યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.59

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનન્તરં નભઃકોશકુંટીકોટરતો મુને ।
તવ ધ્યાનાત્પ્રબુદ્ધસ્ય વૃત્તં વર્ષશતેન કિમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતો ધ્યાનાત્પ્રબુદ્ધોઽહં શ્રુતવાંસ્તત્ર નિઃસ્વનમ્ ।
મૃદુ વ્યક્તપદં હૃદ્યં ન ચ વાચ્યનુગો યતઃ

સ્ત્રીસ્વભાવાદિવ મૃદુ મધુરં વા નિનાદિ વા ।
સ્વલ્પાઙ્ગત્વાદનિર્હ્રાદિ મયા તદ્વાક્યમૂહિતમ્

ઇન્દિન્દિરરુતાકારં તન્ત્રીરણિતરઞ્જનમ્ ।
ન રોદનં ચ પઠનં બિસકોશસમસ્વનમ્

તદાકર્ણ્યાશુ તત્રેદમહં ચિન્તિતવાનથ ।
શાબ્દિકાન્વીક્ષણાત્પશ્યન્દિશો દશ સવિસ્મયઃ

વ્યોમ્નોઽયં સિદ્ધસંચારમાર્ગશૂન્યાન્યનન્તરમ્ ।
ભાગો યોજનલક્ષાણિ સમતિક્રમ્ય સંસ્થિતઃ

તદિહેદૃગ્વિધસ્ય સ્યાત્કુતઃ શબ્દસ્ય સંભવઃ ।
શાબ્દિકં ન ચ પશ્યામિ યત્નેનાપિ વિલોકયન્

અનન્તમિદમાશૂન્યં પુરો મે નિર્મલં નભઃ ।
ઇહ ભૂતં પ્રયત્નેન પ્રેક્ષ્યમાણં ન દૃશ્યતે

યદેતિ ચિન્તયિત્વાહં ભૂયોભૂયો વિલોકયન્ ।
શબ્દેશ્વરં ન પશ્યામિ તદા ચિન્તિતવાનિદમ્

આકાશ એવ ભૂત્વાહમાકાશેનૈકતાં ગતઃ ।
આકાશગુણશબ્દાર્થાન્કરોમ્યાકાશકોશકે

દેહાકાશમિહ સ્થાપ્ય ધ્યાનેનેહ યથાસ્થિતમ્ ।
ચિદાકાશવપુર્વ્યોમ્ના યામ્યૈક્યં વારિવામ્બુના

ચિન્તયિત્વેત્યહં ત્યક્તું દેહં પદ્માસનસ્થિતઃ ।
આસં સમાધિમાધાતું પુનરામીલિતેક્ષણઃ

ત્યક્ત્વા બાહ્યાર્થસંસ્પર્શાનૈન્દ્રિયાનાન્તરાનપિ ।
ચિત્તાકાશોઽહમભવં સંવિત્સ્પન્દમયાત્મકઃ

ક્રમાત્તદપિ સંત્યજ્ય બુદ્ધિતત્ત્વપદં ગતઃ ।
સંપન્નોઽહં ચિદાકાશે જગજ્જાલૈકદર્પણઃ

તતસ્તેન સ્વભાવેન ભૂતવ્યોમૈકતામહમ્ ।
સંપ્રયાતોઽમ્બુનૈવામ્બુ સૌરભં સૌરભેણ વા ઓ

સંપન્નોઽથ મહાકાશં વ્યાપ્યાનન્તોઽથ સર્વગઃ ।
અનાકારોઽપ્યનાધારઃ સર્વાર્થાધારતાં ગતઃ

અહં ત્રૈલોક્યવૃન્દાનિ સંસારાણાં શતાનિ ચ ।
તત્ર બ્રહ્માણ્ડલક્ષાણિ પશ્યામ્યગણિતાન્યપિ

પરસ્પરમદૃષ્ટાનિ મિથઃ ખાન્યમલાનિ ચ ।
નાનાચારવિચારાણિ શૂન્યાન્યેવ પરસ્પરમ્

સ્વપ્નરૂપાણિ સુપ્તાનાં તુલ્યકાલં નૃણામિવ ।
મહારમ્ભાનુમૃષ્ટાનિ શૂન્યાનિ ચ પરસ્પરમ્

જાયમાનાનિ નશ્યન્તિ વર્ધમાનાનિ ભૂરિશઃ ।
વર્તમાનાન્યતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ સર્વશઃ

