યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.59-2

એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય રાઘવાઽઘવિનાશિનીમ્ ।
તિષ્ઠ નિઃસઙ્ગસંન્યાસબ્રહ્માર્પણમયાત્મકઃ

યસ્મિન્સર્વં યતઃ સર્વં યઃ સર્વં સર્વતશ્ચ યઃ ।
યશ્ચ સર્વમયો નિત્યમાત્માનં વિદ્ધિ તં પરમ્

દૂરસ્થમપ્યદૂરસ્થં સર્વગં તત્સ્થમેવ ચ ।
તત્સ્થઃ સત્તામવાપ્નોષિ તદેવાસ્યસ્તસંશયઃ

યત્સંવેદ્યવિનિર્મુક્તં સંવેદનમનિર્મિતમ્ ।
ચેત્યમુક્તં ચિદાભાસં તદ્વિદ્ધિ પરમં પદમ્

સા પરા પરમા કાષ્ઠા સા દૃશાં દૃગનુત્તમા ।
સા મહિમ્નાં ચ મહિમા ગુરૂણાં સા તથા ગુરુઃ

સ આત્મા તચ્ચ વિજ્ઞાનં સ શૂન્યં બ્રહ્મ તત્પરમ્ ।
તચ્છ્રેયઃ સ શિવઃ શાન્તઃ સા વિદ્યા સા પરા સ્થિતિઃ

યોઽયમન્તશ્ચિતેરાત્મા સર્વાનુભવરૂપકઃ ।
યત્ર સ્વદન્તે સર્વાણિ સ્વાત્મદ્રવ્યાણિ સત્તયા

સ જગત્તિલતૈલાત્મા સ જગદ્ગૃહદીપકઃ ।
સ જગત્પાદપરસઃ સ જગત્પશુપાલકઃ

સ તન્તુર્ભૂતમુક્તાનાં પરિપ્રોતહૃદમ્બરઃ ।
સ ભૂતમરિચૌઘાનાં પરમા તીક્ષ્ણતા તથા

સ પદાર્થે પદાર્થત્વં સ તત્ત્વં યદનુત્તમમ્ ।
સ સતો વસ્તુનઃ સત્ત્વમસત્ત્વં વા સતઃ સ્વતઃ

યઃ સ્વવિત્તિવિચિત્રેણ સ્વયમાત્મૈવ લભ્યતે ।
સર્વ એવ જગદ્ભાવા અવિચારેણ ચારવઃ

અવિદ્યમાનાઃ સદ્ભાવા વિચારવિશરારવઃ ।
અહમાદૌ જગજ્જાલે મિથ્યાભ્રમભરાત્મનિ

કો નુ ભૂત્વાઽનુબધ્નામિ વૃત્તિં કથમવાપ ધીઃ ।
આદ્યમધ્યાન્તમાનાનિ સંકલ્પકલનાન્યહમ્

બ્રહ્માકાશમનાદ્યન્તં કેવેયત્તા મમાત્મનઃ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તઃ સમ્યગ્વ્યવહૃતિર્બહિઃ

ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તસ્થિતિરન્તઃ સ સર્વદા ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ મનઃ સમસમસ્થિતમ્

યસ્ય ખસ્યેવ શૂન્યત્વં સ મહાત્મેહ તદ્વપુઃ ।
ભાવાદ્વૈતપદારૂઢઃ સુષુપ્તપરયા ધિયા

વ્યવહાર્યપિ સંક્ષોભં નૈત્યાદર્શનરો યથા ।
આદર્શપુરુષસ્યેવ વ્યવહારવતોઽપિ ચ

ન યસ્ય હૃદયોલ્લેખો મનાગપિ સ મુક્તિભાક્ ।
અવિભાગમિવાદર્શે ચિન્મણૌ પ્રતિબિમ્બતિ

ચિતેઃ પરમનૈર્મલ્યાદ્વ્યવહારો યથા ગતઃ ।
ચિચ્ચમત્કૃતિરેવેયં જગદિત્યવભાસતે

નેહાસ્ત્યૈક્યં ન ચ દ્વિત્વં મમાદેશોઽપિ તન્મયઃ ।
વાચ્યવાચકશિષ્યેહાગુરુવાક્યૈશ્ચમત્કૃતૈઃ

આત્મનાત્મનિ શાન્તૈવ ચિચ્ચમત્કુરુતે ચિતિ ।
ચિત્પ્રસ્પન્દો હિ સંસારસ્તદસ્પન્દઃ પરં પદમ્

ચિત્સ્પન્દશમનેનેયં પરિશામ્યતિ સંસૃતિઃ ।
મહાચિત્તે નતેઽર્થૌઽશભાવા યો ભાવનાક્ષયઃ

અસન્નપિ સ્વભાવં તત્સંવિત્સ્પન્દ ઉદાહૃતમ્ ।
શૂન્યત્વમજડં યત્તત્પરમાહુશ્ચિતેર્વપુઃ

તત્ત્વેન ભાવનાયત્તા સંસૃતિઃ સાનુભૂયતે ।
અભાવનામાત્રલયાત્સા ચ નિઃસારરૂપિણી

કેવલં કેવલીભાવાત્તદ્રૂપા સૈવ શિષ્યતે ।
ચિત્સ્પન્દમેવ સંસારચક્રપ્રવહણં વિદુઃ

માતૃમાનપ્રમેયાદિ કટકાદીવ હેમનિ ।
પૃથગસ્તિ ન ચ સ્પન્દશ્ચિતેર્યા સંસૃતિર્ભવેત્

ચિત્તમેવ ચિતિસ્પન્દસ્તદબોધો હિ સંસૃતિઃ ।
અબોધમાત્રે ચિત્સ્પન્દઃ કટકત્વમિવોત્થિતમ્

