યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.83-2

ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અણિમાદિગુણૈશ્વર્યયુક્તા સા નૃપભામિની ।
એવં બભૂવ ચૂડાલા ઘનાભ્યાસવતી સતી

જગામાકાશમાર્ગેણ વિવેશામ્બુધિકોટરમ્ ।
ચચાર વસુધાપીઠં ગઙ્ગેવામલશીતલા

ક્ષણમપ્યગતા ભર્તુર્વક્ષસશ્ચેતસસ્તથા ।
સર્વેષૂવાસ રાજ્યેષુ લક્ષ્મીરિવ જગત્સુ ચ

આકાશગામિની શ્યામા વિદ્યુત્પ્રારમ્ભભૂષણા ।
બભ્રામ મેઘમાલેવ ગિરિમાલા મહીતલે

કાષ્ઠં તૃણોપલં ભૂતં ખં વાતમનલં જલમ્ ।
નિર્વિઘ્નમવિશત્સર્વં તન્તુર્મુક્તાફલં યથા

મેરોરુપરિ શ્રૃઙ્ગાણિ લોકપાલપુરાણિ ચ ।
દિગ્વ્યોમોદરરન્ધ્રાણિ વિજહાર યથાસુખમ્

તિર્યગ્ભૂતપિશાચાદ્યૈઃ સહનાગામરાસુરૈઃ ।
વિદ્યાધરાપ્સરઃસિદ્ધૈર્વ્યવહારં ચકાર સા

યત્નેન તં ચ ભર્તારમાત્મજ્ઞાનામૃતં પ્રતિ ।
બહુશો બોધયામાસ ચૂડાલા ન વિવેદ સઃ

કલાવિદગ્ધા મુગ્ધા ચ બાલેયં ગૃહિણી મમ ।
ઇત્યેવં કેવલં રાજા સ ચૂડાલાં વિવેદ તામ્

એતાવતાપિ કાલેન તામેવંગુણશાલિનીમ્ ।
બાલો વિદ્યામિવ નૃપશ્ચૂડાલાં ન વિવેદ સઃ

સાપ્યલબ્ધાત્મવિશ્રાન્તેસ્તાં સિદ્ધિશ્રિયમાત્મનઃ ।
દર્શયામાસ નો રાજ્ઞઃ શૂદ્રસ્યેવ મખક્રિયામ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મહત્યાઃ સિદ્ધયોગિન્યાસ્તસ્યા અપિ શિખિધ્વજઃ ।
યત્નેન પ્રાપ નો બોધં બુધ્યતેઽન્યઃ કથં પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઉપદેશક્રમો રામ વ્યવસ્થામાત્રપાલનમ્ ।
જ્ઞપ્તેસ્તુ કારણં શુદ્ધા શિષ્યપ્રજ્ઞૈવ રાઘવ

ન શ્રુતેન ન પુણ્યેન જ્ઞાયતે જ્ઞેયમાત્મનઃ ।
જાનાત્યાત્માનમાત્મૈવ સર્પઃ સર્પપદાનિ વ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવંસ્થિતે વાથ મુને કથમેતજ્જગત્સ્થિતૌ ।
ક્રમો ગુરૂપદેશાખ્યઃ સ્વાત્મજ્ઞાનસ્ય કારણમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્યન્તકૃપણઃ કશ્ચિત્કિરાટો ધનધાન્યવાન્ ।
અસ્તિ વિન્ધ્યાટવીકક્ષે કુટુમ્બી બ્રાહ્મણો યથા

તસ્યૈકદા નિપતિતા ગચ્છતો વિન્ધ્યજઙ્ગલે ।
એકા વરાટિકા રામ તૃણજાલકસંવૃતે

કાર્પણ્યાત્સ પ્રયત્નેન સર્વં તૃણતુષાદિકમ્ ।
કપર્દકાર્થમભિતો દુધાવ દિવસત્રયમ્

કપર્દકાઃ સ્યુર્ભવતા ચત્વારોઽષ્ટૌ ચ કાલતઃ ।
તતઃ શતં સહસ્રં ચ સહસ્રે ચેતિ ચેતસા

કલયઞ્જઙ્ગલે દીનો રાત્રિંદિવમતન્દ્રિતઃ ।
જનહાસસહસ્રાણિ બુબુધે ન પરં તુ સઃ

તતો દિનત્રયસ્યાન્તે તેન તસ્માચ્ચ જઙ્ગલાત્ ।
પૂર્ણેન્દુબિમ્બપ્રતિમો લબ્ધશ્ચિન્તામણિર્મહાન્

તં પ્રાપ્ય તુષ્ટહૃદયઃ સમાગમ્ય ગૃહં સુખમ્ ।
પ્રાપ્તાખિલજગદ્ભૂતિઃ શાન્તસર્વતયા સ્થિતઃ

એવં યથા કિરાટેન કપર્દાન્વેષણેન તત્ ।
રત્નં લબ્ધં જગન્મૂલ્યમહોરાત્રમખેદિના

તથા શ્રુતોપદેશેન સ્વાત્મજ્ઞાનમવાપ્યતે ।
અન્યદન્વિષ્યતે ચાન્યલ્લભ્યતે હિ ગુરુક્રમાત્

બ્રહ્મ સર્વેન્દ્રિયાતીતં શ્રુતાદીન્દ્રિયસંવિદઃ ।
તેનોપદેશાદનઘ નાત્મતત્ત્વમવાપ્યતે

ગુરૂપદેશં ચ વિના નાત્મતત્ત્વાગમો ભવેત્ ।
કેન ચિન્તામણિર્લબ્ધઃ કપર્દાન્વેષણં વિના

તત્ત્વસ્યાસ્ય મહાર્થસ્ય ગુરૂપકથનં ગતમ્ ।
અકારણં કારણતાં મણેરિવ કપર્દકઃ

પશ્ય રાઘવ માયેયં મોહિની મહતામપિ ।
અન્યદન્વિષ્યતે યત્નાદન્યદાસાદ્યતે ફલમ્

અન્યત્કરોતિ પુરુષઃ ફલમન્યદેવ
પ્રાપ્નોતિ યત્ર્ત્રિષુ જગત્સ્વવલોક્યતે ચ ।
તસ્માદનન્તરભવસ્ય જગદ્ભ્રમસ્ય
શ્રેયોઽતિવાહનમસઙ્ગમનિચ્છયૈવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ કિરાટોપાખ્યાનં નામ ત્ર્યશીતિતમઃ સર્ગઃ