યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.83

ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રપરમાકાશ એષ યઃ કથિતો મયા ।
એષોઽસૌ શિવ ઇત્યુક્તસ્તદા રુદ્રઃ પ્રનૃત્યતિ

યાસૌ તસ્યાકૃતિર્નાસાવાકૃતિઃ કૃતિનાં વર ।
તચ્ચિન્માત્રઘનં વ્યોમ તથા કચતિ તાદૃશમ્

મયા દૃષ્ટા તદાકાશમેવ શાન્તં તદાકૃતિઃ ।
મયેવ તત્પરિજ્ઞાતં નાન્યઃ પશ્યતિ તત્તથા

યથા નામ સ કલ્પાન્તઃ સ રુદ્રઃ સા ચ ભૈરવી ।
માયામાત્રં તથા સર્વં પરિજ્ઞાતમલં મયા

ચિદ્વ્યોમૈવ પરં શૂન્યં સંનિવેશેન તેન તત્ ।
તથા સંલક્ષ્યતે નામ ભૈરવાકારતાં ગતમ્

વાચ્યવાચકસંબન્ધં વિના બોધો ન જાયતે ।
યસ્માત્તસ્માત્ત્વયિ મયા દૃષ્ટમેવ પ્રવર્ણિતમ્

યદેવ વાચ્યુપારૂઢમેતદ્રામ સદૈવ તે ।
રૂઢાધિભૌતિકદૃશઃ ક્ષણાન્માયાત્મતાં ગતમ્

ન ભૈરવી સા નૈવાસૌ ભૈરવો નૈવ સંક્ષયઃ ।
સમસ્તમેવ તદ્ભ્રાન્તિમાત્રં ચિદ્વ્યોમ ભાસતે

સ્વપ્નનિર્માણપુરવત્સંકલ્પરણવેગવત્ ।
કથાર્થસાર્થરસવન્મનોરાજ્યવિલાસવત્

યથા સ્વપ્નપુરં સ્વચ્છે વ્યોમ્નિ મૌક્તિકધીર્યથા ।
યથાકેશોણ્ડ્રકં વ્યોમ્નિ તથાઽચિદ્ભાતિ ચિદ્ધને

ચિન્માત્રાકાશમેવાચ્છં કચતિ સ્વાત્મનાત્મનિ ।
તથા નામ યદાભાતિ તદાત્મૈવં જગત્તયા

યથા ચિદ્વ્યોમ્નિ કચતિ સ્વ એવાત્મા તથા પટે ।
તથા કચતિ તત્તત્ર કલ્પાન્તાનલનર્તને

શિવયોરેવમાકારો નિરાકારોઽઙ્ગ વર્ણિતઃ ।
અધુના શ્રૃણુ તે વક્ષ્યે નૃત્યસ્યાનૃત્તતાસ્થિતિમ્

ચેતનં ચેતનાધાતોઃ કિંચિત્સંસ્પદનં વિના ।
ક્વચિત્સ્થાતું ન શક્નોતિ વસ્ત્વવસ્તુતયા યથા

સ્વભાવાચ્ચેતનં તસ્માદ્રુદ્રત્વેન તથા સ્થિતમ્ ।
હેમેવ રૂપકત્વેન સંનિવેશવિલાસિના

યન્નામ ચેતનં યત્ર તદવશ્યં સ્વભાવતઃ ।
સ્પન્દધર્મિ ભવત્યેવ વસ્તુતા હિ સ્વભાવજા

યઃ સ્પન્દશ્ચિદ્ધનસ્યાસ્ય શિવસ્યાસ્ય સ એવ નઃ ।
સ્વવાસનાવેશવશાન્નૃત્યમેવ વિરાજતે

અતઃ સ કલ્પાન્તશિવો રુદ્રો રૌદ્રાકૃતિર્દ્રુતમ્ ।
યન્નૃત્યતિ હિ તદ્વિદ્ધિ ચિદ્ધનસ્પન્દનં નિજમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પ્રામાણિકદૃશા દૃશ્યમિદં નાસ્ત્યેવ વસ્તુતઃ ।
યદેવાસ્તીવ તત્સર્વં કલ્પાન્તે પ્રવિનશ્યતિ

તત્કલ્પાન્તમહાશૂન્યે એતસ્મિન્પરમામ્બરે ।
કથં ચિન્નામ વાઽચેત્યં ચેતા ચેતતિ ચિદ્ધનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતદેવ તદાપ્યઙ્ગ દ્વૈતૈક્યામ્ભોધિશાન્તયે ।
યદિ ચિન્માત્રનભસશ્ચેત્યમસ્તિ ન કિંચન

ન કિંચિચ્ચેતતિ તતઃ ક્વચિત્કિંચિત્કદાચન ।
સર્વં શાન્તં દૃષન્મૌનં વિજ્ઞાનઘનમમ્બરમ્

યચ્ચેદં ચેત્યતે નામ તત્સ્વભાવોઽસ્ય વલ્ગતિ ।
ચિત્સ્વભાવસ્ય શાન્તસ્ય સ્વસત્તાયામવસ્થિતેઃ

યથા સ્વપ્ને ચિદેવાન્તઃ પુરપત્તનવદ્ભવેત્ ।
પુરાદિ ન તુ તત્કિંચિદ્વિજ્ઞાનાકાશમેવ તત્

આત્મનાત્મનિ ચિચ્છૂન્યં જ્ઞાત્વા ચ જ્ઞેયમપ્યલમ્ ।
તથા ચ સર્ગાદારભ્ય વેત્તિ સ્વં કચનં ચ તત્

સ્વયમન્તઃ કચન્તી ચિત્સ્વભાવાકાશકોટરે ।
ક્ષણકલ્પજગદ્ભ્રાન્તિં ધત્તે કલ્પનયા સ્વયા

સ્વયમન્તઃ કચત્કાન્તિશ્ચિદાકાશઃ સ્વભાવખે ।
અયં સોહમયં ચ ત્વં કરોતીત્યાદિકલ્પનમ્

તસ્માન્ન દ્વૈતમસ્તીહ ન ચૈક્યં ન ચ શૂન્યતા ।
ન ચેતનાચેતનં વૈ મૌનમેવ ન તચ્ચ વા

ન ચેતતિ ક્વચિત્કિંચિત્કશ્ચિચ્ચેત્યાત્મભાવતઃ ।
તેન ચેતાપિ નાસ્તીવ મૌનમેવાવશિષ્યતે

નિર્વિકલ્પસમાધિર્હિ સિદ્ધાન્તઃ સર્વવાડ્મયે ।
તચ્ચ જીવદૃષન્મૌનં તૂષ્ણીમેવાત આસ્યતામ્

કુર્વન્નિજં પ્રકૃતમેવ યથાપ્રવાહ-
માચારજાલમચલઃ પરમાર્થમૌનાત્ ।
નિર્માનમોહમદભેદમનઙ્ગજીવ-
માકાશકોશવિશદાશયશાન્તમાસ્વ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રક૦ ઉત્તરાર્ધે પાષા૦ વિશ્વરૂપદર્શનં નામ ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