અનેકચિત્રજાલાનિ મહાભિત્તીનિ ખાનિ ચ ।
મનસેવોગ્રરાજ્યાનિ કૃતાનિ વિવિધૈર્જનૈઃ

નિરાવરણરૂપાણિ તથૈકાવરણાનિ ચ ।
પઞ્ચાવરણયુક્તાનિ ષડેકાવરણાનિ ચ

દશાવરણચિત્રાણિ ષોડશાવરણાનિ ચ ।
ચતુર્વિશત્યાવૃતીનિ ષટ્ત્રિંશત્ખાવૃતાનિ ચ

શૂન્યાનિ ભૂતપૂર્ણાનિ પઞ્ચભૂતમયાન્યપિ ।
એકપૃથ્વ્યાદિભૂતાનિ ચતુઃપૃથ્વ્યાદિકાનિ ચ

ત્રિઃપૃથ્વ્યાદીનિ ચાન્યાનિ દ્વિઃપૃથ્વ્યાદીન્યથાપિ ચ ।
તથા સપ્તમહાભૂતાન્યેકજાતિમયાનિ ચ

ત્વાદૃશાનુભવાભોગવિરુદ્ધાતિદશાનિ તુ ।
તથા નિત્યાન્ધકારાણિ સૂર્યાદિરહિતાનિ ચ 1

તથા મીલિતસર્ગાણિ એકનાથાવૃતાનિ ચ ।
વિલક્ષણપ્રજેશાંશવિચિત્રાચારવન્તિ ચ

તથા નિર્વેદશાસ્ત્રાણિ નિઃશાસ્ત્રાણિ તથૈવ ચ ।
કૃમિક્રમસમારમ્ભદેવાદિપ્રાણિમન્તિ ચ

જાત્યા તુ પારમ્પર્યેણ સંકેતાચારવન્તિ ચ ।
તથા નિત્યપ્રકાશાનિ જ્વલિતાગ્નિમયાનિ ચ

તથા જલૈકપૂર્ણાનિ પવનૈકમયાનિ ચ ।
સ્તબ્ધાનિ પરમાકાશે વહન્તિ ચ તથાનિશમ્

જાયમાનાનિ પુષ્યન્તિ પરિપુષ્ટાનિ ચાભિતઃ ।
તિર્યગ્ગચ્છન્તિ ચાન્યાનિ પૂર્ણસર્વમયાન્યપિ

દેવમાત્રૈકસર્ગાણિ નરમાત્રમયાનિ ચ ।
દૈત્યવૃન્દમયાન્યેવ કૃમિનિર્વિવરાણિ ચ

અન્તરન્તસ્તદન્તશ્ચ સ્વકોશેઽપ્યણુકં પ્રતિ ।
જાતાનિ જાયમાનાનિ કદલીદલપીઠવત્

પરસ્પરમદૃષ્ટાનિ નાનુભૂતાનિ વૈ મિથઃ ।
સૈનિકસ્વપ્નજાલાનિ જાતાનીવ મહાન્ત્યપિ

વિવિધાન્યપ્યનન્તાનિ સ્વચ્છાકાશાત્મકાન્યલમ્ ।
અન્યોન્યમન્યવૃત્તીનિ ન મિથોઽન્યસ્થિતીનિ ચ

મિથશ્ચાન્યાન્યશાસ્ત્રાણિ મિથોઽનન્તાનિ યાનિ ચ ।
અન્યોન્યસન્નિવેશાનિ મિથોઽન્યોન્યાનિ યાનિ ચ

અન્યોન્યં પરલોકાનિ મિથઃ સિદ્ધપુરાણિ ચ ।
અન્યાદૃશમહાભૂતાન્યન્યાદૃગ્દિગ્ગિરીણિ ચ

ત્વાદૃશાનુભવેહાનામગમ્યાભ્યાગતાનિ ચ ।
અસમઞ્જસરૂપાણિ કથ્યમાનાનિ માદૃશૈઃ ઓ

અણુવત્સેષ્યમાણાનિ ચિદાદિત્યાંશુમણ્ડલે ।
પરમાર્થશ્રિયો વ્યોમ્નિ રશ્મિજાલાનિ કુણ્ડલે

કાનિચિત્તાનિ તાન્યેવ ભૂત્વા ભૂત્વા ભવત્યલમ્ ।
કાનિચિત્તાદૃશાન્યેવ જાતાનિ વનપર્ણવત્

અન્યોન્યત્વાચ્ચ સદૃશાન્યન્યાનિ સદૃશાન્યપિ ।
કંચિત્કાલં સુસદૃશાન્યન્યાન્યેવ ચ કાનિચિત્

ફલાનિ તાન્યનન્તાનિ પરમાર્થમહાતરોઃ ।
અનન્યાન્યેવ ચાન્યાનિ તન્મયાન્યેવ વૈ તતઃ

કાનિચિત્સ્વલ્પકલ્પાનિ દીર્ઘકલ્પાનિ કાનિચિત્ ।
અન્યાન્યનિયતં ભૂરિ નિયતં ભૂરિ કાનિચિત્

