યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.7-2

સપ્તમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યન્મુક્તાવલિતા રત્નભૂષિતા ભાન્તિ યોષિતઃ ।
મદેન્દાવુદિતે ક્ષુબ્ધકામક્ષીરાર્ણવોર્મયઃ

સૌવર્ણામ્ભોજકોશસ્થલોલાલિપટલશ્રિયમ્ ।
ધારયન્તિ દૃશઃ સ્ત્રીણાં કપોલતલદોલિતાઃ

ઉદ્યાનવનખણ્ડેષુ ભૂમૌ કૃતમદા મધૌ ।
હૃદ્યાઃ સુમનસો ભાન્તિ દાસા ઇવ મનોભુવઃ

ક્રવ્યાદગૃધ્રગોમાયુકૌલેયકવલાઙ્ગિકાઃ ।
સ્ત્રિયઃ સમુપમીયન્તે ચન્દ્રચન્દનપઙ્કજૈઃ

સૌવર્ણકલશામ્ભોજકલિકામાતુલુઙ્ગવત્ ।
દૃશ્યતે સ્ત્રીસ્તનશ્રેણી રક્તપૂતિસુગન્ધિકા

રસાયનેન્દુનિસ્યન્દમધુબિમ્બાસવદ્રવૈઃ ।
ઓષ્ઠાભિધો માંસલવો લાલાક્ત ઉપમીયતે

અલ્પાલ્પાષ્ઠીવદાકારા ભુજાક્રૂરાસ્થિશઙ્કવઃ ।
મહાબાહુલતાશબ્દૈર્વર્ણ્યન્તે કવિભિઃ શુભૈઃ

કદલીસ્તમ્ભસમ્ભારસુન્દરીભિસ્તથા ભૃતા ।
કુચશોભોચિતાનન્દા તોરણાલિર્વિરાજતે

આપાતમન્દમધુરા મધ્યે દ્વન્દ્વાનુબન્ધિની ।
શીઘ્રાવસાનવિરલા લક્ષ્મીરપ્યભિવાઞ્છ્યતે

સમુપૈતિ મતિર્દુઃખં સુખં ચ શતશાખતામ્ ।
દુઃખશાખાસ્તુ જાયન્તે નાનાકર્મફલાઃ શ્રિયઃ

બદ્ધજાલઘનાકારાઃ કારાર્થમિવ રજ્જવઃ ।
દચ્છદઃસદૃશા વાચઃ પ્રતાનગહને સ્થિતાઃ

સંતતા મોહમિહિકા કાર્યાસારવિસારિણી ।
યમુના પ્રાવૃષીવૈતિ તિમિરશ્યામલા ચિરમ્

કટૂકૃતાન્તઃકરણો નાનાસુખવિશારદઃ ।
વર્ધતે હિ ગતસ્નેહં જન્મપ્રતિવિષારસઃ

વ્યાધૂતજર્જરાકીર્ણજનતાપર્ણરાજયઃ ।
સ્વકર્મપવના વાન્તિ નાનાવકરરેણવઃ

કાલઃ કવલિતાનન્તજગત્પક્વફલોઽપ્યયમ્ ।
ઘસ્મરાચારજઠરઃ કલ્પૈરપિ ન તૃપ્યતિ

મોહમારુતમાપીય ત્વચા વિષમચારિણઃ ।
સ્ફુરન્તીહાહયશ્ચિત્રાઃ શીતલાચલદીપ્તયઃ

ચિન્તાપિશાચોપહતા વિવેકેન્દૂદયં વિના ।
તમસેવ નિરાલોકા યાતિ યૌવનયામિની

જિહ્વા જર્જરતામેતિ પ્રાકૃતાનુનયજ્વરૈઃ ।
પદ્મકોટરકોણસ્થમપિ સૂત્રં હિમૈરિવ

દુઃખશોકમહાષ્ઠીલઃ કષ્ટકણ્ટકસંકટઃ ।
સહસ્રશાખતાં યાતિ દારિદ્ર્યદૃઢશાલ્મલિઃ

અન્તઃશૂન્યોન્નતિધ્વસ્તચિત્તચૈત્યકૃતાલયઃ ।
માયાબહુલયામિન્યાં લોભોલૂકો વિવલ્ગતિ

પૂર્વં ગૃહીત્વા કર્ણાભ્યાં સ્ફુરન્તી પરિનિશ્ચયમ્ ।
જરાજર્જરમાર્જારી યૌવનાખું નિકૃન્તતિ

નિઃસારા ક્રમશઃ ક્રાન્તધરાધરસમુન્નતિઃ ।
ડિણ્ડીરપિણ્ડિકેવેયં સૃષ્ટિરાયાતિ પુષ્ટતામ્

