યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.60

ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતોઽહમભિતો ભ્રાન્તસ્તાદૃશં પ્રવિચારયન્ ।
બહુકાલમસંરુદ્ધસંવિદાકાશતાં ગતઃ

શબ્દં પશ્ચાત્તમશ્રૌષમહં વીણાસ્વનોપમમ્ ।
ક્રમાત્સ્ફુટપદં જાતં તત આર્યાત્વમાગતમ્

શબ્દદેશપતદ્વૃષ્ટિર્દૃષ્ટવાન્વનિતામહમ્ ।
પાર્શ્વે કનકનિષ્પન્દપ્રભયા ભાસિતામ્બરામ્

આલોલમાલ્યવસનામલકાકુલલોચનામ્ ।
લોલદ્ધમ્મિલ્લવલનામન્યાં શ્રિયમિવાગતામ્

કાન્તકાઞ્ચનગૌરાઙ્ગીં માર્ગસ્થનવયૌવનામ્ ।
વનદેવીમિવામોદિસર્વાવયવસુન્દરીમ્

સા પૂર્ણચન્દ્રવદના પુષ્પપ્રકરહાસિની ।
યૌવનોદ્દામવદના પક્ષ્મલક્ષણશાલિની

આકાશકોશસદના શશાઙ્કકરસુન્દરી ।
મુક્તાકલાપરચના કાન્તા મદનુસારિણી

સ્વરેણ મધુરેણૈવમાર્યામાર્યવિલાસિની ।
પપાઠાકઠિનં વામા મત્પાર્શ્વે મૃદુહાસિની ॥
અસદુચિતરિક્તચેતન-
સંસૃતિસરિતિ પ્રમુહ્યમાનાનામ્ ।
અવલમ્બનતટવિટપિન-
મભિનૌમિ ભવન્તમેવ મુને

ઇત્યાકર્ણ્યાહમાલોક્ય તાં ચારુવદનસ્વનામ્ ।
લલનેયં કિમનયેત્યનાદૃત્યૈવ તાં ગતઃ

તતો જગદ્વૃન્દમયીં માયાં સંપ્રેક્ષ્ય વિસ્મિતઃ ।
અનાદૃત્યૈવ તાં વ્યોમ્નિ વિહર્તુમહમુદ્યતઃ ।૦

તતસ્તાં તત્કૃતાં ચિન્તામલમુત્સૃજ્ય ખે સ્થિતામ્ ।
જગન્માયાં કલયિતું વ્યોમાત્માહં પ્રવૃત્તવાન્

યાવત્તાનિ તથોગ્રાણિ જગન્તિ સકલાનિ ખમ્ ।
શૂન્યમેવ યથા સ્વપ્ને સંકલ્પે કથને તથા

ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ કદાચિત્કાનિચિત્ક્વચિત્ ।
તાનિ કલ્પમહાકલ્પમહાજન્મૈકતાન્યથ

પ્રમત્તપુષ્કરાવર્તાનુન્મત્તોત્પાતમારુતાન્ ।
સ્ફુટિતાદ્રીન્દૃઢાકારઘટિતબ્રહ્મમણ્ડપાન્ 1

જ્વલત્કલ્પાગ્નિવિસ્ફોટચટદૈડવિડાસ્પદાન્ ।
પ્રતપદ્દ્વાદશાકારકન્દુમાર્તણ્ડમણ્ડલાન્

લુઠત્સુરપુરવ્રાતવિતતાક્રન્દઘર્ઘરાન્ ।
રણસર્વાદ્રિકટકશ્રેણીનિગિરણોદ્ભટાન્

કલ્પાગ્નિજ્વલનોલ્લાસપઠત્પટપટારવાન્ ।
આત્મભ્રંશબૃહત્ક્ષોભક્ષુબ્ધામ્બરમહાર્ણવાન્ ।1

દેવાસુરનરાગારઘર્ઘરાક્રન્દકર્કશાન્ ।
સપ્તાર્ણવમહાપૂરપૂરિતાર્કેન્દુમણ્ડલાન્

ન વિચેતન્તિ કલ્પાન્તાન્સર્વાણ્યેવપરસ્પરમ્ ।
એકમન્દિરસંસુપ્તાઃ સ્વપ્ને રણરયાનિવ

તત્ર રુદ્રસહસ્રાણિ બ્રહ્મકોટિશતાનિ ચ ।
દૃષ્ટાનિ વિષ્ણુલક્ષાણિ કલ્પવૃન્દાન્યલં મયા

તત્ર ક્વચિદનાદિત્યે નિરહોરાત્રભૂતલે ।
આકલ્પયુગવર્ષાન્તે જગત્યૂહૈઃ ક્ષયોદયઃ

ચિતિ સર્વં ચિતઃ સર્વં ચિત્સર્વં સર્વતશ્ચ ચિત્ ।
ચિત્સત્સર્વાત્મિકેત્યેતદ્દૃષ્ટં તત્ર મયાખિલમ્

