યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.39

એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંજાતાકૃત્રિમક્ષીણસંસૃતિપ્રત્યયઃ પુમાન્ ।
અસંકલ્પો ન સંકલ્પં વેત્તિ તેનાસદેવ સઃ

શ્વાસાન્મ્લાનિરિવાદર્શે કુતોઽપ્યહમિતિ સ્થિતા ।
વિદિ સાઽકારણં દૃષ્ટા નશ્યન્ત્યાશુ ન લભ્યતે

યસ્ય ક્ષીણાવરણતા શાન્તસર્વેહતોદિતા ।
પરમામૃતપૂર્ણાત્મા સત્તયૈવ સ રાજતે

સર્વસંદેહદુર્ધ્વાન્તમિહિકામાતરિશ્વના ।
ભાતિ ભાસ્વદ્ધિયા દેશસ્તેન પૂર્ણેન્દુનેવ ખમ્

વિસંસૃતિર્વિસંદેહો લબ્ધજ્યોતિર્નિરાવૃતિઃ ।
શરદાકાશવિશદો જ્ઞેયો વિજ્ઞાયતે બુધઃ

નિઃસંકલ્પો નિરાધારઃ શાન્તઃ સ્પર્શાત્પવિત્રતામ્ ।
અન્તઃશીતલ આધત્તે બ્રહ્મલોકાદિવાનિલઃ

અસદ્રૂપોપલમ્ભાનામિયં વસ્તુસ્વભાવતા ।
યત્સ્વર્ગવેદનં સ્વપ્નવન્ધ્યાપુત્રોપલમ્ભવત્

અવિદ્યમાનમેવેદં જગદ્યદનુભૂયતે ।
અસદ્રૂપોપલમ્ભસ્ય સૈષા વસ્તુસ્વભાવતા

અસત્યેષ્વેવ સંસારેષ્વાસ્તામર્થઃ કુતો ભવેત્ ।
સર્ગાપવર્ગયોઃ શબ્દાવેવ વન્ધ્યાસુતોપમૌ

જગદ્બ્રહ્મતયા સત્યમનિર્મિતમભાવિતમ્ ।
અનિષ્ઠિતં ચાન્યથા તુ નાહં નાવગતં ચ તત્

આત્મસ્વભાવવિશ્રાન્તેરિયં વસ્તુસ્વભાવતા ।
યદહંતાદિસર્ગાદિદુઃખાદ્યનુપલમ્ભતા

ક્ષણાદ્યોજનલક્ષાન્તં પ્રાપ્તે દેશાન્તરે ચિતઃ ।
ચેતનેઽયસ્ય તદ્રૂપં માર્ગમધ્યે નિરઞ્જનમ્

અસ્પન્દવાતસદૃશં ખકોશાભાસચિન્મયમ્ ।
અચેત્યં શાન્તમુદિતં લતાવિકસનોપમમ્

સર્વસ્ય જન્તુજાતસ્ય તત્સ્વભાવં વિદુર્બુધાઃ ।
સર્ગોપલમ્ભો ગલતિ તત્રસ્થસ્ય વિવેકિનઃ

સુષુપ્તે સ્વપ્નધીર્નાસ્તિ સ્વપ્ને નાસ્તિ સુષુપ્તધીઃ ।
સર્ગનિર્વાણયોર્ભ્રાન્તી સુષુપ્તસ્વપ્નયોરિવ

ભ્રાન્તિવસ્તુસ્વભાવોઽસૌ ન સ્વપ્નો ન સુષુપ્તતા ।
ન સર્ગો ન ચ નિર્વાણં સત્યં શાન્તમશેષતઃ

ભ્રાન્તિસ્ત્વસન્માત્રમયી પ્રેક્ષિતા ચેન્ન લભ્યતે ।
શુક્તિરૂપ્યમિવાસત્યં કિલ સંપ્રાપ્યતે કથમ્

યન્ન લબ્ધં ચ તન્નાસ્તિ તેન ભ્રાન્તેરસંભવઃ ।
સ્વભાવાદુપલમ્ભોન્યો નાસ્તિ કસ્ય ન કસ્યચિત્

સ્વભાવ એવ સર્વસ્મૈ સ્વદતે કિલ સર્વદા ।
અનાનૈવ હિ નાનેવ કિં વાદૈઃ સંવિભાવ્યતામ્

અસ્વભાવે મહદ્દુઃખં સ્વભાવે કેવલં શમઃ ।
ઇતિ બુદ્ધ્યા વિચાર્યાન્તર્યદિષ્ટં તદ્વિધીયતામ્

