યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.155

પઞ્ચપઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ

અગ્નિરુવાચ ।
ઇત્યાકર્ણ્યાથ સ વ્યાધસ્તદા તસ્મિન્વનાન્તરે ।
આસીચ્ચિત્રકૃતાકાર ઇવ વિસ્મયમન્થરઃ

ન વિશશ્રામ ચેતોઽસ્ય સ્વાભ્યાસેન વિના પદે ।
આસીદુદ્ભ્રાન્ત ઇવ સ પ્રોહ્યમાન ઇવાર્ણવે

આરૂઢ ઇવ વા ચક્રે ચક્રેણ તપસા હૃતઃ ।
નક્રેણેવ સમાક્રાન્તઃ પરાક્રમવિવર્જિતઃ

કિમેતત્સ્યાદુતાન્યત્સ્યાન્નિર્વાણમિતિ સંશયાત્ ।
નાધ્યગચ્છદસૌ શાન્તિં મૂર્ખો યૌવનવાનિવ

અવિદ્યાકૃતમેવેદં દૃશ્યમિત્યેવ ચિન્તયન્ ।
અવિદ્યા જગદિત્યેષા નાયાતિ નિપુણં હૃદિ

કિયદન્તમિદં દૃશ્યં સ્યાત્પશ્યામ્યેતદાદિતઃ ।
દૂરતોર્ધ્વપ્રમાણેન તપોલબ્ધશરીરકઃ

ભાવાભાવાત્મનો નિત્યમસ્યાન્તે સ્થીયતે સુખમ્ ।
તસ્માદાકાશમપ્યસ્તિ યત્ર નો તત્ર યામ્યહમ્

ઇતિ નિર્ણીય હૃદયે મૂર્ખ એવ બભૂવ સઃ ।
ગતં તાદૃશમપ્યુક્તં વિનાભ્યાસેન ભસ્મનિ

તતસ્તતઃ પ્રભૃત્યેવ તેનૈવ મુનિભિઃ સહ ।
લુબ્ધકત્વં પરિત્યજ્ય તપશ્ચરિતુમુદ્યતઃ

તસ્મિઞ્જગતિ તૈર્ભાવૈસ્તૈઃ સમં નિવસન્સદા ।
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ ચકાર સુમહત્તપઃ

તપઃ કુર્વન્કદાચિત્સ પુનઃ પપ્રચ્છ તં મુનિમ્ ।
કદા સ્યાદાત્મવિશ્રાન્તિર્મમેત્યાહ મુનિસ્તતઃ

મુનિરુવાચ ।
જ્ઞાનં તદુપદિષ્ટં તે જીર્ણદાર્વલ્પકાગ્નિવત્ ।
સંસ્થિતં હૃદયે કિંતુ દાહ્યમાક્રમ્ય નોચિતમ્

નાભ્યાસેન વિના જ્ઞાને શિવે વિશ્રાન્તવાનસિ ।
અભ્યાસેન તુ કાલેન ભૃશં વિશ્રાન્તિમેષ્યસિ

ભવિષ્યદિદમાત્મીયમથાકર્ણય નિર્ણયમ્ ।
મમ વર્ણયતઃ કર્ણભૂષણં ભૂતલાદ્ભુતમ્

સંસ્તુતાનવબુદ્ધાત્મા જ્ઞાનસારતયાનયા ।
દોલાયમાનસંવિત્ત્વં ન મૂર્ખો ન ચ પણ્ડિતઃ

અવિદ્યારૂપમાભોગિ કિંપ્રમાણમિદં જગત્ ।
સ્યાદિત્યાત્મવિકલ્પેન તપસ્ત્વં કર્તુમુદ્યતઃ

ઇત્થં તપસ્ત્વયા ઘોરં કાર્યં યુગશતં પૃથુ ।
પરમેષ્ઠી તતસ્તુષ્ટસ્ત્વામુપૈષ્યતિ સામરઃ

માર્ગયિષ્યસિ તસ્ય ત્વં વરદસ્ય વરં વર ।
ઇદમુદ્દામદૌરાત્મ્યાન્નિજં સંદેહસંશયમ્

દેવાયં દૃશ્યરૂપેઽસ્મિન્દૃષ્ટેઽવિદ્યાભ્રમે સતિ ।
ક્વચિદાદર્શવન્નાસ્તિ પ્રતિબિમ્બમલોજ્ઝિતઃ