ત્વં કિંચિદિતિ ચેદ્વક્ષિ તત્ર કિં ચિદિવાઙ્ગ ચિત્ ।
સા હિ શૂન્યતમા વ્યોમ્નો ન ચ નામ ન કિંચન

તદાકાશમિદં ભાતિ જગદિત્યભિશબ્દિતમ્ ।
તેનૈવ શબ્દનભસા સર્વે હિ પરમં નભઃ

દૃશ્યદૃષ્ટિરિયં ભ્રાન્તિરાકાશતરુમઞ્જરી ।
ચિદ્વ્યોમાઙ્ગ કમેવેતિ તત્રાહમનુભૂતવાન્

બુદ્ધ્યાકાશૈકરૂપેણ વ્યાપિના બોધરૂપિણા ।
તત્રાનન્તેન સંકલ્પમનુભૂતમિદં મયા

બ્રહ્મવ્યોમ જગજ્જાલં બ્રહ્મવ્યોમ દિશો દશ ।
બ્રહ્મવ્યોમ કલાકાલદેશદ્રવ્યક્રિયાદિકમ્

તત્રાહમિવ સંસારશતે ભાતે મુનીશ્વરાઃ ।
દૃષ્ટા વસિષ્ઠનામાનો બ્રહ્મપુત્રાઃ સદુત્તમાઃ

બ્રહ્મન્દ્વાસપ્તતિસ્ત્રેતાઃ સર્વા એવ સરાઘવાઃ ।
તત્ર દૃષ્ટં કૃતશતં દ્વાપરાણાં શતં તથા

ભેદોદયેન વૈ દૃષ્ટાસ્તાસ્તાઃ સર્ગદશાસ્તથા ।
બોધેન ચેત્તદત્યચ્છમેકં બ્રહ્મ નભસ્તતમ્

નેદં બ્રહ્મણિ નામાસ્તિ જગદ્બ્રહ્મણ્યથ ત્વિદમ્ ।
બ્રહ્મૈવાજમનાદ્યન્તં તત્સર્વં તત્પદાદિકમ્

પાષાણમૌનપ્રતિમં નકિંચિદભિશબ્દિતમ્ ।
યત્તત્કિંચિદિતિ દ્યોતરૂપં બ્રહ્મ જગત્સ્મૃતમ્

વિભાત્યચેત્યં ચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વસત્તૈવ જગત્તયા ।
નિરાકારે નિરાકારા સ્વપ્નાનુભવસંનિભા

અનન્યમાત્મનો બ્રહ્મ સર્વં ભામાત્રરૂપકમ્ ।
પ્રકાશનમિવાલોકઃ કરોતિ ન કરોતિ ચ

તેષુ નામાનુભૂયન્તે જગલ્લક્ષેષુ તત્ર વૈ ।
ઉષ્ણાનિ ચન્દ્રબિમ્બાનિ સૂર્યાઃ શીતલમૂર્તયઃ

પ્રજાસ્તમસિ પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્યેવ ન તેજસિ ।
ઉલૂકસ્ય સમાચારાસ્તસ્યૈવ સદૃશસ્વરાઃ

ઇતઃ શુભેન નશ્યન્તિ યાન્તિ પાપૈસ્તથા દિવમ્ ।
વિષાશનેન જીવન્તિ મ્રિયન્તેઽમૃતભોજનૈઃ

યદ્યથા બુધ્યતે બોધે યથોદેત્યથવા સ્વતઃ ।
તથાશુ સ્ફુટતામેતિ સદ્વાસદ્વા તદેવ તત્

વિટપાકારમૂલૌઘદર્શનાદ્વજ્રશોભિભિઃ ।
ઘૂર્ણતે પત્રપુષ્પાભૈઃ પાદપૈર્વ્યોમ્નિ કાનનમ્

સિકતાઃ પીડિતાઃ સત્યઃ સ્રવન્તિ સ્નેહજં રસમ્ ।
શિલાફલકકેભ્યશ્ચ જાયન્તે કમલાન્યલમ્ ।૦

દારુણ્યશ્મનિ ભિત્તૌ ચ ચઞ્ચલાઃ શાલભઞ્જિકાઃ ।
દેવાઙ્ગનાભિઃ સહિતં ગાયન્તિ કથયન્તિ ચ

મેઘાન્પરિદધત્યુચ્ચૈર્ભૂતાન્યુચ્ચૈઃ પટાનિવ ।
પ્રતિવર્ષં વિજાતીયાન્યુત્પદ્યન્તે ફલાન્યગે

