યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.86

ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રામ કથં તત્ર મહાકાશે તથા સ્થિતઃ ।
દેહે ભ્રાન્તિં તુ તાં ત્યક્ત્વા સ રુદ્રોઽપ્યુપશામ્યતિ

સ રુદ્રસ્તૌ જગત્ખણ્ડૌ તદા ચિત્ર ઇવાર્પિતાઃ ।
નિસ્પન્દા એવ તત્રાસન્પ્રેક્ષમાણે સ્થિતે મયિ

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ સ રુદ્રસ્તૌ નભોન્તરે ।
ખણ્ડૌ વિલોકયામાસ દૃશાર્કેણેવ રોદસી

તતો નિમેષમાત્રેણ ઘોણાશ્વાસેન ખણ્ડકૌ ।
તૌ સમાનીય ચિક્ષેપ પાતાલાન્તરિવાનને

અતિષ્ઠદેક એવાસાવેકં ખે ખમિવાખિલે ।
ભુક્તબ્રહ્માણ્ડખણ્ડોગ્રમણ્ડમણ્ડકમણ્ડલઃ

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ લઘુઃ સોઽભ્રમિવાભવત્ ।
તતોઽભવદ્યષ્ટિસમસ્તતઃ પ્રાદેશમાત્રકઃ

તતઃ કાચકણાકારો મયા દૃષ્ટઃ સ તાદૃશઃ ।
તતઃ સોઽણૂભવન્દૃષ્ટો મયા સ્વાદ્દિવ્યદૃષ્ટિના

પરમાણુરથો ભૂત્વા તતસ્ત્વન્તર્દ્ધિમાયયૌ ।
ઇત્યસૌ શમમાયાતઃ શરદમ્બુદખણ્ડવત્

તાદૃશોઽપિ મહારમ્ભઃ પુરઃ પશ્યત એવ મે ।
ઇતિ સાવરણે તેન તે બ્રહ્માણ્ડકવાટકે

વિનિગીર્ણે ક્ષુધાર્તેન હરિણેનેવ પર્ણકે ।
અથાભૂન્નિર્મલં વ્યોમ શાન્તં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્

અનાદિમધ્યપર્યન્તં સંવિદાકાશમાત્રકમ્ ।
ઇત્યહં દૃષ્ટવાંસ્તત્ર કલ્પાન્તમુરુવિભ્રમમ્

દર્પણપ્રતિબિમ્બાભં શિલાશકલકોટરે ।
અથ તામઙ્ગનાં સ્મૃત્વા તાં શિલાં તચ્ચ વિભ્રમમ્

રાજદ્વારગતો ગ્રામ્ય ઇવાહં વિસ્મયં ગતઃ ।
તામાલોકિતવાન્ભૂયઃ કલૂધૌતશિલામહમ્

યાવત્સર્વત્ર સન્ત્યત્ર સર્ગાઃ કાલ્યા ઇવાઙ્ગકે ।
બુદ્ધિનેત્રેણ દૃશ્યન્તે દિવ્યાક્ષ્ણા વા ન તે યથા

સર્વત્ર સર્વદા સર્વં યદસ્ત્યેવ તદા તથા ।
દૂરવત્પ્રેક્ષ્યતે માંસદૃશા યદ્યેવ સા શિલા

દૃશ્યતે તચ્છિલૈવૈકા ન તુ સર્ગાદિ કિંચન ।
સાવસ્થિતા શિલૈવૈકરૂપા નિવિડમણ્ડલા

કલધૌતમયી સ્ફારા સંધ્યાજલદસુન્દરી ।
તતોઽહં વિસ્મયાવિષ્ટઃ પ્રવિચારિતવાન્પુનઃ

શિલાયામપરં ભાગં તથૈવ પરયા દૃશા ।
યાવત્તમપિ પશ્યામિ જગદારમ્ભમન્થરમ્

તથૈવ સુષિરાકાર ઇવ નાનાર્થસુન્દરમ્ ।
પુનરન્યં તથૈવાહં પ્રદેશં પરિદૃષ્ટવાન્

સર્ગસંરમ્ભવલિતં યાવત્તમપિ તાદૃશમ્ ।
યં યં પ્રદેશં પશ્યામિ શિલાયાસ્તત્ર તત્ર વૈ

જગત્પશ્યામિ વિમલમાદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્ ।
મયાતિકૌતુકેનાથ સર્વાસ્તસ્ય ગિરેઃ શિલાઃ

