યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.106-2

ષડુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતઃ કતિપયેષ્વેવ દિવસેષુ ગતેષુ સા ।
ઇદં પ્રોવાચ ભર્તારં કુમ્ભરૂપધરા સતી

રાજન્રાજીવપત્રાક્ષ મમેદં વચનં શ્રૃણુ ।
નિશાયાં પ્રત્યહં તાવત્સ્થિત એવાહમઙ્ગના

તદિચ્છામ્યઙ્ગનાધર્મં નિપુણીકર્તુમીદૃશમ્ ।
ભર્ત્રે કસ્મૈચિદાત્માનં વિવાહેન દદામ્યહમ્

તદ્ભવાનેવ મે ભર્તા રોચતે ભુવનત્રયે ।
ગૃહાણ માં વિવાહેન ભાર્યાત્વે નિશિ સર્વદા

અયત્નોપનતં સાધો પ્રિયેણ સુહૃદા સહ ।
સ્ત્રીસુખં ભોક્તુમિચ્છામિ મા મે વિઘ્નકરો ભવ

ક્રમપ્રવૃત્તમાસૃષ્ટેઃ સુખં સાધ્યં મનોરમમ્ ।
પ્રકૃતં કુર્વતઃ કાર્યં દોષઃ ક ઇવ જાયતે

ઇચ્છાનિચ્છે ફલે ત્યક્ત્વા સમન્તાત્સર્વવસ્તુષુ ।
વયં ન સેચ્છા નાનિચ્છાઃ કુર્મસ્તેનેદમીપ્સિતમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
કૃતેનાનેન કાર્યેણ ન શુભં નાશુભં સખે ।
પશ્યામિ તન્મહાબુદ્ધે યથેચ્છસિ તથા કુરુ

સમતાં સંપ્રયાતેન ચેતસેદં જગત્ત્રયમ્ ।
સ્વરૂપમેવ પશ્યામિ યથેચ્છસિ તદાચર

કુમ્ભ ઉવાચ ।
યદ્યેવં તન્મહીપાલ લગ્નમદ્યૈવ શોભનમ્ ।
રાકેયં શ્રાવણસ્યાસ્ય હ્યઃ સર્વં ગણિતં મયા

રાત્રાવદ્યોદિતે ચન્દ્રે પરિપૂર્ણકલામલે ।
જન્યત્રો નૌ મહાબાહો દ્વયોરેવ ભવિષ્યતિ

મહેન્દ્રાદ્રિશિરઃશ્રૃઙ્ગસાનાવદ્ય મનોરમે ।
રત્નદીપપ્રકાશાઢ્યે મણિકન્દરમન્દિરે

પુષ્પભારાનતોત્તુઙ્ગવૃક્ષરાજિવિરાજિતે ।
વનપુષ્પલતાલાસ્યનારીનૃત્યમનોહરે

નિશિ વ્યોમગતાસ્તારા ભર્ત્રા પૂર્ણેન્દુના સહ ।
આવયોઃ પરિપશ્યન્તુ કર્ણાન્તાયતલોચન

ઉત્તિષ્ઠાત્મવિવાહાર્થં કુર્વઃ કાનનકોટરાત્ ।
રાજેશ્ચન્દનપુષ્પાદિસંભારં રત્નસંયુતમ્

ઇત્યુક્ત્વા કુમ્ભ ઉત્થાય સહ તેન મહીભૃતા ।
કુસુમાવચયં ચક્રે તથા રત્નાદિસંચયમ્

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ રત્નસાનૌ સમે શુભે ।
સમાલમ્ભનપુષ્પાણાં તાભ્યાં વૈ રાશયઃ કૃતાઃ

હારામ્બરમણીન્દ્રાદિરાશયસ્ત્વપરેઽજિરે ।
સૌભાગ્યસ્યેવ કામેન કોશાઃ કાલેન સંભૃતાઃ

તથા જન્યત્રસંભારં કૃત્વા કાઞ્ચનકન્દરે ।
યયતુસ્તૌ મહામિત્રે સ્નાતું મન્દાકિનીં નદીમ્

તત્રૈનં સ્નાપયામાસ મહારાજં મહાદરાત્ ।
ગજકુમ્ભોપમસ્કન્ધં કુમ્ભો મઙ્ગલપૂર્વકમ્

ભવિષ્યદ્દયિતારૂપાં ભવિષ્યદ્દયિતોઽઙ્ગનામ્ ।
ચૂડાલાં સ્નાપયામાસ કુમ્ભરૂપધરાં પ્રિયામ્