ચિદ્વ્યોમદર્પણસ્યાસ્ય પરમાણ્વાકૃતેરપિ ।
અન્તસ્થસ્યૈવ વા યત્ર તત્રેદં પ્રતિબિમ્બતિ

તસ્માત્કિયદનન્તં સ્યાદિદં દૃશ્યમનર્થકૃત્ ।
તસ્ય પારે કિયદ્વા સ્યાદાકાશં દૃશ્યમેવ તત્

એવમર્થમહં જ્ઞાતુમિમં સંપ્રાર્થયે વરમ્ ।
શ્રૃણુ દેવેશ્વરાવિઘ્નં તથૈવાશુ પ્રયચ્છ મે

ઇયં સ્વચ્છન્દમૃત્યુર્મે નીરોગાઽસ્તુ તનુશ્ચિરમ્ ।
ગારુડેન ચ વેગેન સંયુતા વ્યોમગામિની

પ્રતિનાડીકમેષા તુ વૃદ્ધિં ગચ્છતુ યોજનમ્ ।
ક્રમેણ જગતો બાહ્યે ભવત્વાકાશરૂપિણી

સાકાશસ્યાસ્ય દૃશ્યસ્ય લભેય પરમેશ્વર ।
અન્તમિત્થમનન્તસ્ય પરમોઽસ્ત્વિતિ મે વરઃ

ઇતિ સાધો ત્વયા પ્રોક્તે દેવદેવો વરં પ્રભુઃ ।
એવમસ્તુ તવેત્યુક્ત્વા યાસ્યત્યન્તર્ધિમીશ્વરઃ

ગતે તસ્મિન્મહાદેવે દેવૈઃ સહ દિવસ્પતૌ ।
તપસા તે કૃશો દેહશ્ચન્દ્રકાન્તિર્ભવિષ્યતિ

મામાપૃચ્છન્નમસ્કૃત્ય તસ્મિન્નેવ ક્ષણે તતઃ ।
પ્લુતિમેષ્યતિ સ વ્યોમ્નિ ચિત્તસ્થાર્થદિદૃક્ષયા

દ્વિતીય ઇવ શીતાંશુર્દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ ।
દ્વિતીય ઇવ વૌર્વાગ્નિશ્ચન્દ્રાર્કસ્પર્ધયોત્થિતઃ

તતો ગરુડવેગેન દૃશ્યસ્ય નભસસ્તથા ।
અન્તં પ્રાપ્તું વહન્વેગાજ્જગતઃ સરિતામિવ

જગતોન્તે તતોઽજસ્રં તતો વર્ધિષ્યતે વપુઃ ।
કલ્પાન્તમત્તાર્ણવવન્નિષ્પારામ્બરપૂરણમ્

દ્રક્ષ્યસ્યથ મહાવ્યોન્નિ વર્ધમાનો બૃહદ્વપુઃ ।
સર્ગાન્નિરર્ગલાધારનિરન્તગગનક્રમાત્

પરમાર્થમહાકાશશૂન્યતાવાતચક્રકાન્ ।
સ્વભાવદ્રવતોદ્દેશાચ્ચિદર્ણવતરઙ્ગકાન્

સંવિદ્ધને યથા સ્વપ્ને પુરાદ્યા ભાન્તિ ખાત્મકાઃ ।
તથા તદા તવૈષ્યન્તિ સર્ગવર્ગા નિરર્ગલાઃ

વિસ્ફુરન્તિ મહાવ્યોમ્નિ પર્ણૌઘાઃ ક્ષુભિતાનિલૈઃ ।
તથા સર્ગાનનન્તાંસ્ત્વં દ્રક્ષ્યસ્યક્ષીણનિશ્ચયઃ

સભાસત્યેક્ષણરુચાં યથા જાલં સદપ્યસત્ ।
જગદાત્મ તથાકાશસંવિદાં ખે સદપ્યસત્

સર્વોર્વીજનદૃષ્ટાનાં લગ્નાનામિન્દુમણ્ડલે ।
યાદૃગ્જાલં જગત્તાદૃક્સ્થિતેઽનન્યત્વમાત્મનઃ

