યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.166

ષટ્ષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સાર્થકેનાત્મશબ્દેન ખ્યાતિશબ્દેન ચોજ્ઝિતામ્ ।
આત્મખ્યાતિમિમાં વિદ્ધિ શિલાજઠરનિર્ઘનામ્

આદિસર્ગાત્પ્રભૃત્યેવ ચિદ્વ્યોમૈવેત્થમાતતમ્ ।
કચત્યાત્મનિ યત્તસ્ય બુદ્ધા તેનૈવ સર્ગતા

ન વહન્તીહ સરિતો નેહોન્મજ્જનમજ્જને ।
વ્યોમ વ્યોમ્ન્યેવ ચિદ્રૂપં કચત્યેવમનિઙ્ગિતમ્

કચનોક્ત્યા તુ રહિતાં સમગ્રેણાસ્તકલ્પનામ્ ।
વિનોત્તરપદાર્થેન ત્વાત્મખ્યાતિમિમાં વિદુઃ

આત્મૈવેદં જગત્સર્વં ખ્યાતિર્યત્ર ન કિંચન ।
અખ્યાતો નામ ન ખ્યાત્યા કદાચિત્ખ્યાપિતઃ ક્વચિત્

ખ્યાતિરખ્યાતિરિત્યત્ર વાચોયુક્તિરવાસ્તવી ।
કિં તત્ર ખ્યાપનં નામ સ્યાદ્વાપ્યખ્યાપનં ચ કિમ્

અખ્યાતિરન્યથાખ્યાતિરસત્ખ્યાતિરિતીતરા ।
દૃશ્યાશ્ચિન્માત્રરૂપસ્ય ભાસશ્ચિત્ત્વચમત્કૃતાઃ

યથા યથા યદા યે યે ચિન્માત્રવ્યોમભાસ્વતઃ ।
ચિદંશવઃ કચન્ત્યચ્છાસ્તદા તે તે તથા તથા

આત્મખ્યાતિરસત્ખ્યાતિરખ્યાતિઃ ખ્યાતિરન્યથા ।
ઇત્યેતાશ્ચિચ્ચમત્કૃત્યા આત્મખ્યાતેર્વિભૂતયઃ

આત્મખ્યાતિપદસ્યાર્થ આત્મખ્યાતિપદોજ્ઝિતઃ ।
અનાદ્યન્તો નિરુલ્લેખઃ સોઽયમેકઘનઃ સ્થિતઃ

તત્રેદં મહદાખ્યાનં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
દૂષણં દ્વૈતદૃષ્ટીનાં દ્યોતનં બોધભાસ્વતઃ

અસ્તિ યોજનકોટીનાં સહસ્રાણિ પ્રમાણતઃ ।
આનીલકુડ્યકઠિના વિમલા વિપુલા શિલા

નસંધિબન્ધા નિબિડા વજ્રસારા વિસારિણી ।
અત્યન્તપુષ્ટકઠિનજઠરાકાશનિર્મલા

અસંખ્યકલ્પનિચયમવિનાશા ઘનાઙ્ગિકા ।
કાન્તાઙ્ગી નિર્મલત્વેન વ્યોમરૂપૈવ લક્ષ્યતે

જાતિસ્તુ જ્ઞાયતે તસ્યા વિશિષ્ટા નૈવ કેનચિત્ ।
કથં કુત્ર કદા ચેતિ ન વિજ્ઞાતા સદૈવ સા

અન્તસ્તસ્યાસ્તુ હૃદયે ભૂતધાતુવિવર્જિતે ।
નિબિડાનન્તકઠિના વજ્રસારાઽવિનાશિની

લેખામયાનિ વિદ્યન્તે સ્વાઙ્ગભૂતાનિ ભૂરિશઃ ।
પદ્મજાલાનિ શઙ્ખાશ્ચ ગદાશ્ચક્રાદયસ્તથા

ખં વાયુઃ સલિલં તેજો વસુધેત્યભિધા કૃતા ।
નાસીત્તત્ર સ્વલેખાનાં જીવ ઇત્યેવ વૈ તયા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
શિલાસૌ ચેતનં તસ્યાઃ કુત ઇત્યુચ્યતાં મમ ।
અચેતના શિલા નામ કથં નામ કરોતિ ચ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન ચેતના ન ચ જડા સા શિલા વિપુલોજ્જ્વલા ।
જાતિં જાનાતિ કસ્તસ્યાઃ કસ્તત્રાન્યશ્ચ વિદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તસ્યાઃ પશ્યતિ તા લેખાઃ કઃ કથં જઠરસ્થિતાઃ ।
કથં વા કેન સા ભગ્ના કદા નામેતિ મે વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન ભેત્તું યુજ્યતે સોગ્રા ન ચ ભેત્તા ચ વિદ્યતે ।
તથૈવાપારપર્યન્તદેહિન્યાં સર્વમાવૃતમ્