સંનિવેશૈર્ન નિયતૈરઙ્ગાનાં વિવિધાઙ્ગકૈઃ ।
શિરોભિઃ સર્વભૂતાનિ પરિક્રામન્તિ ભૂમિગૈઃ

શાસ્ત્રવેદવિહીનાનિ નિર્ધર્માણ્યેવ કાનિચિત્ ।
યત્કિંચનૈકકારીણિ તિર્યગ્વન્તિ જગન્ત્યધઃ ૦

કામસંવિત્તિહીનાનિ નિઃસ્ત્રીજાતાનિ કાનિચિત્ ।
ભૂતૈઃ સંશુષ્કહૃદયૈર્વ્યાપ્તાન્યશ્મમયૈરિવ

પવનાશનભૂતાનિ સમરત્નાશ્મકાનિ ચ ।
અજાતાર્થાન્યલુબ્ધાનિ નિગર્વાણીવ કાનિ ચ

ક્વચિત્પ્રત્યેકમાત્માનં પશ્યત્યાપ્નોતિ નેતરત્ ।
બહુભૂતકમપ્યસ્તિ જગદિત્યેકભૂતકમ્

નખકેશાદિકે યદ્વત્તદ્વદન્યત્ર સંસ્થિતઃ ।
આત્મવત્સર્વભૂતાનામેકીભૂતાત્મભાવના

અનન્તાપારપર્યન્ત શૂન્યમેવ બહુ ક્વચિત્ ।
યત્નતઃ સંવિદાપ્નોતિ તસ્યાન્તે ન જગત્પુનઃ

અત્યન્તાબુદ્ધબુદ્ધાનિ મોક્ષશબ્દાર્થદૃષ્ટિષુ ।
દારુયન્ત્રમયાશેષભૂતૌઘાનીવ કાનિચિત્

ઋક્ષચક્રવિહીનાનિ નિષ્કાલકલનાનિ ચ ।
મૂકસંકેતસારાણિ ભૂતજાલાનિ કાનિચિત્ ]

કાનિચિદ્વર્જિતાન્યેવ નેત્રશબ્દાર્થસંવિદા ।
વ્યર્થદીપ્તાત્મતેજાંસિ ભૂતાનીત્યેકચિન્તયા

પ્રાણસંવિદ્વિહીનાનિ વ્યર્થામોદાનિ કાનિચિત્ ।
મૂકાનિ શબ્દવૈયર્થ્યાચ્છ્રુતિહીનાનિ કાનિચિત્

વાક્યસંવિદ્વિહીનત્વાન્મૂકાન્યન્યાનિ કાનિચિત્ ।
સ્પર્શસંવિદ્વિહીનત્વાદશ્માઙ્ગાનીવ કાનિચિત્

સંવિન્માત્રમયાન્યેવ દૃષ્ટાન્યપિ ચ કાનિચિત્ ।
વ્યવહારીણ્યપ્યગ્રાહ્યાણ્યેવ નિત્યં પિશાચવત્ ૦

ભૂમયાન્યેકનિષ્ઠાનિ નિષ્પિણ્ડાન્યેવ કાનિચિત્ ।
કાનિચિદ્વારિપૂર્ણાનિ વહ્નિપૂર્ણાનિ કાનિચિત્

કાનિચિદ્વાતપૂર્ણાનિ સર્વાકારાણિ કાનિચિત્ ।
જગન્તિ વ્યોમરૂપાણિ વત તત્ર કચન્તિ ખે

ધરાપીઠૈકપૂર્ણેષુ તિષ્ઠન્ત્યન્યેષુ દેહિનઃ ।
ભેકા ઇવ શિલાકોશે કીટા ઇવ ધરોદરે

જલૈકપરિપૂર્ણેષુ તિષ્ઠન્ત્યુર્વીવનાદ્રિષુ ।
ભ્રમન્ત્યન્યેષુ ભૂતાનિ નિત્યમેવોગ્રમીનવત્

અન્યેષ્વગ્ન્યેકપૂર્ણેષુ જલાદિરહિતાન્યપિ ।
ભૂતાન્યગ્નિમયાન્યેવ સ્ફુરન્ત્યલમલાતવત્

અન્યેષ્વનિલપૂર્ણેષુ ભૂતાન્યસ્તેતરાણ્યપિ ।
વાતમાત્રમયાઙ્ગાનિ સ્ફુરન્ત્યર્જુનવાતવત્

અન્યેષુ વ્યોમમાત્રાત્મદેહેષુ વ્યોમરૂપિણઃ ।
પ્રાણિનઃ સન્તિ સર્ગેષુ દર્શનવ્યવહારિણઃ

પાતાલપાતિષુ તથામ્બરમુત્પતત્સુ
તિષ્ઠત્સુ વિભ્રમપદેષ્વથ દિઙ્મુખેષુ ।
નાનાજગત્સુ કિમિવાસ્તિ મયા ન દૃષ્ટં
યન્નામ ચિજ્જલધિચઞ્ચલબુદ્બુદેષુ ।

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે પાષા૦ જગજ્જાલવર્ણનં નામ ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