૃષ્ણાસુ પઞ્ચામ્લિકો
લાજા ચ્છર્દિષુ વસ્તિજેષુ ગિરિજો મેહેષુ ધાત્રીરસઃ ।
રાસ્ના વાતગદેષુ મૂત્રમ્ ઉદરે પ્લીહામયે પિપ્પલી
સંધાને કૃમિહા વિષે શુકતરુઃ શોફે તથા ગુગ્ગુલુઃ

વૃષો ઽશ્રપિત્તે કુટજો ઽતિસારે ભલ્લાતમ્ અર્શસ્સુ ગરેષુ હેમ ।
સ્થૂલેષુ દારુઃ કૃમિષુ ક્રિમિઘ્નં હરીતકી પાણ્ડુગદેષુ શસ્યતે

અક્ષ્યામયેષુ ત્રિફલા વદન્તિ શૂલેષુ સર્વેષુ તથા રસોનમ્ ।
કુષ્ઠેષુ નિત્યં ખદિરસ્ય સારં સર્વેષુ કાસેષુ નિદિગ્ધિકાં ચ

શંસન્તિ વાજીકરણે શ્વદંષ્ટ્રામ્ ઉરઃક્ષતે નાગબલા બલાં ચ ।
રસાયનેષ્વ્ આમલકં સદેવગ્રહેષુ રોગેષુ શિલાહ્વયં ચ

ઇત્ય્ એતે વિધિવિહિતાઃ પ્રસિદ્ધયોગાઃ સિદ્ધ્યર્થં વિનિગદિતા ભિષગ્વરાણામ્ ।
દૃષ્ટ્વૈતાન્ કથમ્ અચિકિત્સકો ઽપિ યુઞ્જ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થં પુનર્ અપિ વક્ષ્યતે ઽત્ર કિંચિત્

સંધારણાનશનજાગરણોચ્ચભાષાવ્યાયામયાનકટુતિક્તકષાયરૂક્ષૈઃ ।
ચિન્તાવ્યવાયભયલઙ્ઘનશોકશીતૈર્ વાયુઃ પ્રકોપમ્ ઉપયાતિ ઘનાગમે ચ

કટ્વામ્લમદ્યલવણોષ્ણવિદાહિતીક્ષ્ણક્રોધાનલાતપપરિશ્રમશુષ્કશાકૈઃ ।
ક્ષારાદ્યજીર્ણવિષમાશનભોજનશ્ ચ પિત્તં પ્રકોપમ્ ઉપયાતિ ઘનાત્યયે ચ

સ્વપ્નાદ્ દિવા મધુરશીતલમત્સમાંસગુર્વામ્લપિચ્છલતિલેક્ષુપયોવિકારૈઃ ।
સ્નિગ્ધાતિતૃપ્તિલવણોદકપાનભક્ષૈઃ શ્લેષ્મા પ્રકોપમ્ ઉપયાતિ તથા વસન્તે

ઇત્ય્ એવમ્ એતે ક્રમશો દ્વિશો વા દોષાઃ પ્રવૃદ્ધા યુગપત્ ત્રયો વા ।
કુર્વન્તિ રોગાન્ વિવિધાન્ શરીરે સંખ્યાતુ સંજ્નાવિગતાન્ અનેકાન્

પારુષ્યસંકોચનતોદશૂલશ્યામત્વમ્ અઙ્ગવ્યથભઙ્ગચેષ્ટાન્ ।
સુપ્તત્વશીતત્વખરત્વશોષાન્ કર્માણિ વાયોઃ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ

પરિસ્રવસ્વેદવિદાહરાગદૌર્ગન્ધિસંક્લેદવિપાકકોપાન્ ।
પ્રલાપમૂર્છભ્રમપીતભાવાન્ પિત્તસ્ય કર્માણિ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ

શ્વેતત્વશીતત્વગુરુત્વકણ્ડૂસ્નેહોપદેહસ્તિમિતત્વલેપાન્ ।
ઉત્સેકસંઘાતચિરક્રિયાશ્ ચ કફસ્ય કર્માણિ વદન્તિ તજ્જ્નાઃ