લેખામયાનિ વિદ્યન્તે તત્રાનન્તાનિ કોટરે ।
વૃક્ષપર્વતજાલાનિ નગરાણિ પુરાણિ ચ

તત્ર લેખામયાઃ સન્તિ દેવદાનવનામકાઃ ।
સૂક્ષ્માસૂક્ષ્મા નિરાકારાઃ સાકારા ઇવ પુત્રિકાઃ

આકાશનામ્ની તત્રાસ્તિ લેખા વૈપુલ્યશાલિની ।
ઉપલેખાશ્ચ સન્ત્યસ્યા મધ્યે ચન્દ્રાર્કનામિકાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કેન દૃષ્ટા વદ બ્રહ્મઁલ્લેખાસ્તાસ્તત્ર કિંવિધાઃ ।
કથં વા વદ દૃશ્યન્તે નિપિણ્ડોપલકોશગાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મયા રાઘવ તા દૃષ્ટાસ્તાદૃશ્યસ્તત્ર લેખિકાઃ ।
તવાપીચ્છા યદિ ભવેત્તત્તાસ્ત્વમપિ પશ્યસિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તાદૃશી વજ્રસારા સા શિલા ભંક્તું ન યુજ્યતે ।
તથાપિ ભવતા દૃષ્ટા લેખાસ્તત્કોશગાઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્યા જઠરે રામ લેખાહં જઠરે સ્થિતઃ ।
તેન પશ્યામિ તત્રસ્થો લેખાજાલં તદક્ષતમ્

કોઽસૌ શક્તોઽન્યથા ભંક્તું તાં શિલામહમન્તરે ।
તત્સર્વં દૃષ્ટવાંસ્તસ્યા અહં તત્રાન્તરસ્થિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કાસૌ શિલાથ કશ્ચ ત્વં વદ મે ક્વાસિ સંસ્થિતઃ ।
કિમેતદ્વદસિ બ્રૂહિ કિમેતદ્દૃષ્ટવાનસિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમાત્મમહાસત્તા કથિતૈષા મયા તવ ।
અનયૈવ વચોભંગ્યા ન ત્વેષા વિપુલા શિલા

પરમાત્મમહાસત્તાશિલાયા જઠરે વયમ્ ।
તચ્છિલામાંસમેવેમે સૌષિર્યપરિવર્જિતે

તચ્છિલાઙ્ગં નભો વિદ્ધિ તચ્છિલાઙ્ગં સદાગતિઃ ।
તચ્છિલાઙ્ગં ક્રિયાશબ્દા વાસના કાલકલ્પના

ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
અહંકાર ઇતીદં તત્તચ્છિલાઙ્ગમુદાહૃતમ્

પરમાત્મમહાસત્તા શિલા માંસમિમે વયમ્ ।
સર્વ એવ તતોઽનન્યેઽપ્યન્યે ત્વિતિ ચ વિદ્મહે

ચિન્માત્રૈકાત્મિકા યેયં કિલાતિમહતી શિલા ।
એતસ્યા વ્યતિરેકેણ ક્વ તદસ્તિ કિમુચ્યતામ્

શુદ્ધં વેદનમેવેદં ઘટાવટપટાદિકમ્ ।
યથા સ્વપ્ને તથા ભાતિ જલમૂર્મિતયા યથા

ઇદં બ્રહ્મ ઘનં સર્વં ચિન્માત્રઘનમાતતમ્ ।
પરમાર્થઘનં શાન્તં સર્વમેકઘનં વિદુઃ

એકં મહાચિતિ શિલોદરમેવ સર્વં
સૌષિર્યવર્જિતમપારમનાદિમધ્યમ્ ।
તેનાત્મનૈવ કલિતા કલનાત્મનેયં
સર્ગો જગદ્ભુવનમિત્યપિ દૃશ્યનામ્ની

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ શિલોપાખ્યાનં નામ ષટ્ષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