બોધમાત્રવિલીનેઽસ્મિઞ્છુદ્ધા ચિદ્રામ શિષ્યતે ।
સ્વભાવબોધમાત્રેણ ક્ષીયતે ભોગવાસના

ભોગાભાવનમેવેહ પરમં જ્ઞત્વલક્ષણમ્ ।
ઇતો નાભિમતાઃ સર્વે જ્ઞસ્ય ભોગાઃ સ્વભાવતઃ

ભવન્તિ કોઽતિતૃપ્તો હિ દુરન્નં કિલ વાઞ્છતિ ।
એતદેવ પરં વિદ્ધિ જ્ઞત્વસ્યાપરલક્ષણમ્

સ્વભાવેનૈવ ભોગાનાં યત્કિલાનભિવાઞ્છનમ્ ।
ચિત્તત્સ્પન્દૈવ સર્વાત્મરૂપિણ્યસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

યોઽન્તઃ પ્રરૂઢઃ સ્વભ્યાસો જ્ઞત્વશબ્દેન સ સ્મૃતઃ ।
યો ન ભુઙ્ક્તે ભુજ્યમાનાનપિ ભોગાન્સ બુદ્ધિમાન્ ।
લોકાનુરોધસિદ્ધ્યર્થં સ હન્તિ લગુડૈર્નભઃ

વિના કૃત્રિમયા બુદ્ધ્યા ન સિદ્ધિરવગમ્યતે

ક્વચિદાત્માવલોકે ચ સ્વાઙ્ગાવદલનૈરપિ ।
ચિચ્ચેત્યં ચેત્યકોટિસ્થા તાવત્પશ્યતિ વિભ્રમમ્

ઇદં યાવદબોધાત્મા સ્પન્દતે સ્પન્દરૂપિણી ।
સમ્યગ્બોધોદયોન્તઃ સ્યાત્સ્પન્દાસ્પન્દદશાક્રમઃ

ક્વાપિ યાતિ ચ સંશાન્તદીપવત્સાભિધાનકઃ ।
ચિતઃ પ્રશાન્તરૂપાયા દીપિકાયાઃ સ્વભાવતઃ

સ્પન્દાસ્પન્દમયી નેહ કથૈવાસ્તિ મનાગપિ ।
યદસ્પન્દસ્ય મરુતો ન સન્નાસન્ન મધ્યગમ્

રૂપં તદેવાસંવિત્તિસ્પન્દાયાઃ પ્રશમં ચિતેઃ ।
અભિન્નઃ સ્યાચ્ચિતઃ સ્પન્દઃ શુદ્ધચિત્સ્ફારરૂપધૃક્

ન બન્ધાય ન મોક્ષાય સ્થિત આત્મનિ કેવલમ્ ।
ચિચ્ચેન્નિરર્થસંવિત્તિનિર્વાણે ન ચ વિન્દતે

તદ્બન્ધમોક્ષપક્ષાદેર્નામાપીહ ન વિદ્યતે ।
મોક્ષોઽસ્ત્વિત્યેવ બોધોઽન્તઃ પૂર્ણતા ક્ષયકારણમ્

સમાસ્ત્વિત્યપિ બન્ધસ્તે શ્રેયોઽસંવેદનં પરમ્ ।
યદનાભાસમજડં તદ્વિદ્ધિ પરમં પદમ્

ચિતઃ સ્વરૂપં સંસ્થાનમચેત્યોન્મુખતાત્મકમ્ ।
યઃ સંકલ્પનશબ્દાર્થરૂપઃ સ્પન્દો મહાચિતઃ .

બન્ધમોક્ષાદિકાર્હોઽસૌ પ્રેક્ષ્યમાણઃ પ્રણશ્યતિ ।
પ્રેક્ષણાદેવ સંશાન્તે ત્વહંભાવે નિરાસ્પદે

ન વિદ્મઃ કેન કિં કસ્ય બધ્યતે વાથ મુચ્યતે ।
સંકલ્પ એવ રચિતે બુધશ્ચેદવિભાગવાન્

તદસંકલ્પમસ્પન્દં સર્વં જાતમવારિતમ્ ।
સ્પન્દે સ્પન્દમયે વાતે તન્મયત્વાત્સદા ચિતા

સંક્ષીણે ન ચ સંસારો નિસ્પન્દે ચિદ્ધને સ્થિતે ।
ચિત્તેજ એવ ચિત્સ્પન્દ ઇતિ બુદ્ધે નિરન્તરમ્

વ્યતિરિક્તશ્ચિતઃ સ્પન્દો ન કિંચિદવશિષ્યતે ।
અસ્મિન્દૃશ્યમયે દીર્ઘસ્વપ્ને સ્વપ્નાન્તરં વ્રજન્ ।
ન જ્ઞો મોહમુપાદત્તે સર્વગત્વાત્સ્વસંવિદઃ

યત્રોદેતિ પ્રસભમનિશં સર્ગસંવિત્તિસત્તા
યસ્મિન્નેતે સકલકલનાકારપઙ્કા ગલન્તિ ।
ઉદ્યન્ત્યેતે સ્વદનસુભગં યત્ર સર્વોપલમ્ભા
ધ્યાનેનૈવ તમવગમય પ્રત્યગાત્માનમન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ પ્રત્યગાત્માવબોધો નામૈકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