અન્યાન્યજ્ઞાતકાલાનિ યદૃચ્છાવશતઃ સ્વયમ્ ।
જાયમાનાનિ પુષ્ટાનિ સુસ્થિરાણિ સ્થિતાનિ ચ

તાનિ શૂન્યત્વજાલાનિ પરમાકાશકોશકે ।
અપરિજ્ઞાતકાલાનિ રૂઢાન્યજ્ઞાતદોષકે

અબ્ધ્યર્કાકાશમેર્વાદિ શતૈરાવલિતાન્યલમ્ ।
ચિચ્ચમત્કારખે સ્વપ્નજાલાન્યાભાન્તિ ચાવિલમ્

અનુભૂતેર્ભ્રમાત્મત્વાત્કારણાનામભાવતઃ ।
પૃથ્વ્યાદીનામહેતૂનામત્યન્તં સન્ત્યસન્તિ ચ

મૃગતૃષ્ણામ્બુભરવદ્દ્વિચન્દ્રવ્યોમવર્ણવત્ ।
સંપન્નાનિ ન સત્યાનિ સત્યાન્યપ્યનુભૂતિતઃ

ચિત્સંકલ્પનભસ્યેવ ભાસમાનાનિ ભૂરિશઃ ।
વાસનાવાતનુન્નાનિ વિલુઠન્ત્યાત્મચેષ્ટિતૈઃ

સુરાસુરાદિમશકા બહુશોદુમ્બરદ્રુમે ।
ફલાનિ રસપૂર્ણાનિ ઘૂર્ણમાનાનિ મારુતૈઃ

અભિજાતસ્વભાવસ્ય સર્ગારમ્ભકરસ્ય ચ ।
શુદ્ધચિત્તત્ત્વબાલસ્ય સંકલ્પનગરાણિ ખે

ત્વમહં સ ઇદં ચેતિ ધિયા બલદૃઢાન્યલમ્ ।
સંપન્નાન્યર્કદીપ્ત્યેવ પઙ્કક્રીડનકાનિ ચ

વૃત્તાનિ રસશાલિન્યા નિયત્યા નિત્યતૃપ્તયા ।
વનાન્યુગ્રફલાનીવ વસન્તરસલેરવયા

મહાકર્તૃણ્યકર્તૄણિ ન કૃતાન્યેવ ખાનિ વા ।
સ્વયં સંપન્નરૂપાણિ ચિદ્વ્યોન્યેવ કૃતાનિ વા

પરમાર્થમયાન્યેવ તદન્યદ્વોદિતાન્યપિ ।
અલબ્ધાન્યેવ લબ્ધાનિ સદાઽસન્ત્યેવ સન્તિ ચ

ચતુર્દશદશૈકાદિવિધભૂતગણાનિ ચ ।
પુનસ્તાન્યેવ તાન્યન્તરન્યાન્યન્યાન્યથો બહિઃ ૦

નરકસ્વર્ગપાતાલબન્ધુમિત્રમયાન્યપિ ।
મહારમ્ભમયાન્યેવ શૂન્યાનિ પરમાર્થતઃ

ક્ષીરામ્બુધેર્જલાનીવ સ્નેહસારાણિ સર્વતઃ ।
તરઙ્ગભઙ્ગુરાણ્યન્તર્બહિશ્ચાવૃત્તિમન્તિ ચ

આભાસમાત્રરૂપાણિ તેજસ્યાત્મવિવસ્વતઃ ।
જાતાનીવ સ્વતસ્તાનિ સ્પન્દનાનિ નભસ્વતઃ

વૃક્ષરૂપાણિ પત્રાણાં બુદ્ધ્યહંકારચેતસામ્ ।
અસતામપ્યસન્ત્યેવ સ્વપ્ને ન્યસ્તનૃણામિવ

પુરાણવેદસિદ્ધાન્તકલ્પનાતલ્પપાલિષુ ।
ઘનનિદ્રાણિ સુપ્તાનિ બિભ્રન્તિ શવતામિવ

પરમાર્થમહારણ્યે ચિદ્ગન્ધર્વકૃતાનિ વૈ ।
સૂર્યદીપકદીપ્તાનિ ગૃહાણિ ગહનાત્મનિ

પ્રજાયમાનાનિ નભસ્યનન્તે
વિશીર્યમાણાનિ ચ નિર્નિમિત્તમ્ ।
તદા ત્વહં વૈ તિમિરાક્ષદૃષ્ટ-
કેશોણ્ડ્રકાનીવ જગન્ત્યપશ્યમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામોયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે પા૦ જગર્જ્જાલવર્ણનં નામૈકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