યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.86-2

ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ

ચૂડાલોવાચ । ।
આત્મસ્વભાવવશતો જાતં જગદિદં મહત્ ।
સ્થિતિં વાસનયાભ્યેત્ય ધર્માધર્મવશે સ્થિતમ્

વાસનાહ્રાસમાનીય ધર્માધર્મૈર્ન ગૃહ્યતે ।
તતો ન જાયતે જન્તુરિતિ નો દર્શનં મુને

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અત્યુદારં મહાર્થં ચ વક્ષિ ત્વં વદતાં વર ।
અનુભૂતિમુપારૂઢં ગૂઢં ચ પરમાર્થવત્

ત્વદ્વાક્યવિભવેનાદ્ય શ્રુતેનાનેન સુન્દર ।
પીતેનેવામૃતેનાહમન્તર્યાતોઽસ્મિ શીતતામ્

તત્સમાસેન તાં તાવદાત્મોત્પત્તિં વદાશુ મે ।
તતઃ શ્રોષ્યામિ યત્નેન જ્ઞાનગર્ભાં ગિરં તવ

તેન પદ્મજપુત્રેણ મુનિના નારદેન તત્ ।
ક્વ કૃતં વીર્યમાર્યેણ કથયાદ્ય યથાસ્થિતમ્

ચૂડાલોવાચ ।
તતો નિબધ્નતા તેન મનોમત્તમતઙ્ગજમ્ ।
વિવેકવિપુલાલાને શુદ્ધયા ધીવરત્રયા

તદ્વીર્યં કલ્પકાલાગ્નિગલિતેન્દુદ્રવોપમમ્ ।
રસાનાં પારદાદીનાં દિવ્યાનામનુરઞ્જનમ્

મુનિના પાર્શ્વગે કુમ્ભે સ્ફાટિકે વિલસદ્રુચૌ ।
અદ્ભુતે વિદ્રુતાકારં ચન્દ્રે ચન્દ્ર ઇવાર્પિતમ્

તત્ર શૈલે બૃહત્કાન્તે સ્થૂલઃ પાર્શ્વેષુ ચાભિતઃ ।
ગમ્ભીરકુક્ષિઃ સુદૃઢશ્ચોપલાહનનક્ષમઃ

સંકલ્પિતેન ક્ષીરેણ સ કુમ્ભસ્તેન પૂરિતઃ ।
અમૃતાપૂરભિન્નેન વિધિનેવામૃતાર્ણવઃ

તત્ર માસાદ્ગતો વૃદ્ધિં મુનિમન્દાહુતિક્રમઃ ।
અમૃતાબ્ધૌ શુભો ગર્ભ ઇન્દોરિન્દુરિવાનુજઃ

ઇન્દું માસ ઇવાપૂર્ણં કાલેન સુષુવે ઘટઃ ।
ગર્ભં કમલપત્રાક્ષં પ્રસૂનમિવ માધવઃ

પરિપૂર્ણસમસ્તાઙ્ગઃ કુમ્ભાદ્ગર્ભો વિનિર્યયૌ ।
ઇન્દુઃ સૂક્ષ્માદિવામ્ભોધેરપરઃ ક્ષયવર્જિતઃ

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ વૃદ્ધિમભ્યાજગામ સઃ ।
અપ્રમેયાઙ્ગસૌન્દર્યઃ શુક્લપક્ષે શશી યથા

સર્વસંસ્કારસંપન્ને સ તસ્મિન્નારદો મુનિઃ ।
ભાણ્ડાદ્ભાણ્ડ ઇવાશેષં વિદ્યાધનમયોઽજયત્

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ વિજ્ઞાતાશેષવાઙ્મયમ્ ।
ચકારૈનં મુનિવરઃ પ્રતિબિમ્બમિવાત્મનઃ

તેનારાજત પુત્રેણ મુનિના મુનિનાયકઃ ।
રત્નાદ્રૌ પ્રતિબિમ્બેન સંધ્યોદિત ઇવોડુરાટ્

અથૈનં પુત્રમાદાય બ્રહ્મલોકં સ નારદઃ ।
જગામાથ સ્વપિતરં બ્રહ્માણં ચાભ્યવાદયત્

કૃતાભિવન્દનં બ્રહ્મા પૌત્રમાદાય તં તદા ।
અભિવાદિતવેદાદિં સ્વયમઙ્કે ન્યવેશયત્

અથાશીર્વાદમાત્રેણ સર્વજ્ઞં જ્ઞાનપારગમ્ ।
પૌત્રં તં કુમ્ભનામાનં ચકાર કમલોદ્ભવઃ

સાધો સોઽહમયં કુમ્ભઃ પૌત્રોઽહં પદ્મજન્મનઃ ।
પુત્રોઽહં નારદમુનેઃ કુમ્ભનામાસ્મિ કુમ્ભજઃ

નિવસામ્યબ્જજપુરે પિત્રા સહ યથાસુખમ્ ।
ચત્વારઃ સુહૃદો વેદા મમ લીલાવિલાસિનઃ

માતૃષ્વસા મે ગાયત્રી મમ માતા સરસ્વતી ।
બ્રહ્મલોકે મમ ગૃહં પૌત્રસ્તત્રાસ્મિ સુસ્થિતઃ

યથાકામમશેષેણ જગન્તિ વિહરામ્યહમ્ ।
લીલયા પરિપૂર્ણત્વાન્ન તુ કાર્યેણ કેનચિત્

ધરાં પતતિ મે પાદૌ પતતો ન મહીતલે ।
રજઃ સ્પૃશન્તિ નાઙ્ગાનિ ગ્લાનિં નાયાતિ મે વપુઃ

અદ્યાકાશપથા ગચ્છન્દૃષ્ટવાંસ્ત્વામહં પુરઃ ।
ઇહ તેનાગતોઽસ્મ્યઙ્ગ સર્વં કથિતવાનિતિ

એષોઽહમિત્યખિલમેવ યથાનુભૂતં
તે વર્ણિતં નનુ મયા વનવાસતજ્જ્ઞ ।
સન્તો હિ સંકથનમાર્યજનોત્તમેષુ
નિર્માન્ત્યલં સુભગસંવ્યવહારદક્ષાઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂડાલોપાખ્યાને કુમ્ભજનનકથનં નામ ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ ॥ ૮૬ ॥।
॥ અષ્ટાદશો દિવસઃ ॥