યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.25

પઞ્ચવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંવેદનં ભાવનં ચ વાસના કલનેતિ ચ ।
અનર્થાયેહ શબ્દાર્થે વિગતાર્થો વિજૃમ્ભતે

વેદનં ભાવનં વિદ્ધિ સર્વદોષસમાશ્રયમ્ ।
તસ્મિન્નેવાપદઃ સન્તિ લતા મધુરસે યથા

સંસારમાર્ગે ગહને વાસનાવેશવાહિનઃ ।
ઉપયાતિ વિચિત્રૌઘૈર્વૃત્તવૃત્તાન્તસંતતિઃ

વિવેકિનો વાસનયા સહ સંસારસંભ્રમઃ ।
ક્ષીયતે માધવસ્યાન્તે શનૈરિવ ધરારસઃ

અસ્યાઃ સંસારસલ્લક્યા વાસનોત્સેધકારિણી ।
કદલ્યા વનજાલિન્યા રસલેખેવ માધવી

સંસારાન્ધ્યતયોદેતિ વાસનાત્મા રસશ્ચિતૌ ।
યથા વનતયા તસ્થૌ મધુમાસરસઃ ક્ષિતૌ

ચિન્માત્રાદમલાચ્છૂન્યાદૃતે કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
નાન્યત્કિંચિદપર્યન્તે ખે શૂન્યત્વેતરદ્યથા

વેદનાત્મા ન સોઽસ્ત્યન્ય ઇતિ યા પ્રતિભા સ્થિરા ।
એષાઽવિદ્યા ભ્રમસ્ત્વેષ સ ચ સંસાર આતતઃ

અનાલોકનસંસિદ્ધ આલોકેનૈવ નશ્યતિ ।
અસદાત્મા સદાભાસો બાલવેતાલવત્ક્ષણાત્

સર્વદૃશ્યદૃશો બાધે બોધસારતયૈકતામ્ ।
યાન્ત્યશેષમહીપીઠસરિત્પૂરા ઇવાર્ણવે

મૃન્મયં તુ યથા ભાણ્ડં મૃચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે ।
ચિન્મયાદિતયા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં નોપલભ્યતે

બોધાવબુદ્ધં યદ્વસ્તુ બોદ્ધ્યકર્કેતેયતે ।
નાબોધં બુધ્યતે બોધો વૈરૂપ્યાદિનાન્યતા

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યેષુ પ્રત્યેકં બોધમાત્રતા ।
સારસ્તેન તદન્યત્વં નાસ્તિ કિંચિત્ખપુષ્પવત્

સજાતીયઃ સજાતીયેનૈકતામનુગચ્છતિ ।
અન્યોન્યાનુભવસ્તેન ભવત્વેકત્વનિશ્ચયઃ

યદિ કાષ્ઠોપલાદીનાં ન ભવેદ્બોધરૂપતા ।
તત્સદાનુપલમ્ભઃ સ્યાદેતેષામસતામિવ

યદા ત્વેષા નુ દૃશ્યશ્રીર્બોધમાત્રૈકરૂપિણી ।
તદાન્યેવાપ્યનન્યૈવ સતી બોધેન બોધ્યતે

સર્વં જગદ્ગતં દૃશ્યં બોધમાત્રમિદં તતમ્ ।
સ્પન્દમાત્રં યથા વાયુર્જલમાત્રં યથાર્ણવઃ

મિશ્રીભૂતા અપિ હ્યેતે જતુકાષ્ઠાદયો યથા ।
મિથોઽનનુભવે મિશ્રા ઐક્યં હ્યનુભવે મિથઃ

અન્યોન્યાનુભવો હ્યૈક્યમૈક્યં ત્વન્યોન્યવેદનમ્ ।
યથામ્ભસોઃ ક્ષીરયોર્વા ન કાષ્ઠજતુનોરિવ

અહમિત્યેવ બન્ધાય નાહમિત્યેવ મુક્તયે ।
એતાવન્માત્રકે બન્ધે સ્વાયત્તે કિમશક્તતા

ચન્દ્રદ્વયપ્રત્યયવન્મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધિવત્ ।
કિમનુત્થિત એવાયમસદેવાહમુત્થિતઃ

મમેદમિતિ બન્ધાય નાહમિત્યેવ મુક્તયે ।
એતાવન્માત્રકે વસ્તુન્યાત્માયત્તે કિમજ્ઞતા

યઃ કુણ્ડબદરન્યાયો યા ઘટાકાશયોઃ સ્થિતિઃ ।
સ સંબન્ધોઽપિ નૈવાન્યમૈક્યં હ્યન્યોન્યવેદનમ્

અન્યોન્યાવેદનં ત્વૈક્યં ભાગશો ગતમપ્યલમ્ ।
અજડં વા જડં વાપિ નૈકં રૂપં વિમુઞ્ચતિ।

નાજડં જડતામેતિ સ્વભાવા હ્યનપાયિનઃ ।
યચ્ચાજડં જડં દૃષ્ટં દ્વૈતિ તત્રાસ્તિ નૈકતા

વાસનાવેશવલિતાઃ કુવિકારશતાત્મભિઃ ।
વ્રજન્ત્યધોધો ધાવન્તં શિલાઃ શૈલચ્યુતા ઇવ

વ્યૂઢાનાં વાસનાવાતૈર્નૃતૃણાનામિતસ્તતઃ ।
તાન્યાપતન્તિ દુઃખાનિ તત્ર વક્તું ન પાર્યતે

ભ્રાન્ત્વા ભૃશં કરતલાહતકન્દુકાભં
લોકાઃ પતન્તિ નિરયેષુ રસેન રક્તાઃ ।
ક્લેશેન તત્ર પરિજર્જરતાં પ્રયાતાઃ
કાલાન્તરેણ પુનરન્યનિભા ભવન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ મ૦ મઙ્કિબોધનં નામ પઞ્ચવિંશઃ સર્ગઃ