યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.44

ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ક્રમાત્સમાધાનતરોરાજીવફલશાલિનીમ્ ।
સલતાકુસુમાં બ્રૂહિ સત્તાં વિશ્રાન્તિદાં મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આજીવમુદ્યદુત્સેધં વિવેકિજનકાનને ।
પત્રપુષ્પફલોપેતં સમાધાનતરું શૃણુ

યથાકથંચિદુદિતં દુઃખેન સ્વયમેવ ચ ।
સંસારવનનિર્વેદં બીજમસ્ય વિદુર્બુધાઃ

શુભજાલહલાકૃષ્ટં રસાસિક્તમહર્નિશમ્ ।
પ્રવહચ્છ્વસનાકુલ્યં ક્ષેત્રમસ્ય વિદુર્બુધાઃ

સમાધિબીજં સંસારનિર્વેદઃ પતતિ સ્વયમ્ ।
ચિત્તભૂમૌ વિવિક્તાયાં વિવેકિજનકાનને

સ્વચિત્તભૂમૌ પતિતં ધ્યાનબીજં મહાધિયા ।
સેકૈરમીભિર્યત્નેન સંસેક્તવ્યમખેદિના

શુદ્ધૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ પવિત્રૈશ્ચ મધુરૈરાત્મનોહિતૈઃ ।
સત્સંગમનવક્ષીરૈરૈન્દવૈરમૃતૈરિવ

અન્તઃશૂન્યપ્રદૈઃ પૂર્ણૈઃ સ્વચ્છૈરમૃતશીતલૈઃ ।
વિસૃતૈરમૃતાકુલ્યાશાસ્ત્રાર્થવરવારિભિઃ

સ્વચિત્તભૂમૌ પતિતં પરિજ્ઞાય મહાધિયા ।
બીજં સંસારનિર્વેદો રક્ષ્યં ધ્યાનસ્ય યત્નતઃ

તપઃપ્રકારદાનેન પદાર્થઘટનેશિતૈઃ ।
તીર્થાયતનવિશ્રાન્તિવૃતિવિસ્તારકલ્પનૈઃ

કર્તવ્યોઽઙ્કુરિતસ્યાસ્ય રક્ષિતા શિક્ષિતાશયઃ ।
સંતોષનામા પ્રિયયા નિત્યં મુદિતયાન્વિતઃ

પશ્ચાત્સ્થિતાશાવિહગાન્પરપ્રણયપક્ષિણઃ ।
અસ્માદાપતતઃ કામગર્વગૃધ્રાન્નિવારયેત્

મૃદુભિઃ સત્ક્રિયાકુન્તૈર્વિવેકાર્કાતપૈરપિ ।
અચિન્ત્યાલોકદૈરસ્માન્માર્જિતવ્યં રજસ્તમઃ

સંપદઃ પ્રમદાશ્ચૈવ તરઙ્ગા ભોગભઙ્ગુરાઃ ।
પતન્ત્યશનયસ્તસ્મિન્દુષ્કૃતાભ્રસમીરિતાઃ

ધૈર્યૌદાર્યદયામન્ત્રૈર્જપસ્નાનતપોદમૈઃ ।
વિનિવારયિતવ્યાસ્તાઃ પ્રણવાર્થત્રિશૂલિના

ઇતિ સંરક્ષિતાદસ્માદ્ધ્યાનબીજાત્પ્રવર્તતે ।
આભિજાત્યોન્નતઃ શ્રીમાન્વિવેકાખ્યો નવાઙ્કુરઃ

તેન સા ચિત્તભૂર્ભાતિ સપ્રકાશા વિકાસિની ।
ભવત્યાલોકરમ્યા ચ ખં યથાભિનવેન્દુના

તસ્માદઙ્કુરતઃ પત્રે ઉભૌ વિકસતઃ સ્વયમ્ ।
એકં શાસ્ત્રાભિગમનં દ્વિતીયં સાધુસંગમઃ

સ્તમ્ભમેષ નિબધ્નાતિ સ્થૈર્યં નામ સમુન્નતિમ્ ।
સંતોષત્વગ્વિવલિતં વૈરાગ્યરસરઞ્જિતમ્

વૈરાગ્યરસપુષ્ટાત્મા શાસ્ત્રાર્થપ્રાવૃષાન્વિતઃ ।
સ્વલ્પેનૈવ સ્વકાલેન પરામેતિ સમુન્નતિમ્

શાસ્ત્રાર્થસાધુસંપર્કવૈરાગ્યરસપીવરઃ ।
રાગદ્વેષકપિક્ષોભૈર્ન મનાગપિ કમ્પતે

અથ તસ્માત્પ્રજાયન્તે વિજ્ઞાનાલંકૃતાકૃતેઃ ।
લતા રસવિલાસિન્ય ઇમા વિતતદેશગાઃ

સ્ફુટતા સત્યતા સત્તા ધીરતા નિર્વિકલ્પતા ।
સમતા શાન્તતા મૈત્રી કરુણા કીર્તિરાર્યતા

