યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.54

ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જગન્નામ નભઃ સ્વચ્છં સદ્બ્રહ્મ નભસિ સ્થિતમ્ ।
નભો નભસિ ભાતીદં જગચ્છબ્દાર્થ ઇત્યજમ્ ॥
ત્વમહં જગદિત્યાદિ શબ્દાર્થો બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ ।
શાન્તં સમસમાભાસં સ્થિતમસ્થિતમેવ સત્

સમુદ્રગિરિમેઘોર્વીવિસ્ફોટમયમપ્યજમ્ ।
કાષ્ઠમૌનવદેવેદં જગદ્બ્રહ્માવતિષ્ઠતે

દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૈવ દૃશ્યસ્ય સ્વભાવાત્સ્વાત્મનિ સ્થિતઃ ।
કર્તા કર્તૈવ કર્તવ્યાભાવતઃ કારણાદૃતે

ન જ્ઞત્વં ન ચ કર્તૃત્વં ન જડત્વં ન ભોક્તૃતા ।
ન શૂન્યતા ન ચાર્થત્વમિહ નાપિ નભોર્થતા

શિલાજઠરવત્સત્યં ઘનમેકમજં તતમ્ ।
સર્વં શાન્તમનાદ્યન્તમેક વિધિનિષેધયોઃ

મરણં જીવિતં સત્યમસત્યં ચ શુભાશુભમ્ ।
સર્વમેકમજં વ્યોમ વીચિજાલજલં યથા

વિભાગ એવ દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટ્રત્વં ચૈવ ગચ્છતિ ।
એતચ્ચ કલ્પનં સ્વપ્નપુરાદિષ્વનુભૂયતે

એવમચ્છં પરાકાશે સ્વપ્નપત્તનવજ્જગત્ ।
ભાતિ પ્રથમમેવેદં બ્રહ્મૈવેત્થમતઃ સ્થિતમ્

તદિદં તાદૃશં વિદ્ધિ સર્વમ્ સર્વાત્મકં ચ યત્ ।
દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યમનઙ્કિતમ્

ચિદ્વ્યોમ્નઃ શાન્તશાન્તસ્ય મધ્યમે ચૈવમાસ્થિતમ્ ।
જગત્તથૈવ સલિલમેવોર્મ્યાદિતયા યથા

યદુદેત્યુદિતં યચ્ચ યચ્ચ નોદેતિ નોદિતમ્ ।
દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદો મધ્યાન્ન ભેદિતમ્

અતઃ કિલાસ્ય સર્ગસ્ય કારણં શશશૃઙ્ગવત્ ।
પ્રયત્નેનાપિ ચાન્વિષ્ટં ન કિંચિદુપલભ્યતે

યદકારણકં ભાતિ તદભાતં ભ્રમાત્મકમ્ ।
ભ્રમસ્યાસત્યરૂપસ્ય સત્યતા કથમુચ્યતે

કારણેન વિના કાર્યં કિલ કિં નામ વિદ્યતે ।
યદપુત્રસ્ય સત્પુત્રદર્શનં સ ભ્રમો ન સત્

યસ્ત્વકારણકો ભાતિ સ સ્વભાવો વિજૃમ્ભતે ।
સર્વરૂપેણ સંકલ્પગન્ધર્વનગરાદિવત્

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ ક્ષણાન્મધ્યં વિદો વપુઃ ।
સ્વરૂપમજહત્ત્વેવ રાજતેઽર્થવિવર્તવત્

બોધ એવ કચત્યર્થરૂપેણ સ ચ સ્વાદણુઃ ।
દૃષ્ટાન્તોઽત્રાનુભૂતોઽન્તઃ સ્વપ્નસંકલ્પપર્વતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિદ્યતે વટબીજાન્તર્યથા ભાવિમહાદ્રુમઃ ।
પરમાણૌ તથા સર્ગો બ્રહ્મન્કસ્માન્ન વિદ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યત્રાસ્તિ બીજં તત્ર સ્યાચ્છાખા વિતતરૂપિણી ।
જન્યતે કારણૈઃ સા ચ વિતતા સહકારિભિઃ

સમસ્તભૂતપ્રલયે બીજમાકારિ કિં ભવેત્ ।
સહકાર્યથ કિં તસ્ય જાયતે યદ્વશાજ્જગત્

યત્તુ બ્રહ્મ પરં શાન્તં કા તત્રાકારકલ્પના ।
પરમાણુત્વયોગોઽપિ નાત્ર કેવાત્ર બીજતા

કારણસ્યેતિ બીજસ્ય સત્યાસત્યૈકકારિણઃ ।
અસંભવાજ્જગત્સત્તા કથં કેન કુતઃ ક્વ કા

જગદાસ્તે પરસ્યાણોરન્તરિત્યપિ નોચિતમ્ ।
સાર્ષપે કણકે મેરુરાસ્ત ઇત્યજ્ઞકલ્પના

સતિ બીજે પ્રવર્તન્તે કાર્યકારણદૃષ્ટયઃ ।
નિરાકારસ્ય કિં બીજં ક્વ જન્યજનકક્રમઃ

અતો યત્પરમં તત્ત્વં તદેવેદં જગત્સ્થિતમ્ ।
નેહ પ્રથયતે કિંચિન્ન ચ કિંચિદ્વિનશ્યતિ

ચિદાકાશશ્ચિદાકાશે હૃદિ ચિત્ત્વાજ્જગદ્ભમમ્ ।
અશુદ્ધવદિવાશુદ્ધે શુદ્ધં શુદ્ધે પ્રપશ્યતિ

સ્વમેવાભાસતે તસ્ય રૂપં સ્પન્દ ઇવાનિલે ।
સર્ગશબ્દાર્થકલના નેહ કાશ્ચન સન્તિ નઃ

યથા શૂન્યત્વમાકાશે દ્રવત્વં ચ યથા જલે ।
અન્યતાત્મમયી શુદ્ધા સર્ગતેય તથાત્મનિ

ભારૂપમિદમાશાન્તં જગદ્બ્રહ્મૈવ નસ્તતમ્ ।
અનાદિનિધનં સત્યં નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ ક્ષણાન્મધ્યે વિદો વપુઃ ।
યત્તજ્જગદિતીવેદં વ્યોમાત્મનિ વ્યવસ્થિતમ્

યથા સ્પન્દોઽનિલે તોયે દ્રવત્વં વ્યોમ્નિ શૂન્યતા ।
તથા જગદિદં ભાતમનન્યાશ્લેષમાત્મનિ

સંવિન્નભો નનુ જગન્નભ ઇત્યનર્ક-
માત્મન્યવસ્થિતમનસ્તમયોદયં ક્વ ।
તત્ત્વઙ્ગભૂતમખિલં તદનન્યદેવ
દૃશ્યં નિરસ્તકલનોઽમ્બરમાત્રમાસ્વ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે અદ્વૈતૈક્યપ્રતિપાદનં નામ ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