પૂજયામાસતુઃ સ્નાતૌ તત્ર દેવપિતૃન્મુનીન્ ।
યથા ક્રિયાફલેઽનિચ્છૌ ક્રિયાત્યાગે તથૈવ તૌ

નિત્યજ્ઞાનરસાતૃપ્તૌ વ્યવસ્થાયાં જગત્સ્થિતેઃ ।
ચક્રાતે ભોજનં ભવ્યં તાવન્યોન્યસમીહિતમ્

કલ્પવૃક્ષદુકૂલાનિ પરિધાય સિતાનિ તૌ ।
ફલાનિ ભુક્ત્વા જન્યત્રસ્થાનમાયયતુઃ ક્રમાત્

એતાવતાથ કાલેન તયોર્જન્યત્રસોત્કયોઃ ।
પ્રિયં કર્તુમિવાસ્તાદ્રિં દ્રાગિત્યેવાવિશદ્રવિઃ

અથ સંધ્યાક્રમે વૃત્તે કૃતે જપ્યાઘમર્ષણે ।
વિવાહદર્શનાયૈવ તારાજાલે ખમાગતે

મિથુનૈકસખીયામા કુમુદોત્કરહાસિની ।
પ્રાલેયજાલપ્રકરં વિકિરન્તી સમાયયૌ

રત્નદીપાન્બહૂન્સાનૌ કુમ્ભઃ સમ્યગયોજયત્ ।
જ્યોતીંષીન્દ્વર્કયુક્તાનિ પદ્મોદ્ભવ ઇવામ્બરે

ભૂષયામાસ રાજાનં સ્ત્રીત્વં ગચ્છન્નિશાગમે ।
ચન્દનાગુરુકર્પૂરપૂરૈર્મૃગજકુઙ્કુમૈઃ

હારકેયૂરકટકૈસ્તથા કલ્પલતાંશુકૈઃ ।
સ્રગુદ્દામાવતંસૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ વિવિધોચિતૈઃ

તથા કલ્પલતાગુચ્છૈર્મન્દારૈઃ પારિજાતકૈઃ ।
સંતાનૈર્બહુરત્નૈશ્ચ મૌલિના ચેન્દુરૂપિણા

એતાવતાથ કાલેન વધૂત્વં કુમ્ભ આયયૌ ।
ઘનસ્તનભરાક્રાન્તો બભૂવાશુ વિલાસવાન્

ઇદં સંચિન્તયામાસ સંપન્નોઽયમહં વધૂઃ ।
કામાયાત્મા મયા દેયઃ કાર્યં કાલોચિતં કિલ

ઇયમસ્મિ વધૂઃ કાન્તા ભર્તા ત્વં મે પુરઃસ્થિતઃ ।
ગૃહાણ કામ મામેહિ કાલોઽયં તવ હૃચ્છયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભર્તારમગ્રસ્થગહનસ્થિતમ્ ।
ઉદયન્તમિવાદિત્યં રતિઃ કામમિવાભ્યગાત્

અહં મદનિકા નામ ભાર્યાસ્મિ તવ માનદ ।
પાદયોસ્તે પ્રણામોઽયં સસ્નેહં ક્રિયતે મયા

ઇત્યુક્ત્વા સાનવદ્યાઙ્ગી લજ્જાવનમિતાનના ।
લોલાલકેન શિરસા પ્રણનામ લસત્પતિમ્

ઉવાચેદં ચ હે નાથ ત્વં માં ભૂષય ભૂષણૈઃ ।
ક્રમેણાગ્નિં ચ સંજ્વાલ્ય મત્પાણિગ્રહણં કુરુ

રાજસેઽતિતરાં રાજન્માં કરોષિ સ્મરાતુરામ્ ।
રતેર્વિવાહે મદનમભિભૂયાધિતિષ્ઠસિ

ઇન્દોરિવાંશુજાલાનિ રાજન્માલ્યાનિ તાનિ તે ।
મેરુગઙ્ગાપ્રવાહાભાં ધત્તે હારસ્તવોરસિ

મન્દારકુસુમપ્રોતૈઃ કુન્તલૈર્નૃપ રાજસે ।
કનકાબ્જમિવોલ્લોલૈર્ભૃઙ્ગૈઃ ખચિતકેસરૈઃ

રત્નાંશુજાલૈઃ કુસુમૈઃ શ્રિયા સ્થૈર્યેણ તેજસા ।
રત્નસ્થાનં વિભો મેરુમભિભૂયાવતિષ્ઠસે