સૂક્ષ્મે બીજેઽસ્ત્યગઃ સ્થૂલો દૃષ્ટમિત્યુપપદ્યતે ।
શિવે મૂર્તે જગન્મૂર્તમસ્તીત્યુત્તમસંકથા

રૂપાલોકમનસ્કારબુદ્ધયહન્તાદયઃ પરે ।
સ્વરૂપભૂતાઃ સલિલે દ્રવત્વમિવ ખાત્મકાઃ

મૂર્તો યથા સ્વસદૃશૈઃ કરોત્યવયવૈઃ ક્રિયાઃ ।
આત્મભૂતૈસ્તથા ભૂતૈશ્ચિદાકાશમકર્તૃ સત્

આત્મસ્થાદહમિત્યાદિરસ્મદાદેરસંસૃતેઃ ।
શબ્દોઽર્થભાવમુક્તો યઃ પટહાદિષુ જાયતે

યદ્ભાતં પ્રેક્ષયા નાસ્તિ તન્નાસ્ત્યેવ નિરન્તરમ્ ।
જગદ્રૂપમરૂપાત્મ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્

યેષામસ્તિ જગત્સ્વપ્નસ્તે સ્વપ્નપુરુષા મિથઃ ।
ન સન્તિ હ્યાત્મનિ મિથો નાસ્માસ્વમ્વરપુષ્પવત્

મયિ બ્રહ્મૈકરૂપં તે શાન્તમાકાશકોશવત્ ।
વાયોઃ સ્પન્દૈરિવાભિન્નૈર્વ્યવહારૈશ્ચ તન્મયિ

અહં તુ સન્મયસ્તેષાં સ્વપ્નઃ સ્વપ્નવતામિવ ।
તે તુ નૂનમસન્તો મે સુષુપ્તસ્વપ્નકા ઇવ

તૈસ્તુ યો વ્યવહારો મે તદ્બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
તે યત્પશ્યન્તિ પશ્યન્તુ તત્તૈરલમલં મમ

અહમાત્મનિ નૈવાસ્મિ બ્રહ્મસત્તેયમાતતા ।
ત્વદર્થં સમુદેતીવ તથારૂપૈવ વાગિયમ્

અવિરુદ્ધવિરુદ્ધસ્ય શુદ્ધસંવિન્મયાત્મનઃ ।
ન ભોગેચ્છા ન મોક્ષેચ્છા હૃદિ સ્ફુરતિ તદ્વિદઃ

સ્વભાવમાત્રાયત્તેઽસ્મિન્બન્ધમોક્ષક્રમે નૃણામ્ ।
કદર્થનેત્યહો મોહાદ્ગોષ્પદેઽપ્યુદધિભ્રમઃ

સ્વભાવસાધને મોક્ષેઽભાવોપશમરૂપિણિ ।
ન ધનાન્યુપકુર્વન્તિ ન મિત્રાણિ ન ચ ક્રિયાઃ

તૈલબિન્દુર્ભવત્યુચ્ચૈશ્ચક્રમપ્પતિતો યથા ।
તથાશુ ચેત્યસંકલ્પે સ્થિતા ભવતિ ચિજ્જગત્

જાગ્રતિ સ્વપ્નવૃત્તાન્તસ્થિતિર્યાદૃગ્રસા સ્મૃતૌ ।
તાદૃગ્રસાહંત્વજગજ્જાલસંસ્થા વિવેકિનઃ

તેનૈવાભ્યાસયોગેન યાતિ તત્તનુતાં તથા ।
યથા નાહં ન સંસારઃ શાન્તમેવાવશિષ્યતે

યદા યદા સ્વભાવાર્કઃ સ્થિતિમેતિ તદા તદા ।
ભોગાન્ધકારો ગલતિ ન સન્નપ્યનુભૂયતે

મોહમહત્તારહિતઃ
સ્ફુરતિ મૃતૌ ભવતિ ભાસતે ચ તથા ।
બુદ્ધ્યાદિકરણનિકરો
યસ્માદ્દીપાદિવાલોકઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિ૦ ઉત્તરાર્ધે વસિષ્ઠગીતાસુ સ્વભાવવિશ્રાન્તિયોગોપદેશો નામૈકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