યોગશતક · શ્લોક 41-60

સર્પિર્ ગુડૂચીવૃષકણ્ટકારીક્વાથેન કલ્કેન ચ સિદ્ધમ્ એતત્ ।
પેયં પુરાણજ્વરકાસશૂલશ્વાસાગ્નિમાન્દ્યગ્રહણીગદેષુ

વૃષખદિરપટોલપત્રનિમ્બત્વગમૃતતામલકીકષાયકલ્કૈઃ ।
ઘૃતમ્ અભિનવમ્ એતદ્ આશુ સિદ્ધં જયતિ વિસર્પમદાશ્રકુષ્ઠગુલ્માન્

ત્વઙ્માંસશોણિતગતૈર્ દોષૈઃ પ્રકુપિતૈર્ જનિતઃ
સર્વાઙ્ગશારીરશોષવિશેષો વિસર્પઃ ।
મદો મદ્યાત્મો મદ્યપાનજનિતવિકારઃ

અમૃતાપટોલપિચુમર્દધાવનીત્રિફલાકરઞ્જવૃષકલ્કવારિભિઃ ।
ઘૃતમ્ ઉત્તમં વિધિવિપક્વમ્ આદૃતઃ પ્રપિબન્ન્ ઇદં જયતિ કુષ્ઠમ્ આતુરઃ

ખણ્ડાન્ કુષ્માણ્ડકાનામ્ અથ પચનવિધિસ્વિન્નશુષ્કાજ્યભૃષ્ટાન્
ન્યસ્યેત્ ખણ્ડે વિપક્વે સમરિચમગધાશુણ્ઠ્યજાજીત્રિગન્ધાન્ ।
લેહો ઽયં બાલવૃદ્ધાનિલરુધિરકૃશસ્ત્રીપ્રસક્તક્ષતાનાં
તૃષ્ણાકાસાસ્રપિત્તશ્વસનગુદરુજાછર્દિતાનાં ચ શસ્તઃ

વિપાચ્ય મૂત્રામ્બ્લમધૂનિ દન્તીપિણ્ડીતકૃષ્ણાવિડધૂમકુષ્ઠૈઃ ।
વર્તિં કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં ઘૃતાક્તાં ગુદે રુજાનાહહરીં વિદધ્યાત્

સશર્કરં કુઙ્કુમમ્ આજ્યભૃષ્ટં નસ્યં વિધેયં પવનાસૃગુત્થે ।
ભ્રૂકર્ણશઙ્ખાક્ષિશિરોઽર્ધશૂલે દિનાભિવૃદ્ધિપ્રભવે ચ રોગે

પથ્યાક્ષધાત્રીફલમધ્યબીજૈસ્ ત્રિદ્વ્યેકભાગૈર્ વિદધીત વર્તિમ્ ।
તયાઞ્જયેદ્ અશ્રુમ્ અતિપ્રવૃદ્ધમ્ અક્ષ્ણોર્ હરેત્ કષ્ટમ્ અપિ પ્રકોપમ્

હરીતકીસૈન્ધવતાર્ક્ષ્યશૈલૈઃ સગૈરિકૈઃ સ્વચ્છજલપ્રપિષ્ટૈઃ ।
બહિષ્પ્રલેપં નયનસ્ય કુર્યાત્ સર્વાક્ષિરોગોપશમાર્થમ્ એતત્

સસૈન્ધવં લોધ્રમ્ અથાજ્યભૃષ્ટં સૌવીરપિષ્ટં સિતવસ્ત્રબદ્ધમ્ ।
આશ્ચ્યોતનં તન્ નયનસ્ય કુર્યાત્ સદાહકણ્ડૂં ચ રુજં નિહન્યાત્

હન્ત્ય્ અર્જુનં શર્કરયાબ્ધિફેનો નક્તાન્ધતાં ગોશકૃતા ચ કૃષ્ણા ।
રસાઞ્જનં વ્યોષયુતં ચ પિલ્લં તાપીસમુત્થં મધુના ચ શુક્રમ્

પુષ્પાખ્યતાર્ક્ષ્યસસિતોદધિફેનશઙ્ખસિન્ધૂત્થગૈરિકશિલામરિચૈઃ સમાંશૈઃ ।
પિષ્ટૈસ્ તુ માક્ષિકરસેન રસક્રિયેયં હન્ત્ય્ અર્મકાચતિમિરાર્જુનવર્ત્મરોગાન્

મુસ્તોશીરરજોયવાસમરિચાઃ સિન્ધૂદ્ભવં કટ્ફલં
દાર્વીતુત્થકશઙ્ખફેનનલદં કાલાનુસાર્ય્ અઞ્જનમ્ ।
તુલ્યં ચૂર્ણિતમ્ આયસે વિનિહિતં ક્ષૌદ્રાન્વિતં શસ્યતે
કણ્ડ્વર્મામયરક્તરાજિતિમિરે પિલ્લોપદેહેષુ ચ

મઞ્જિષ્ઠામધુકોત્પલોદધિકફત્વક્સેવ્યગોરોચના-
માંસીચન્દનશઙ્ખપત્રગિરિમૃત્તાલીસપુષ્પાઞ્જનૈઃ ।
સર્વૈર્ એવ સમાંશમ્ અઞ્જનમ્ ઇદં શસ્તં સદા ચક્ષુષઃ
કણ્ડૂત્ક્લેદમલાશ્રુશોણિતરુજાપિલ્લાર્મશુક્રાપહમ્

ક્વાથઃ સમુસ્તાતિવિષેન્દ્રદારુકલિઙ્ગપાઠાકટુરોહિણીનામ્ ।
ગોમૂત્રસિદ્ધો મધુના ચ યુક્તઃ પેયો ગલવ્યાધિષુ સર્વજેષુ

યવાગ્રજં તેજવતીં સપાઠાં રસાઞ્જનં દારુનિશાં સકૃષ્ણામ્ ।
ક્ષૌદ્રેણ કુર્યાદ્ ગુટિકાં મુખેન તાં ધારયેત્ સર્વગલામયેષુ

દાર્વીગુડૂચીસુમનાપ્રવાલાદ્રાક્ષાયવાસત્રિફલાકષાયઃ ।
ક્ષૌદ્રેણ યુક્તઃ કવલગ્રહો ઽયં મુખસ્ય પાકં શમયત્ય્ ઉદીર્ણમ્

કુષ્ઠં દાર્વી લોધ્રમ્ અબ્દં સમઙ્ગા પાઠા તિક્તા તેજની પીતિકા ચ ।
ચૂર્ણં શસ્તં ઘર્ષણં તદ્ દ્વિજાનાં રક્તસ્રાવં હન્તિ કણ્ડૂરુજં ચ

સૌવીરશુક્તાર્દ્રકમાતુલુઙ્ગમાંસૈ રસૈર્ ગુગ્ગુલુસૈન્ધવશ્ ચ ।
પક્ત્વા તુ તૈલં કટુકં નિષિઞ્ચેત્ તત્ કર્ણયોઃ કર્ણરુજોપશાન્ત્યૈ

વાસાનિમ્બપટોલપર્પટફલશ્રીચવ્યદાર્વ્યમ્બુદૈઃ
તિક્તોશિરદુરાલભાત્રિકટુકત્રાયન્તિકાચન્દનૈઃ ।
સર્પિઃ સિદ્ધમ્ અથોર્ધ્વજત્રુવિકૃતિઘ્રાણાક્ષિશૂલાદિષુ
ત્વગ્દોષજ્વરવિદ્રધિવ્રણરુજાશુક્રેષુ વૈ ચેષ્યતે