યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.26

ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંસારમાર્ગગહને પતિતસ્યાપતન્તિ હિ ।
વૃત્તવૃત્તાન્તલક્ષાણિ કીટા ઇવ ઘનાગમે

સર્વ એવ ત્વિમે ભાવાઃ પરસ્પરમસઙ્ગિનઃ ।
અટવ્યામુપલાનીવ ભાવનૈતેષુ શૃઙ્ખલા

ચિત્તમાન્ધ્યાય વૃત્તાન્તદ્રુમૈર્ગહનવત્સ્થિતમ્ ।
રસરઞ્જનયા લોકે વસન્ત ઇવ કાનનમ્

અહો બત વિચિત્રાણિ વાસનાવશતોઽવશૈઃ ।
ભૂતકૈરનુભૂયન્તે સુખદુઃખાનિ જન્મસુ

અહો બતાતિવિષમા વાસના યદ્વશાજ્જનૈઃ ।
અવિદ્યમાનૈરેવાયં ભ્રમોઽન્તરનુભૂયતે

આહ્લાદિનો મૃતવતઃ શુદ્ધસ્યાલોકકારિણઃ ।
શીતલસ્યાખિલાર્થેષુ જ્ઞસ્યેન્દોશ્ચ કિમન્તરમ્

પૂર્વાપરમનાલોચ્ય યત્કિંચિદભિવાઞ્છતઃ ।
નિર્મર્યાદસ્ય મૂઢસ્ય બાલસ્ય ચ કિમન્તરમ્

લબ્ધમાપ્રાણપર્યન્તં......ભમનુજ્ઝતોઃ ।
આમિષં કો વિ.......... વદ માકરમૂઢયોઃ

સર્વ એવ ત્વિમે ભાવા દેહદારધનાદયઃ ।
ક્ષિપ્રમાશુષ્કસિકતાશરાવવિશરારવઃ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તમપિ યોનિશતેષુ તે ।
આકલ્પં ભ્રમતશ્ચિત્તશાન્તિર્નાસ્તિ શમાદૃતે

પર્યાલોચનમાત્રેણ બન્ધગન્ધો ન બાધતે ।
ગચ્છતો માર્ગવૈષમ્યમિવાલોકનકારિણઃ

તવ નાવહિતં ચિત્તં કામઃ કવલયિષ્યતિ ।
સાવધાનસ્ય બુદ્ધસ્ય પિશાચઃ કિં કરિષ્યતિ

યથેક્ષણપ્રસરણં રૂપાલોકનમાત્રકમ્ ।
સંવિત્પ્રસૃતિમાત્રાત્મ તથા સાહંજગત્સ્થિતમ્

યથાક્ષિસંવૃતિઃ સર્વરૂપાલોકશમોઽરિહન્ ।
સંવિત્સંવરણં નામ સર્વદૃશ્યશમસ્તથા

અસદેવ જગત્સાહં શુદ્ધા સંવિત્તનોતિ ખે ।
ઈષત્પ્રસરણેનાશુ સ્પન્દનં પવનો યથા

સદિવાસત્યમેવેદમકુર્વત્યન્યમેધતે ।
મૃદા હેમ્નેવ કુમ્ભત્વમપૃથગ્લભ્યમાત્મગમ્

શૂન્યમાત્રં યથા વ્યોમ સ્પન્દમાત્રં યથાનિલઃ ।
જલમાત્રં યથોર્મ્યાદિ સંવિન્માત્રં તથા જગત્

અવ્યવચ્છિન્નનિર્ભાગસંવિન્માત્રં જગત્ત્રયમ્ ।
વિદ્ધિ શાન્તં તથા વ્યોમ યથા વારિણિ પર્વતમ્

નિર્વાણસ્યોપશાન્તસ્ય જ્ઞસ્ય સોદેતિ શીતતા ।
અન્તર્યત્રેન્દવોઽપ્યેતે દીપ્તજ્વલનબિન્દવઃ

કિં કેન કથમેકાન્તશાન્તાતતશિવાત્મનિ ।
નિરાલોકોઽપરાલોકઃ શૂન્યે જગતિ જન્યતે

યા સત્તા બ્રહ્મશબ્દાખ્યા રૂપં સર્વસ્ય તન્નિજમ્ ।
ન યત્ર કાચિદ્વાધાસ્તિ સર્વં તન્મયમવ્યયમ્

યદિદં તુ પદાર્થત્વં યત્ર બાધાનુભૂયતે ।
યદ્યચ્ચ બાધનં પ્રેક્ષ્ય તન્ન વિદ્મઃ ખપુષ્પવત્

