યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.53

ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યથા ચેત્યે ચેતનતા યથા કાલે ચ કાલતા ।
યથા ચ વ્યોમતા વ્યોમ્નિ યથા ચ જડતા જડે

યથા વાયૌ ચ વાયુત્વમભૂતાદાવભૂતતા ।
યથા સ્પન્દાત્મનિ સ્પન્દો યથા મૂર્તે ચ મૂર્તતા

યથા ભિન્ને ચ ભિન્નત્વં યથાઽનન્તે હ્યનન્તતા ।
યથા દૃશ્યે ચ દૃશ્યત્વં યથા સર્ગેષુ સર્ગતા

એતત્ક્રમેણ હે બ્રહ્મન્ વદ મે વદતાં વર ।
આદિતઃ પ્રતિપાદ્યૈવ બોધ્યન્તે હ્યલ્પબોધિનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તદનન્તં મહાકાશં મહાચિદ્ઘનમુચ્યતે ।
અવેદ્યચિદ્રૂપમયં શાન્તમેકં સમસ્થિતિ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશ્વરાદ્યન્તે મહાપ્રલયનામનિ ।
શબ્દાર્થે રૂઢિમાપન્ને યચ્છુદ્ધમવશિષ્યતે

સર્ગસ્ય કારણં તત્ર ન કિંચિદુપપદ્યતે ।
મલમાકારબીજાદિ માયામોહભ્રમાદિકમ્

કેવલં શાન્તમત્યચ્છમાદ્યન્તપરિવર્જિતમ્ ।
તદ્વિદ્યતે યત્ર કિલ ખમપિ સ્થૂલમશ્મવત્

ન ચ નાસ્તીતિ તદ્વક્તું યુજ્યતે ચિદ્વપુર્યદા ।
ન ચૈવાસ્તીતિ તદ્વક્તું યુક્તં શાન્તમલં તદા

નિમેષે યોજનશતે પ્રાપ્તાયામાત્મસંવિદિ ।
મધ્યે તસ્યાસ્તુ યદ્રૂપં રૂપં તસ્ય પદસ્ય તત્

સબાહ્યાભ્યન્તરે શાન્તે વાસનાવિષયભ્રમે ।
સર્વચિન્તાવિહીનસ્ય પ્રબુદ્ધસ્યાર્ધરાત્રતઃ

શાન્તં નિઃસુખદુઃખસ્ય પુરુષસ્યૈવ તિષ્ઠતઃ ।
યદસ્પન્દિ મનોરૂપં રૂપં તસ્ય પદસ્ય તત્

તૃણગુલ્માઙ્કુરાદીનાં સત્તાસામાન્યમાતતમ્ ।
યદુદ્ભવોદ્ભવં રૂપં રૂપં તસ્ય પદસ્ય તત્

તસ્મિન્પદે જગદ્રૂપં યદિદં દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
સકારણમિવાકારકરાલમિવ ભેદવત્

તત્સર્વં કારણાભાવાન્ન જાતં ન ચ વિદ્યતે ।
નાકારયુક્તં ન જગન્ન ચ દ્વૈતૈક્યસંયુતમ્

યદકારણકં તસ્ય સત્તા નેહોપપદ્યતે ।
સ્વયં નિત્યાનુભૂતેઽર્થે કોઽત્રાપહ્નવશક્તિમાન્

ન ચ શૂન્યમનાદ્યન્તં જગતઃ કારણં ભવેત્ ।
બ્રહ્મામૂર્તં સમૂર્તસ્ય દૃશ્યસ્યાબ્રહ્મરૂપિણઃ

તસ્માત્તત્ર જગદ્રૂપં યદા ભાતં તદેવ તત્ ।
સ્વયમેવ તદા ભાતિ ચિદાકાશમિતિ સ્થિતમ્

જગચ્ચિદ્બ્રહ્મભાવાચ્ચ તથા ભાવો ભ્રમાદિવ ।
સર્વમેકમજં શાન્તમદ્વૈતૈક્યમનામયમ્

પૂર્ણાત્પૂર્ણં વિસરતિ પૂર્ણે પૂર્ણં વિરાજતે ।
પૂર્ણમેવોદિતં પૂર્ણે પૂર્ણમેવ વ્યવસ્થિતમ્

શાન્તં સમં સમુદયાસ્તમયૈર્વિહીન-
માકારમુક્તમજમમ્બરમચ્છમેકમ્ ।
સર્વં સદા સદસદેકતયોદિતાત્મ
નિર્વાણમાદ્યમિદમુત્તમબોધરૂપમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિ૦ ઉત્તરાર્ધે નિર્વાણવર્ણનં નામ ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