આભાસપુષ્પધવલા જગત્પલ્લવશાલિની ।
સત્તાલતા વિકસિતા ધર્માર્થફલધારિણી

સુરાચલમહાસ્થૂણં ચન્દ્રસૂર્યગવાક્ષકમ્ ।
ગગનાચ્છાદનં ચારુ ધ્રિયતે ત્રિજગદ્ગૃહમ્

સંસારસરસિ સ્ફારે ચરન્તિ ઘ્રાણષટ્પદાઃ ।
શરીરપુષ્કરેષ્વન્તશ્ચિદ્રૂપરસપાયિનઃ

નભોમાર્ગમહાનીલકુટ્ટિમૈકાન્તશાલિની ।
ભુવનૌદરરમ્યાન્તઃ સ્ફુરત્યાદિત્યદીપિકા

આશાતન્તુનિબદ્ધાઙ્ગી જાગતી જીર્ણપક્ષિણી ।
સ્વવાસનાશલાકેઽન્તર્નિબદ્ધેન્દ્રિયપઞ્જરે

અનારતપતજ્વાલભૂતપર્ણપરમ્પરા ।
સ્પન્દતે મરુતાઽઽમૃષ્ટા સંસૃતિવ્રતતિશ્ચિરમ્

સૃષ્ટેઃ કતિપયં કાલં પ્રહૃષ્ટાઃ કુલશાલિનઃ ।
અધઃકૃતોગ્રનરકપઙ્કાઃ શઙ્કોજ્ઝિતાઃ ક્ષણમ્

ભુક્તેન્દુખણ્ડકણિકાનીલનીરદશૈવલે ।
સ્વર્ગમાર્ગસરસ્યન્તઃ સ્ફુરન્તિ સુરસા રસાઃ

નાનાફલાલિમલિના વાસનાજાલમાલિતા ।
સ્પન્દામોદમયી સ્ફીતા ક્રિયાવિકસિતાબ્જિની

વરાકી સૃષ્ટિશફરી સ્ફુરન્તી ભવપલ્વલે ।
કૃતાન્તવૃદ્ધગૃધ્રેણ શઠેન વિનિગૃહ્યતે

તરઙ્ગફેનમાલેવ સૈવાન્યેવ ચ ભઙ્ગુરા ।
શ્વઃશ્વોઽપરેન્દુલેખેવ સમુદેતિ વિચિત્રતા

ભૂરિભૂતશરાબાણિ ક્ષણભઙ્ગાનિ કુર્વતા ।
ઇદં કાલકુલાલેન ચક્રં સંપરિવર્ત્યતે

અસંખ્યાતાનિ કલ્પાનિ સંજાતાન્યચલે પદે ।
જગજ્જઙ્ગલજાલાનિ દગ્ધાનિ યુગવહ્નિના

ભાવાભાવૈરપર્યન્તૈઃ સુખદુઃખદશાશતૈઃ ।
વૈપરીત્યં પ્રયાત્યેવમજસ્ત્રં જાગતી સ્થિતિઃ

ક્ષુબ્ધૈર્યુગપરાવર્તૈર્વાસનાશ્રૃંખલોમ્ભિતા ।
મહાશનિનિપાતૈશ્ચ ન ભગ્નાઽબુદ્ધધીરતા

શતશો વિદ્રુતારિધ્રૈર્દનુપુત્રૈરમિષ્ટુતામ્ ।
ભવભગ્નતયામૈન્દ્રીં તનું વહતિ વાસના

વિશત્યવિરતં ભૂતસર્ગપાંસુપરમ્પરા ।
નિત્યં નિયતિવાત્યેયં કાલવ્યાલગલાન્તરમ્

પદાર્થામ્ભસિ સર્વાણિ ફલફેનાનિ સર્વતઃ ।
પતન્ત્યવિરતાપાતમભાવવડવામુખે

સ્ફુરન્ત્યાકસ્મિકોદ્ધૂતા વિચિત્રદ્રવ્યશક્તયઃ ।
સ્વભાવમાત્રસંપન્નાઃ સ્પન્દશ્રિય ઇવામ્ભસઃ

ભૂતમૌક્તિકસંપૂર્ણાન્બૃહતઃ સુબહૂનપિ ।
જગત્કલભકાનત્તિ કૃતાન્તોદ્રિક્તકેસરી

કુલશૈલફલા મેઘપક્ષપુઞ્જાઃ ફલામૃજઃ ।
જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ ધ્રિયન્તે ચ જગત્ખગાઃ

ચિદ્ભિત્તૌ સ્પન્દશુભ્રાયાં રઙ્ગૈઃ પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
ઉન્મીલયતિ સંસારચિત્રાણિ વિધિચિત્રકૃત્

અજસ્રગત્વરીં સર્વપરિવર્તવિધાયિનીમ્ ।
નિમેષશતભાગાઙ્ગીમસદ્દુઃસાધિતાઙ્કુરામ્

સૂક્ષ્માં કાલસ્ય કલનાં સ્વસમુત્થાનકારિણીમ્ ।
ધ્યાનેનૈવાન્વવેક્ષ્યૈતાઃ સ્થિતાઃ સ્થાવરજાતયઃ