જ્ઞ એવાપગતસ્વાન્તં શાન્તમાસ્વ મહાશ્મવત્ ।
અસૌ ન મનનં માનમનન્તમજમવ્યયમ્

આકાશકલ્પે સ્વે ભાવે તિષ્ઠતોઽઙ્ગાનિવેદનમ્ ।
ભવત્યભ્યાસદાર્ઢ્યેન વિના સ્વપ્નવિકારવત્

નિરુપાદાનસંભારમભિત્તાવેવ ચેતતિ ।
બ્રાહ્મં કર્તૃ જગચ્ચિત્રં ન કશ્ચિદ્વા ન કિંચન

તનોતિ યત્તદાસ્મૈવ તસ્ય તત્ર તથા સ્થિતમ્ ।
દૃશ્યાભાવાદસદ્દૃશ્યં તેન કઃ ક્વ કરોતિ કિમ્

અહં સુખીતિ સુખિતા અહં દુઃખીતિ દુઃખિતા ।
સર્વ એવ સ્વરૂપસ્થા વ્યોમાત્માનોઽપિ પાર્થિવાઃ

સર્વેષામેવ ભાવાનાં ચિદાકાશાત્મનામપિ ।
મિથ્યૈવ સ્વપ્નશૈલાનામિવ પાર્થિવતા સ્થિતા

અહંત્વોલ્લેખતઃ સત્તા ભ્રમભાવવિકારિણી ।
તદભાવાત્સ્વભાવૈકનિષ્ઠતા શમશાલિની

હેમ્નઃ કટકશબ્દાર્થો વ્યતિરિક્તો યથાસ્તિ તે ।
વ્યતિરિક્તા તથા સત્યા નાહંતાસ્તિ શમાત્મનઃ

નિર્વાણો નિર્મના મૌની કર્તાઽકર્તા ચ શીતલઃ ।
જ્ઞ એવ શાન્ત એવાસ્તે શૂન્ય એવાભિપૂરિતઃ

નિર્વાસનાસ્પન્દપરો યન્ત્રપુત્રકગાત્રવત્ ।
સ યથાસ્થિતમેવાસ્તે જ્ઞઃ સંવ્યવહરન્નપિ

યથા મઞ્ચકસંસ્થસ્ય સ્પન્દન્તે નૈવ વા શિશોઃ ।
અઙ્ગાનિ સ્વાનુસંધાનં વિનૈવંવિદિતાત્મનઃ

નિઃસંબોધૈકબોધસ્ય નિરાશેહૈષણાશિષઃ ।
શાન્તાનન્તાત્મરૂપત્વાદનુસંધાનતા કુતઃ

અદ્રષ્ટુરપદૃશ્યસ્યાદૃગ્રૂપસ્યાપરૂપિણઃ ।
કુતઃ કિલાનુસંધાનમનપેક્ષસ્ય પશ્યતઃ

અપેક્ષૈવ ઘનો બન્ધ ઉપેક્ષૈવ વિમુક્તતા ।
સર્વશબ્દાન્વિતા તસ્યાં વિશ્રાન્તેન કિમીક્ષ્યતે

પાર્થિવત્વે શરીરેઽસ્મિન્સ્વસ્વપ્નાઙ્ગ ઇવાસતિ ।
ભ્રમમાત્રાત્મનિ કુતઃ ક્વ કસ્ય કિમપેક્ષણમ્

ઉપશાન્તસમસ્તેહં વિગતાખિલકૌતુકમ્ ।
નિરસ્તવેદનં જ્ઞેન વિદા કેવલમાસ્યતે

મઙ્કિનેતિ શ્રુતવતા તતો મોહો મહાનપિ ।
અશેષેણ પરિત્યક્તસ્તત્રૈવ ત્વગિવાહિના

પ્રવાહાપતિતં કાર્યં કુર્વતાપાસ્તવાસનમ્ ।
તેન વર્ષશતસ્યાન્તે સ્થિતમદ્રૌ સમાધિના

તત્રાદ્યયાવત્પાષાણસમધર્મા સ તિષ્ઠતિ ।
સંશાન્તકરણો યોગી બોધ્યમાનઃ પ્રબુધ્યતે

એતેન રાઘવ વિવેકપદેન શાન્તિ-
માસાદયોદયવતા મનસા વિહર્તુમ્ ।
મા દીનતાં વ્રજતુ રાગમયી મતિસ્તે
ક્ષીણા ક્ષણાદસલિલેવ શરદ્ધનાલી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ મઙ્ક્યુપા૦ નિર્વાણસમાપ્તિર્નામ ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