યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.82-2

દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અણુતાં સ્થૂલતાં વાપિ યથા ગચ્છતિ યોગિનામ્ ।
દેહો નામ તથા સમ્યગ્વક્ષ્યમાણમિદં શ્રૃણુ

હૃદ્યબ્જચક્રકોશોર્ધ્વં પ્રસ્ફુરત્યાનલઃ કણઃ ।
હેમભ્રમરવત્સાંધ્યવિદ્યુલ્લવ ઇવામ્બુદે

સ પ્રવર્ધનસંવિત્ત્યા વાત્યયેવાશુ વર્ધતે ।
સંવિદ્રૂપતયા નૂનમર્કવદ્યાતિ ચોદયમ્

સંધ્યાભ્રપ્રથમાર્કાભો વૃદ્ધિમભ્યાગતઃ ક્ષણાત્ ।
ગાલયત્યખિલં સાઙ્ગં દેહં હેમ યથાનલઃ

જલસ્પર્શાસહો યુક્ત્યા ગલયેત્પ્રપદાદપિ ।
બાહ્ય એવાનલઃ સ્પર્શાત્સ્વાન્તે વસ્તુવિશેષતઃ

સ શરીરદ્વયં પશ્ચાદ્વિધૂય ક્વાપિ લીયતે ।
વિક્ષોભિતેન પ્રાણેન નીહારો વાત્યયા યથા

આધારનાડીનિર્હીના વ્યોમસ્થૈવાવશિષ્યતે ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિની વહ્નેર્ધૂમલેખેવ નિર્ગતા

ક્રોડીકૃતમનોબુદ્ધિમયજીવાદ્યહંકૃતિઃ ।
અન્તઃસ્ફુરચ્ચમત્કારા ધૂમલેખેવ નાગરી

વિસે શૈલે તૃણે ભિત્તાવુપલે દિવિ ભૂતલે ।
સા યથા યોજ્યતે યત્ર તેન નિર્યાત્યલં તથા

સંવિત્તિઃ સૈવ યાત્યઙ્ગ રસાદ્યન્તં યથાક્રમમ્ ।
રસેનાપૂર્ણતામેતિ તન્ત્રીભાર ઇવામ્બુના

રસાપૂર્ણા યમાકારં ભાવયત્યાશુ તત્તથા ।
ધત્તે ચિત્રકૃતો બુદ્ધૌ રેખા રામ યથા કૃતિમ્

દૃઢભાવવશાદન્તરસ્થીન્યાપ્નોતિ સા તતઃ ।
માતૃગર્ભનિષણ્ણેષુ સુસૂક્ષ્મેવાઙ્કુરસ્થિતિઃ

યથાભિમતમાકારં પ્રમાણં વેત્તિ રાઘવ ।
જીવશક્તિરવાપ્નોતિ સુમેર્વાદિ તૃણાદિ ચ

શ્રુતં ત્વયા યોગસાધ્યમણિમાદ્યર્થસાધનમ્ ।
જ્ઞાનસાધ્યમિદાનીં ત્વં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્

એકં ચિન્માત્રમસ્તીહ શુદ્ધં સૌમ્યમલક્ષિતમ્ ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં શાન્તં ન જગન્ન જગત્ક્રિયા

તચ્ચિનોત્યાત્મનાત્માનં સંકલ્પોન્મુખતાં ગતમ્ ।
યદા તદા જીવ ઇતિ પ્રોક્તમાવિલતાં ગતમ્

અસત્યમેવ સંકલ્પભ્રમેણેદં શરીરકમ્ ।
જીવઃ પશ્યતિ મૂઢાત્મા બાલો યક્ષમિવોદ્ધતમ્

યદા તુ જ્ઞાનદીપેન સમ્યગાલોક આગતઃ ।
સંકલ્પમોહો જીવસ્ય ક્ષીયતે શરદભ્રવત્

શાન્તિમાયાતિ દેહોઽયં સર્વસંકલ્પસંક્ષયાત્ ।
તદા રાઘવ નિઃશેષં દીપસ્તૈલક્ષયે યથા

નિદ્રાવ્યપગમે જન્તુર્યથા સ્વપ્નં ન પશ્યતિ ।
જીવો હિ ભાવિતે સત્યે તથા દેહં ન પશ્યતિ

અતત્ત્વે તત્ત્વભાવેન જીવો દેહાવૃતઃ સ્થિતઃ ।
નિર્દેહો ભવતિ શ્રીમાન્ સુખી તત્ત્વૈકભાવનાત્

અનાત્મનિ શરીરાદાવાત્મભાવનમઙ્ગ યત્ ।
સૂર્યાદ્યાલોકદુર્ભેદં હાર્દં તદ્દારુણં તમઃ

આત્મન્યેવાત્મભાવેન સર્વવ્યાપિ નિરઞ્જનમ્ ।
ચિન્માત્રમમલોઽસ્મીતિ જ્ઞાનાદિત્યેન નશ્યતિ

અન્યે ચ વિદિતાત્માનો ભાવયન્તિ યથૈવ યત્ ।
તત્તથૈવાશુ પશ્યન્તિ દૃઢભાવનયા તયા

દૃઢભાવાનુસંધાનાદ્વિમૂઢા અપિ રાઘવ ।
વિષં નયન્ત્યમૃતતામમૃતં વિષતામપિ

એવં યથા યદેવેહ ભાવ્યતે દૃઢભાવનાત્ ।
ભૂયતે હિ તદેવાશુ તદિત્યાલોકિતં મુહુઃ

સત્યભાવનદૃષ્ટોઽયં દેહો દેહો ભવત્યલમ્ ।
દૃષ્ટસ્ત્વસત્યભાવેન વ્યોમતાં યાતિ દેહકઃ

અણિમાદિપદપ્રાપ્તૌ જ્ઞાનયુક્તિરિતિ શ્રુતા ।
ભવતા સાધુના રામ યુક્તિમન્યામિમાં શ્રૃણુ

રેચકાભ્યાસયોગેન જીવઃ કુણ્ડલિનીગૃહાત્ ।
ઉદ્ધૃત્ય યોજ્યતે યાવદામોદઃ પવનાદિવ

ત્યજ્યતે વિરતસ્પન્દો દેહોઽયં કાષ્ઠલોષ્ટવત્ ।
દેહેઽપિ જીવેઽપિ મતાવાસેચક ઇવાદરઃ

સ્થાવરે જંગમે વાપિ યથાભિમતયેચ્છયા ।
ભોક્તું તત્સંપદં સમ્યગ્જીવોઽન્તર્વિનિવેશ્યતે

ઇતિ સિદ્ધિશ્રિયં ભુક્ત્વા સ્થિતં ચેત્તદ્વપુઃ પુનઃ ।
પ્રવિશ્યતે સ્વમન્યદ્વા યદ્યત્તાત વિરોચતે

દેહાદયસ્તથા બિમ્બાન્વ્યાપ્તવત્યાખિલાનથ ।
સંવિદા જગદાપૂર્ય સંપૂર્ણ સ્થીયતેઽથવા

જ્ઞાત્વા સદાભ્યુદિતમુજ્ઝિતદોષમીશો
યદ્યદ્યથા સમભિવાઞ્છતિ ચિત્પ્રકાશઃ ।
પ્રાપ્નોતિ તત્તદચિરેણ તથૈવ રામ
સમ્યક્પદં વિદુરનાવરણત્વમેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ અણિમાદિલાભયોગોપદેશો નામ દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