અન્વિષ્ટા ભૂતિભાગાશ્ચ તૃણગુલ્માદયસ્તથા ।
યાવત્સર્વત્ર તત્તાદૃગ્જગદસ્તિ યથાસ્થિતમ્

બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યતે નાક્ષ્ણા પરયા વિવિધાકૃતિ ।
ક્વચિત્પ્રથમસર્ગાત્મ જાયમાનપ્રજાપતિ

કલ્પ્યમાનર્ક્ષચન્દ્રાર્કદિનરાત્ર્યૃતુવત્સરમ્ ।
ક્વચિત્ક્વચિન્મહીપીઠસંપન્નજનમણ્ડલમ્

ક્વચિત્કિંચિદખાતોગ્રચતુઃસાગરખાતકમ્ ।
કચિત્કિંચિદસંજાતસુરસંજાતદાનવમ્

ક્વચિત્કિંચિત્કૃતયુગાચારસજ્જનભૂતકમ્ ।
ક્વચિત્કિંચિત્કલિયુગાચારદુર્જનભૂતકમ્

ક્વચિત્કિંચિત્પુરવ્યૂહદૈત્યસંગરદુસ્તરમ્

ક્વચિત્કિંચિન્મહાશૈલજાલનિર્વિવરાવનિ ।
ક્વચિત્કિંચિદસંપન્નસર્ગમેકામ્બુજોદ્ભવમ્

ક્વચિત્કિંચિજ્જરામૃત્યૂન્મુક્તભૂતલમાનવમ્ ।
ક્વચિત્કિંચિદસંજાતચન્દ્રશૂન્યશિરઃશિવમ્

અનિર્મથિતદુગ્ધાબ્ધિમૃત્યુમત્સુરપૂરિતમ્ ।
અસંજાતામૃતાશ્વેભવૈદ્યગોકમલાવિષમ્

શુક્રામરમહાવિદ્યાનાશનોત્કસુરવ્રજમ્ ।
ક્વચિત્કિંચિચ્ચ ગર્ભાઙ્ગકર્તનોત્કસુરેશ્વરમ્

અપરિમ્લાનધર્મત્વાત્સ્વપ્રકાશાખિલવ્રજમ્ ।
ક્વચિત્કિંચિચ્ચ પૂર્વાન્યસંનિવેશક્રમસ્થિતિ

અપૂર્વવેદશાસ્ત્રાર્થસમાચારવિચારણમ્ ।
ક્વચિત્કિંચિન્ન કલ્પાન્તસંક્ષોભમિવ સંસ્થિતમ્

ક્વચિત્કિંચિચ્ચ દૈત્યૌઘવિલુણ્ઠિતસુરાલયમ્ ।
ક્વચિત્કિંચિત્સુરોદ્યાનગાયદ્ગન્ધર્વકિન્નરમ્ ॥ ૩૪,
ક્વચિત્કિંચિત્સમારબ્ધગીર્વાણાસુરસૌહૃદમ્ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થજગદાડમ્બરં મયા

તદાનુભૂતં વપુષિ મહાવિશ્વગણાત્મનિ ।
એકત્ર કલ્પવિક્ષુબ્ધપુષ્કરાવર્તમન્થરમ્

એકત્ર સૌમ્યસકલભૂતસંતતિસંસ્થિતમ્ ।
એકત્ર સમનુક્ષુબ્ધસુરાસુરનરેશ્વરમ્

એકત્રાસંભવદ્ભાનુનિત્યાભિન્નતમોઘનમ્ ।
એકત્રાસંભવદ્ધ્વાન્ત કાન્તં જ્વાલોદરોપમમ્

એકત્ર નલિનીનાલનિલીનમધુકૈટભમ્ ।
એકત્ર પદ્મમઞ્જૂષાસુપ્તબાલનવાબ્જજમ્

એકત્રૈકાર્ણવોદગ્રવૃક્ષવિશ્રાન્તમાધવમ્ ।
એકત્ર કલ્પરજનીનિઃશૂન્યતિમિરાકુલમ્

શિલાજઠરનિસ્પન્દં વ્યોમૈવ વિતતાકૃતિ ।
સુષુપ્તજઠરાકારમપ્રજ્ઞાતમલક્ષણમ્

અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં સુષુપ્તમિવ સર્વતઃ ।
એકત્ર પક્ષવિક્ષુબ્ધશૈલકાકાકુલામ્બરમ્

