યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.43-2

ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતદુક્તં પરં તેન સ્વયમેવ ચ વેદ્મ્યહમ્ ।
રામ ત્વમપિ જાનીષે યથેદં સમવસ્થિતમ્

યત્રાલીકમલીકેન કિલાલીકે વિલોક્યતે ।
તસ્યાં સંસારમાયાયાં કિં સત્યં કિમસન્મયમ્

યથા યેન વિકલ્પેન યદ્વિકલ્પેન કથ્યતે ।
તથા તેનાત્મકલ્પેન નગતાઽપ્યનુભૂયતે

યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા સ્પન્દો નભસ્વતિ ।
યથા નભસિ શૂન્યત્વં તથા સર્ગત્વમાત્મનિ

તતઃ પ્રભૃતિ તેનૈવ ક્રમેણાર્ચનમાત્મનઃ ।
અદ્ય યાવદ્ગતવ્યગ્રઃ કુર્વન્નહમવસ્થિતઃ

અનેનાર્ચાવિધાનેન મયેમે રામ વાસરાઃ ।
અખિન્નેનાતિવાહ્યન્તે વ્યવહારપરા અપિ

યથાપ્રાપ્તૈઃ ક્રિયાચારકુસુમૈરાત્મનોઽર્ચનમ્ ।
વ્યુચ્છિન્નમપિ વ્યુચ્છિન્નં ન કદાચિદહર્નિશમ્

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંબન્ધે સામાન્યે સર્વદેહિનામ્ ।
યોગિનઃ સાવધાનત્વં યત્તદર્ચનમાત્મનઃ

દૃષ્ટ્યાનયા રઘુપતે સઙ્ગમુક્તેન ચેતસા ।
સંસારવિરલારણ્યે વિહરાસ્મિન્ન ખિદ્યસે

દુઃખે મહતિ સંપ્રાપ્તે ધનબન્ધુવિયોગજે ।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય વિચારં કુરુ સુવ્રત

સુખદુઃખે ન કર્તવ્યે ધનબન્ધૂદયક્ષયે ।
એવંપ્રાયા એવ સર્વા નિત્યં સંસારદૃષ્ટયઃ

જાનાસ્યેવ ગતિં ચિત્રાં વિષયાણાં પ્રમાથિનીમ્ ।
યથાયાન્તિ યથા યાન્તિ યથા પરિભવન્તિ ચ

એવમેવ પ્રવર્તન્તે પ્રેમાણિ ચ ધનાનિ ચ ।
એવમેવાવહીયન્તે નિમિત્તૈરવિચારિતૈઃ

ન તાસ્તવ ન તાસાં ત્વં નિર્મલાન્તર્જગત્ક્રિયાઃ ।
ઇદમિત્થં જગત્કિંચિત્કિં મુધા પરિતપ્યસે

ત્વમિહાસિ જગદ્રૂપં ચિન્માત્રવિતતાકૃતે ।
નિજાવયવકાવૃત્તૌ કઃ ક્રમો હર્ષશોકયોઃ

તાત ચિન્માત્રરૂપોઽસિ ન તે ભિન્નમિદં જગત્ ।
અતસ્તવ કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

ઇતિ ચિચ્ચક્રચાઞ્ચલ્યે ચિન્મયે જગદમ્બુધૌ ।
તરઙ્ગજાલે ચામ્ભોધૌ કઃ ક્રમો હર્ષશોકયોઃ

ચિદેકતાનતામેત્ય સૌષુપ્તીમાગતઃ સ્થિતિમ્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ રામ ત્વં તુર્યાવસ્થાત્મકો ભવ

સમઃ સમસમાભાસો ભાસ્વદ્વપુરુદારધીઃ ।
તિષ્ઠાત્માર્ચારતો નિત્યં પરિપૂર્ણં ઇવાર્ણવઃ

એતત્ત્વં શ્રુતવાન્સર્વં સ્થિતસ્ત્વં પરિપૂર્ણધીઃ ।
યદિચ્છસીતરત્પ્રષ્ટું તત્પૃચ્છ રઘુનન્દન ॥
યત્પૃષ્ટં પ્રથમે કલ્પે તદદ્ય પરિચોદય ।
શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઇદાનીં સંશયો બ્રહ્મન્વિનિવૃત્તો વિશેષતઃ

જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમખિલં જાતા તૃપ્તિરકૃત્રિમા ।
ન મુનેઽસ્તિ મલં દ્વિત્વં ન ચેત્યં ન ચ કલ્પનમ્

તદા મમાભૂદજ્ઞાનં પ્રશાન્તમધુના તુ તત્ ।
કલઙ્ક આત્મનોઽસ્તીતિ તદજ્ઞાનવશેન યા

ભ્રાન્તિરાસીદિદાનીં સા નિવૃત્તા ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
ન જાયતે ન મ્રિયતે ન ચૈવાત્મા કલઙ્કિતઃ

સર્વં ચ ખલ્વિદં બ્રહ્મમયમિત્યુદિતોઽસ્મ્યલમ્ ।
પ્રશ્નેભ્યઃ સંશયેભ્યશ્ચ વાઞ્છિતેભ્યશ્ચ સર્વતઃ

શુદ્ધં મે નિર્મલં ચેતસ્ત્વષ્ટ્રા યન્ત્રભ્રમાદિવ ।
સર્વાચારોપદેશેષુ પ્રાપ્તપ્રોક્તેષુ સાધુભિઃ

નિરાકાઙ્ક્ષી સ્થિતોઽસ્મ્યન્તઃ સુમેરુઃ કનકેષ્વિવ ।
ન તદસ્ત્યસ્તિ યત્રાશા ન તદસ્તિ યદીપ્સિતમ્

ન તદસ્તિ યદાદેયં હેયં મધ્યં ચરાચરે ।
ઇદં હેયમુપાદેયમિદં સદિદમપ્યસત્

ઇતિ ચિન્તાભ્રમઃ શાન્તો નિપુણં પરમો મુને ।
ન સ્વર્ગમભિવાઞ્છામિ દ્વેષ્મિ વાપિ ન રૌરવમ્

આત્મન્યેવ હિ તિષ્ઠામિ મન્દરાદ્રિરિવાભ્રમઃ ।
કણશઃ કીર્ણત્રિજગત્ક્ષીરસાગરસંસૃતિઃ

વિશ્રાન્તશ્ચિરસંભ્રાન્તો નિર્ભ્રમો રામ મન્દરઃ ।
અવસ્ત્વિદમિદં વસ્તુ પશ્યેતિ કલનાસ્ત્યલમ્

હૃદિ તસ્ય કુસંદેહજાલેન જ્વલિતાધિકમ્ ।
ઇદમિત્થં જગદિતિ જ્ઞાતં યેન મુનીશ્વર

સ યત્ર યાતિ કાર્પણ્યં જગતસ્તન્ન લભ્યતે ।
વિચિત્રાકુલકલ્લોલાજ્જડાદ્વૃત્તિવિવર્જિતાત્

ત્વત્પ્રસાદેન ભગવંસ્તીર્ણાઃ સ્મો ભવસાગરાત્ ।
સંપદામવધિર્જ્ઞાતો દૃષ્ટઃ સીમાન્ત આપદામ્

સર્વસારેઽપ્યદીનાઃ સ્મઃ પૂર્ણાઃ સ્મઃ પરમેશ્વર ।
યયાવભેદ્યામપરૈર્દલિતાશામતઙ્ગજમ્ ।
સંસારસાગરે સમ્યગ્વીરતામાગતં મનઃ

પરિગલિતવિકલ્પતામુપેતં
પ્રગલિતવાઞ્છમદીનસારસત્ત્વમ્ ।
ત્રિજગતિ યદતિપ્રસન્નરૂપં
પ્રમુદિતમન્તરનુત્તમં મનો મે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦રામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ વિશ્રાન્તિવર્ણનં નામ ત્રિચત્વારિંશઃ સર્ગઃ