યોગશતક · શ્લોક 61-80

દાર્વીપર્પટનિમ્બવત્સકકણાદુઃસ્પર્શયષ્ટીવૃષાસ્
ત્રાયન્તીત્રિફલાપટોલકટુકાભૂનિમ્બરક્તામ્બુદાઃ ।
એષાં કલ્કકષાયસાધિતમ્ ઇદં સર્પિઃ પ્રશસ્તં દૃશઃ
પિત્તાસૃક્પ્રભવેષુ શુક્રતિમિરેષૂર્ધ્વેષુ ચ વ્યાધિષુ

શુક્લૈરણ્ડાન્ મૂલમ્ અથોગ્રા શતપુષ્પા પુષ્પોદ્ભૂતં યચ્ ચ બૃહત્યાસ્ તગરં ચ ।
તૈલં સિદ્ધં તૈઃ સપયસ્કૈસ્ તિમિરઘ્નં નસ્યં શ્રેષ્ઠં વ્યાધિષુ ચોર્ધ્વેષ્વ્ અપરેષુ

ક્વાથે મુષ્કકભસ્મનો ઽનલશિખાદગ્ધં ક્ષિપેચ્ છઙ્ખકં
તત્ તેનૈવ પુનર્ જલેન વિપચેત્ ક્ષારં સ તૈલે વિધિઃ ।
યુઞ્જ્યાત્ તદ્ વ્રણદુષ્ટિષુ વ્રણરુજાસ્વ્ અર્શસ્સુ નાડીષુ ચ
ત્વગ્દોષેષુ ભગંદરેષુ વિવિધે કણ્ઠામયે ચ સ્થિરે

નિશાસયષ્ટીમધુપદ્મકોત્પલૈઃ પ્રિયઙ્ગુકાસાવરલોધ્રચન્દનૈઃ ।
વિપાચ્ય તૈલં પયસા પ્રયોજયેત્ ક્ષતેષુ સંરોપણદાહનાશનમ્

જાતીનિમ્બપટોલપત્રકટુકાદાર્વીનિશાસારિવા-
મઞ્જિષ્ઠાભયસિક્થતુત્થમધુકૈર્ નક્તાહ્વબીજૈઃ સમૈઃ ।
સર્પિઃ સિદ્ધમ્ અનેન સૂક્ષ્મવદના મર્માશ્રિતાઃ સ્રાવિનો
ગમ્ભીરાઃ સરુજા વ્રણાઃ સગતિકાઃ શુધ્યન્તિ રોહન્તિ ચ

શિરીષપુષ્પં સ્વરસેન ભાવિતં સહસ્રકૃત્વો મરિચં સિતાહ્વયમ્ ।
પ્રયોજયેદ્ અઞ્જનપાનનાવનૈર્ વિમોહિતાનામ્ અપિ સર્પદંશિનામ્

મયૂરપિત્તેન તુ તણ્ડુલીયકં કાકાણ્ડયુક્તં પ્રપિબેદ્ અનલ્પમ્ ।
વિષાણિ સંસ્તાવરજઙ્ગમાનિ સોપદ્રવાણ્ય્ અપ્ય્ અચિરેણ હન્તિ

તૈલં તિલાનાં પલલં ગુડં ચ ક્ષીરં તથાર્કં સમમ્ એવ પીતમ્ ।
આલર્કમ્ ઉગ્રં વિષમ્ આશુ હન્તિ સદ્યોદ્ભવં વાયુર્ ઇવાભ્રવૃન્દમ્

આગારધૂમો મહિષાક્ષયુક્તઃ સવાજિગન્ધાઘૃતતણ્ડુલીયકઃ ।
ગોમૂત્રપિષ્ટો હ્ય્ અગદો નિહન્તિ વિષાણિ સંસ્થાવરજઙ્ગમાનિ

માંસીસેવ્યાલકૌન્તીજલજલદશિલારોચનાપદ્મકેશી-
સ્પૃક્કાચણ્ડાહરિદ્રાગદસિતપલિતાસૃગ્લતાપદ્મકૈલાઃ ।
તુલ્યા ગૌરાષ્ટભાગાશ્ ચતુરિભકુસુમા વર્તયઃ સર્વભોગ્યાઃ
કૃત્યાલક્ષ્મીપિશાચજ્વરવિષમ્ અગદા ઘ્નન્તિ ચન્દ્રોદયાખ્યાઃ

સિદ્ધાર્થત્રિફલાશિરીષકટભીશ્વેતાકરઞ્જામૃતા-
મઞ્જિષ્ઠારજનીદ્વયત્રિકટુકં શ્યામા વચા હિઙ્ગુ ચ ।
શસ્તં છાગલમૂત્રપિષ્ટમ્ અગદં સર્વગ્રહોત્સાદનં
કૃત્યોન્માદપિશાચરાક્ષસહરં પાનાદિભિઃ સેવિતમ્