પુનઃ સર્ગઃ પુનર્વ્યોમ પુનઃ સર્ગઃ પુનર્નભઃ ।
ઇત્યેવં પશ્યતસ્તેઽત્ર દીર્ઘકાલઃ પ્રયાસ્યતિ

અથ દીર્ઘેણ કાલેન પ્રસ્ફુરન્સર્ગપર્ણકે ।
ઉદ્વેગમેષ્યસિ વ્યોમ્નિ મહામહિમનિ સ્વયમ્

ઉદ્વેગમેષ્યસિ તતસ્તપસોઽનુભવત્ફલમ્ ।
નિર્દેક્ષ્યસિ તદા દેહમનન્તામ્બરપૂરકમ્

કિમિદં કુશરીરં મે ભારભૂતમિવ સ્થિતમ્ ।
મેર્વાદિભૂભૃતાં લક્ષમપિ યસ્મિંસ્તૃણાયતે

દેહો મમાપ્રમાણોઽયં વ્યાપ્તં વ્યોમ મયાખિલમ્ ।
પૂરયામિ ખમદ્યાપિ ભાવિ નૈવોપગમ્યતે

અવિદ્યા બત ઘોરેયમનન્તા ચ પ્રમીયતે ।
મીયતે ન ચ કેનાપિ બ્રહ્મજ્ઞાનં સમં વિના

તમિમં સંત્યજામ્યેવ દેહમાવિવૃતાન્તરમ્ ।
નાનેન કિંચિદાપ્નોમિ સાધુસચ્છાસ્ત્રસંગમમ્

અનન્તાપારપર્યન્તં નિરાલમ્બામ્બરાસ્પદમ્ ।
કિં નામેદં શરીરં મે સુદુષ્પ્રાપાર્થસંગમમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય તં દેહં ધારણાં પ્રાણરેચનીમ્ ।
કૃત્વા ત્યક્ષ્યસિ સંભુક્તાત્ફલાચ્છુષ્કં યથા ખગઃ

કૃત્વા દેહપરિત્યાગં જીવઃ પ્રાણસમન્વિતઃ ।
વ્યોમ્નિ સ્થાસ્યતિ તે તસ્મિન્વાતાત્સૂક્ષ્મોઽપિ વાતવત્ ।
છિન્નપક્ષો મહામેરુરિવ દેહઃ પતિષ્યતિ ।
તત્ર ભૂલોકશૈલાદિ સર્વં ચૂર્ણીકરિષ્યતિ

શુષ્કા ભગવતી દેહં તત્તદા ભક્ષયિષ્યતિ ।
સમાતૃમણ્ડલા તેન નિર્દોષા ભૂર્ભવિષ્યતિ

ઇત્યાત્મોદન્તમખિલં શ્રુતવાનસિ સુવ્રત ।
તપસ્તાલીવને કૃત્વા યથેચ્છસિ તથા કુરુ

વ્યાધ ઉવાચ ।
અહો નુ ભગવન્દુઃખં પરિભોક્તવ્યમક્ષયમ્ ।
મયા વ્યર્થમનર્થાય યદર્થેન દુરર્થિતમ્

વિદ્યતે કિં વિભો કાચિદ્યુક્તિઃ સૈષા સ્થિતિર્વર ।
અન્યથા ભવિતવ્યોઽર્થો યદિ નાસ્તિ તદુચ્યતામ્

મુનિરુવાચ ।
અવશ્યંભવિતવ્યોઽર્થો ન કદાચન કેનચિત્ ।
વિધાતુમન્યથા શક્યસ્તન્ન ક્ષરતિ યત્નતઃ

વામાવામશિરઃપાદવિપર્યયવિધૌ યથા ।
પુંસો ન વિદ્યતે શક્તિસ્તથા ભાવ્યન્યથાસ્થિતૌ

જ્યોતિઃશાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાનૈરિહ ભાવ્યર્થવેદનમ્ ।
ભવત્યન્યદપૂર્વં તુ ન કિંચન કદાચન

જયન્તિ કર્માણિ હિ વેદનાનિ
યૈઃ પ્રાકૃતૈરદ્યતનાન્યુપેત્ય ।
શરીરદાહૈરપિ નિર્વિકારસંવિન્નયૈર્બ્રહ્મતયૈવ સુપ્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહા૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શ૦ ભાવિસંપત્તિવર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશદધિકશતતમઃ સર્ગઃ