લતાભિર્ગુણપત્રાભિઃ સ ધ્યાનતરુરૂર્જિતઃ ।
યશઃપુષ્પાભિરેતાભિઃ પારિજાતાયતે યતેઃ

ઇત્યસૌ જ્ઞાનવિટપી લતાપલ્લવપુષ્પવાન્ ।
ભવિષ્યજ્જ્ઞાનફલદો દિનાનુદિનમુત્તમઃ

યશઃકુસુમગુચ્છાઢ્યો ગુણપલ્લવલાસવાન્ ।
વૈરાગ્યરસવિસ્તારી પ્રજ્ઞામઞ્જરિતાકૃતિઃ

સર્વાઃ શીતલયત્યાશાઃ પ્રાવૃષીવ પયોધરઃ ।
સર્ગાતપં શમયતિ સૂર્યતાપમિવોડુપઃ

પ્રતનોતિ શમચ્છાયાં છાયામિવ ઘનાગમઃ ।
નિરોધમાસ્ફારયતિ શમોઽનિલ ઇવામ્બુદમ્

નિબધ્નાત્યાત્મના પીઠં કુલાચલ ઇવ સ્થિતમ્ ।
ફલસ્ય રચયત્યૂર્ધ્વં ઘટિકાં મઙ્ગલાદિતામ્

વિવેકકલ્પવૃક્ષે તુ વર્ધમાને દિને દિને ।
છાયાવિતાનવલિતે પુંસો હૃદયકાનને

પ્રવર્તતે શીતલતા તલતાપાપહારિણી ।
અભ્યુલ્લસન્મતિલતા તુષારોદરસુન્દરી

યસ્યામવાન્તરશ્રાન્તો વિશ્રામ્યતિ મનોમૃગઃ ।
આજન્મજીર્ણપથિકઃ પથિ કોલાહલાકુલઃ

સત્તામાત્રાત્મશારીરચર્માર્થં પ્રેક્ષિતોઽરિભિઃ । ।
નાનાતાસારસાકારગોપયજ્જર્જરોન્મુખઃ

સંસારારણ્યવિસરદ્વાસનાપવનેરિતઃ ।
અહંતાતાપસરિતા સર્વદા વિપ્રદારદી

દીર્ઘાદરી દૂરચિતસારસંચારજર્જરઃ ।
પુત્રપૌત્રપરામર્શપ્રતાપાત્પતિતોઽવટે

લક્ષ્મીલતાવિલુઠનાત્સંકટૈઃ કુણ્ઠિતાઙ્ગકઃ ।
તૃષ્ણાશ્રીસરિતં ગૃહ્ણન્કલ્લોલૈર્દૂરમાહતઃ

તં વ્યાધિદુર્વ્યાધવૈધુર્યપલાયનપરાયણઃ । ।
અશઙ્કિતવિધિર્વ્યાધપાતાદિવ કૃતાકૃતિઃ

જ્ઞેયાસ્પદસમાયાતદુઃખસાયકશઙ્કિતઃ ।
વૈરિવિદ્રવણવ્યગ્રો દૃષદાહરણાઙ્કિતઃ

ઉન્નતાનતસંપાતનિપાતેનાતિઘૂર્ણિતઃ ।
વિકારોપલનિર્ઘાતૈઃ પારમ્પર્યેણ ચૂર્ણિતઃ

તૃષ્ણાચારુલતાજાલપ્રવેશવશવિક્ષતઃ ।
સ્વપ્રજ્ઞારચિતાચારઃ પરમાયાસ્વશિક્ષિતઃ

ઇન્દ્રિયગ્રામમાગત્ય પ્રપલાયનતત્પરઃ ।
સુદુર્ગ્રહગજેન્દ્રોગ્રવિસ્ફૂર્જનવિમર્દિતઃ

વિષયાજગરોદારવિષફૂત્કારમૂર્ચ્છિતઃ ।
કામુકઃ કામિનીભૂમૌ રસાત્પ્રાયો વિપોથિતઃ

કોપદાવાનલપ્લુષ્ટપૃષ્ઠવિસ્ફોટદાહવાન્ ।
સદા ગતાગતાનેકદીર્ઘદુઃખપ્રદાહવાન્

સ્વાત્મલગ્નાભિલાષાંશદંશદોષૈરુપદ્રુતઃ ।
ભોગલોભલસન્મોદશૃગાલચિરવિદ્રુતઃ

સ્વકર્મકર્તૃતોદ્ભાન્તદારિદ્ર્યદ્વીપ્યનુદ્રુતઃ ।
વ્યામોહમિહિકાન્ધત્વકૂટાવટલુઠત્તનુઃ

માનસિંહસમુલ્લાસહૃદયોત્કમ્પનાતુરઃ ।
મરણેન રણે યેન વૃકપુષ્પમિવેક્ષિતઃ

ગર્વેણ ગિરણાયાશુ દૂરતોજનસેવિતઃ ।
કામૈઃ સમન્તતો દન્તવિતાનિતયવાઙ્કુરઃ

તારુણ્યનારીસુહૃદા ક્ષણમાલિઙ્ગ્ય વર્જિતઃ ।
દુઃસંચારેષુ પવનૈઃ કુપિતૈરિવ વર્જિતઃ

કદાચિન્નિર્વૃતિં યાતિ સશમં ચ તરૌ ક્વચિત્ ।
મનોહરિણકો રાજન્નાજીવમિવ ભાસ્વતિ

તાલીતમાલબકુલાદિકવૃક્ષગુલ્મ-
વિશ્રાન્તિષુ પ્રચુરપુષ્પવિલાસહાસૈઃ ।
નામાપિ યસ્ય ન વિદન્તિ સુખસ્ય મૂઢાઃ
પ્રાપ્નોતિ તચ્છમતરોઃ સ્વમનોમૃગો વઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ મનોમૃગવિપદ્વર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