રાગદ્વેષસમુત્થેન ભાવાભાવમયેન ચ ।
જરામરણરોગેણ જીર્ણા જઙ્ગમજાતયઃ

સુદુષ્કૃતોત્તમધ્યાનચારિણ્યો ધરણીતલે ।
નિયત્યા નિયતં કાલં પીડ્યન્તે કીટપઙ્ક્તયઃ

ક્ષણેનાદૃશ્ય એવેદં નિગિરત્યખિલં સુખી ।
સુદુર્લક્ષ્યવિલઃ કાલવ્યાલો વિપુલભોગવાન્

કાલેન કિંચિદાલક્ષ્ય સ્વશરીરાકુલીકૃતાઃ ।
શીતવાતાતપપ્રૌઢાઃ પ્રોલ્લસત્પુષ્પદીપ્તયઃ

ફલપ્રદાશ્ચરન્તીહ શીલિનઃ શ્વભ્રવિગ્રહાઃ ।
પયઃપટલવિશ્રાન્તત્રૈલોક્યામ્ભોજકોટરે

કરોતિ ઘુંઘુમં ભૂરિ ભૂતભ્રમરપેટિકા ।
બ્રહ્માણ્ડભૈક્ષ્યભાણ્ડેયં કાલી ભગવતી ક્રિયા

સ્વયં દત્વૈવ દત્વૈવ ભૂતભિક્ષાં જિઘૃક્ષતિ ।
તિમિરાલીકકબરી ઇન્દ્વર્કચપલેક્ષણા

બ્રહ્મોપેન્દ્રમહેન્દ્રાદિધરાગિરિવરાદિકા ।
બ્રહ્મતત્ત્વૈકપિટકા લમ્બમાનપયોધરા

ચિચ્છક્તિમાતૃકા સ્થૂલા તરલા ઘનચાપલા ।
તારકાજાલદશના સંધ્યારુણતરા ધરા

સમસ્તપદ્મિનીહસ્તા શતક્રતુપુરાનના ।
સપ્તાબ્ધિમુક્તાલતિકા નીલામ્બરપરીવૃતા

જમ્બૂદ્વીપમહાનાભિર્વનશ્રીરોમરાજિકા ।
ભૂત્વા ભૂત્વા વિનશ્યન્તી ત્રિલોકીવૃદ્ધકામિની

અસકૃજ્જાયતે નષ્ટા ભૂરિવિભ્રમકારિણી ।
મગ્નમન્યૈરથોન્મગ્નં ભીમે કાલમહાર્ણવે

પ્રતિકલ્પક્ષણં ક્ષીણૈર્બ્રહ્માણ્ડસ્ફુટબુદ્બુદૈઃ ।
કાલેઽગાધરસસ્યન્દે સ્થિત્વા સ્થિત્વા પુનઃપુનઃ

કલ્પમાત્રનિમેષેણોડ્ડીનાઃ કારણસારસાઃ ।
ઉત્પત્ત્યોત્પત્ત્ય નાશિન્યઃ સંતપ્તાઃ સૃષ્ટિવિદ્યુતઃ

કાલમેઘે સ્ફુરન્ત્યેતાશ્ચિત્પ્રકાશવનોદ્યમાઃ ।
પ્રપતદ્ભૂતવિહગાઃ પતન્ત્યવિરતભ્રમાઃ

કાલતાલાત્કિલોત્તાલાદ્બ્રહ્માણ્ડફલપાલયઃ ।
ઉન્મેષકૃતવૈરિઞ્ચસૃષ્ટયો દેવનાયકાઃ

નિમેષકૃતસંહારાઃ સન્તિ કેચન કુત્રચિત્ ।
નિમેષોન્મેષસંક્ષીણકલ્પજાલાઃ સહસ્રશઃ

રુદ્રાઃ કેચન વિદ્યન્તે તસ્મિંશ્ચિત્પરમે પુનઃ ।
તેઽપિ યસ્ય નિમેષેણ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

તાદૃશોઽપ્યસ્તિ દેવેશો હ્યનન્તેયં ક્રિયાસ્થિતિઃ ।
અનન્તસંકલ્પમયે શૂન્યે ચ બ્રહ્મણઃ પદે

ન સંભવન્તિ કા નામ શક્તયશ્ચિત્રપૂરકાઃ ।
એવમક્ષીણસંકલ્પલબ્ધાર્થભરભાસુરા ।
જાગતી કલ્પના યેયં તદજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્

યાઃ સંપદો યદુત સંતતમાપદશ્ચ
યદ્બાલ્યયૌવનજરામરણોપતાપાઃ ।
યન્મજ્જનં ચ સુખદુઃખપરમ્પરાભિ-
રજ્ઞાનતીવ્રતિમિરસ્ય વિભૂતયસ્તાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ અજ્ઞાનમાહાત્મ્યં નામ સપ્તમઃ સર્ગઃ