કર્પાસાસ્થિમયૂરપત્રબૃહતીનિર્માલ્યપિણ્ડીતકૈસ્
ત્વગ્વાંશીવૃષદંશવિટ્તુષવચાકેશાહિનિર્મોચકૈઃ ।
ગોશૃઙ્ગીદ્વિપદન્તહિઙ્ગુમરિચૈસ્ તુલ્યૈશ્ ચ ધૂપઃ કૃતઃ
સ્કન્દોન્માદપિશાચરાક્ષસસુરાવેશજ્વરઘ્નઃ સ્મૃતઃ

ત્રિકટુકદલકુઙ્કુમગ્રન્થિકક્ષારસિંહીનિશાકુષ્ઠસિદ્ધાર્થયુગ્મામ્બુશક્રાહ્વયૈઃ
સિતલશુનફલત્રિકોશીરતિક્તાવચાતુત્થયષ્ટીબલાલોહિતાખ્યાશિલાપદ્મકૈઃ ।
દધિતગરમધૂકસારપ્રિયાહ્વાવિષાખ્યાવિષાતાર્ક્ષ્યશૈલૈઃ સચવ્યામરૈઃ કલ્કિતૈઃ
ઘૃતમ્ અનવમ્ અશેષમૂત્રામ્બુસિદ્ધં સ્મૃતં ભૂતરાવં તુ પાનેન તત્ સ્યાદ્ ગ્રહઘ્નં પરમ્

નતમધુકકરઞ્જલાક્ષાપટોલીસમઙ્ગાવચાપાટલીહિઙ્ગુસિદ્ધાર્થસિંહીનિશાયુગ્લતારોહિણી-
ફલખદિરકટુત્રિકાકાણ્ડદારુક્રિમિઘ્નાજગન્ધામરાઙ્કોલ્લકોશાતકીશિગ્રુનિમ્બામ્બુદેન્દ્રાહ્વયૈઃ ।
ગદશુકતરુપુષ્પબીજામ્બુયષ્ટ્યદ્રિકર્ણીનિકુમ્ભાગ્નિબિલ્વૈઃ
સમૈઃ કલ્કિતૈર્ મૂત્રવર્ગેણ સિદ્ધં ઘૃતં
વિધિવિનિહિતમ્ આશુ સર્વૈઃ ક્રમૈર્ યોજિતં હન્તિ સર્વગ્રહોન્માદકુષ્ઠજ્વરાંસ્ તન્ મહાભૂતરાવં સ્મૃતમ્

દાર્વી હરિદ્રા કુટજસ્ય બીજં સિંહી ચ યષ્ટીમધુકં ચ તુલ્યમ્ ।
ક્વાથઃ શિશોઃ સ્તન્યકૃતે ચ દોષે સર્વાતિસારેષુ ચ સર્વજેષુ

બિલ્વં ચ પુષ્પાણિ ચ ધાતકીનાં જલં સલોધ્રં ગજપિપ્પલી ચ ।
ક્વાથાવલેહૌ મધુના વિમિશ્રૌ બાલેષુ યોજ્યાવ્ અતિસારિતેષુ

શૃઙ્ગીં સકૃષ્ણાતિવિષાં વિચૂર્ણ્ય લેહં વિદધ્યાન્ મધુના શિશૂનામ્ ।
કાસજ્વરચ્છર્દિભિર્ અર્દિતાનાં સમાક્ષિકાં ચાતિવિષામ્ અથૈકામ્

ધાત્રીચૂર્ણસ્ય કંસં સ્વરસપરિગતઃ ક્ષૌદ્રસર્પિઃ સમાંશં
કૃષ્ણામાનીસિતાષ્ટપ્રસૃતયુતમ્ ઇદં સ્થાપિતં ભસ્મરાશૌ ।
વર્ષાન્તે તત્ સમશ્નન્ ભવતિ વિપલિતો રૂપવર્ણપ્રભાવી
નિર્વ્યાધિર્ બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિવચનબલસ્થૈર્યસત્ત્વૈર્ ઉપેતઃ

યષ્ટીતુગાસૈન્ધવપિપ્પલીભિઃ સશર્કરાભિસ્ ત્રિફલા પ્રયુક્તા ।
આયુઃપ્રદા વૃષ્યતમાતિમેધ્યા ભવેજ્ જરાવ્યાધિવિનાશની ચ

ચૂર્ણં શ્વદંષ્ટ્રામલકામૃતાનાં લિહેત્ સસર્પિર્ મધુના ચ યુક્તમ્ ।
વૃષ્યઃ સ્થિરઃ શાન્તવિકારદુઃખઃ સમાશતં જીવતિ કૃષ્ણકેશઃ