એકત્ર વજ્રનિષ્પેષદ્રવદ્ભૂધરભાસુરમ્ ।
એકત્રોદ્વૃત્તમત્તાબ્ધિહ્રિયમાણધરાચલમ્

એકત્ર પુરવૃત્રાન્ધવલિસંગરસંકુલમ્ ।
એકત્ર મત્તપાતાલગજકમ્પિવસુન્ધરમ્

એકત્ર શેષશિરસઃ કલ્પાન્તલુઠિતાવનિ ।
ક્વચિદલ્પેન રામેણ હતરાવણરાક્ષસમ્

રક્ષસા રાવણેનૈવ ક્વચિદ્વિહતરાઘવમ્ ।
ભૂસ્થપાદેન દેવાદ્રિશિરસ્થશિરસા પરમ્

પશ્યામ્યમ્બરમાક્રાન્તં ક્વચિદ્વૈ કાલનેમિના ।
ક્વચિચ્ચાપસુરૈર્નિત્યં દાનવૈરેવ પાલિતમ્

ક્વચિચ્ચ ભ્રષ્ટદનુજૈરમરૈરેવ પાલિતમ્ ।
જિષ્ણુયુક્તેન ગુપ્તેન વિષ્ણુપાણ્ડવકૌરવૈઃ

ક્વચિદ્ભારતયુદ્ધેન નિહતાક્ષૌહિણીગણમ્ ।
શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમહં ભગવન્પૂર્વમભવં કથયેતિ મે

અભવં ચેદનેનૈવ સંનિવેશેન તત્કથમ્ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વ એવ વિવર્તન્તે રામ ભાવાઃ પુનઃપુનઃ

પૂર્યમાણા યથા માષાઃ ક્રમેણાન્યેન તેન વા ।
સર્વક્રમસમાઃ કેચિત્તયૈવાન્યેન વા મિથઃ

સ્ફુરન્ત્યર્થસમા ભાવાઃ કેચિદબ્ધિતરઙ્ગવત્ ।
પુનસ્ત્વં પુનરેવાહં પુનઃ પુનરિમે જનાઃ

ન કદાચન નૈવાન્યે સંભવન્ત્યખિલં પરે ।
ત એવાન્યેઽથવામ્ભોધૌ તરઙ્ગા ઇવ નિર્ણયઃ

યદ્વન્ન જાયતે તદ્વદ્ભૂતાનાં ભ્રમતાં ભવેત્ ।
આયાન્તિ યાન્ત્યનન્તાનિ ભૂતાનીહ ભવદ્ભ્રમૈઃ

તાન્યેવાન્યાનિ ચાન્યાનિ સમાનિ વિષમાણિ ચ ।
આવૃત્તિમન્તિ તાન્યેવ તથૈવાન્યાનિ ચાભિતઃ

વિદ્ધિ સીકરજાલાનિ ભૂતાનિ જગદમ્બુધેઃ ।
વિત્તબન્ધુવયઃકર્મવિદ્યાવિજ્ઞાનચેષ્ટિતૈઃ

તૈરેવ કેચિજ્જાયન્તે ભૂયોભૂયઃ શરીરિણઃ ।
અર્ધૈસ્તૈઃ સદૃશાઃ કેચિત્કેચિત્પાદેન તૈઃ સમાઃ

તજ્જીવાસ્તૈર્વિસદૃશા ભવન્ત્યન્યશરીરિણઃ ।
સર્વૈરેભિઃ સમાઃ કેચિત્કાલેનૈવ વિલક્ષણાઃ ।
કાલેન સદૃશાઃ કેચિદનેન ચ વિલક્ષણાઃ

કાલેનાકુલચેષ્ટયાન્ય ઇવ તે ગચ્છન્ત્યધોર્ધ્વં પુન-
દેહાલેખનખેદિતાન્યગણિતાન્યન્યાનિ ચાન્યાન્યલમ્
ભૂતામ્બૂનિ વહન્તિ સંસૃતિમયે તાન્યમ્બુધૌ ચઞ્ચલે
ચક્રાવૃત્તિમયાનિ સંકલયિતું શક્નોતિ કસ્તાન્યલમ્
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણ૦ ઉ૦ પાષા૦ જગદન્યાયત્વવર્ણનં નામ ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