એવમાદિ વદન્તૌ તૌ ભવિષ્યન્નવદમ્પતી ।
પ્રચ્છન્નપૂર્વદામ્પત્યૌ મિથસ્તુષ્ટૌ બભૂવતુઃ

મહારાજ્ઞીં મદનિકાં મહારાજઃ શિખિધ્વજઃ ।
કાઞ્ચનોપલપર્યઙ્કે નિવિષ્ટો ભૂષયત્સ્વયમ્

અવતંસૈસ્તથા માલ્યૈર્મણિરત્નવિભૂષણૈઃ ।
વસ્ત્રૈર્વિલેપનૈઃ પુષ્પૈ રુચિરસ્થાનકાર્પિતૈઃ

સા બભૌ ભૂષિતા તન્વી મદની મદદાયિની ।
ગિરિજેવ વિવાહોત્કા કામકાન્તેવ કામિની

મહારાજો મહારાજ્ઞીં ભૂષયિત્વેદમાહ તામ્ ।
રાજસે મૃગશાવાક્ષિ લક્ષ્મીરિવ નવોદિતા

શક્રેણ સહ યચ્છચ્યા યલ્લક્ષ્મ્યા હરિણા સહ ।
યદ્ગૌર્યાઃ શંભુના સાર્ધં તત્તે ભવતુ મઙ્ગલમ્

પદ્મકોશાઙ્કુરહૃદા લોલનીલોત્પલેક્ષણા ।
આમોદશુભઝાંકારા સ્વાસ્થિતા પદ્મિનીવ સા

સુરક્તપલ્લવકરા સ્તનસ્તબકધારિણી ।
ત્વમનેકફલા મન્યે કામકલ્પતરોર્લતા

હિમશીતાવદાતાઙ્ગી જ્યોત્સ્નાપ્રસરહાસિની ।
પૂર્ણેન્દુશ્રીરિવોદ્યુક્તા હૃષ્ટૈવાહ્લાદયસ્યલમ્

તદુત્તિષ્ઠ વરારોહે વેદીં વૈવાહિકીં સ્વયમ્ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તત્ર પુષ્પલતાજાલૈઃ કાણ્ડં પ્રતિ શિલાઙ્કિતૈઃ

મુક્તાકુસુમજાલાનાં પ્રકરૈઃ સ્તબકોપમૈઃ ।
ચતુર્દિક્કં ચતુર્ભિશ્ચ નાલિકેરમહાફલૈઃ

પૂર્ણકુમ્ભૈસ્તથા ગઙ્ગાવારિપૂર્ણૈઃ પ્રકલ્પિતૈઃ ।
જ્વાલયામાસતુસ્તસ્યા મધ્યે ચન્દનદારુભિઃ

જ્વલનં જ્વાલિતજ્વાલં દક્ષિણસ્થં પ્રદક્ષિણમ્ ।
પૂર્વાભિમુખમેવાગ્નેરગ્રે પલ્લવવિષ્ટરે

નિયોજ્ય દંપતી કાન્તૌ તયોર્વિવિશતુઃ સ્વયમ્ ।
સ હુત્વા તિલલાજાનિ પાવકાય શિખિધ્વજઃ

ઉત્થાયોત્થાય કાન્તાં સ પાણિભ્યાં સ્વયમાદદે ।
અન્યોન્યં શોભમાનૌ તૌ ભવાવિવ વને શિવૌ

ચક્રતુર્દંપતી તસ્ય પાવકસ્ય પ્રદક્ષિણમ્ ।
સ્વદાયં જ્ઞાનસર્વસ્વં હૃદયં પ્રેમ ચાપલમ્

દદતુસ્તૌ મિથોઽન્યોન્યસ્મિતકાન્તમુખશ્રિયૌ ।
પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા લાજાંસ્ત્યક્ત્વાથ વહ્નયે

ભાર્યાવરૌ સમં તુષ્ટૌ કરૌ તત્યજતુઃ ક્રમાત્ ।
સ્મયમાનમુખૌ કાન્તૌ ચન્દ્રાવિવ નવોદિતૌ

પૂર્વોપરચિતે પુષ્પતલ્પે વિવિશતુર્નવે ।
એતસ્મિન્નન્તરે ચન્દ્રશ્ચતુર્ભાગં નભસ્તલાત્

શનૈરાક્રમયામાસ શોભાં દ્રષ્ટુમિવાનયોઃ ।
તસ્મિંશ્ચ લલનાછિદ્રં દ્રષ્ટું દૃષ્ટિરિવાભિતઃ

લોલઃ સંચરયામાસ કરાનિન્દુર્લતાગૃહે ।
તૈસ્તૈર્નવકથાલાપૈરિન્દાવભ્યુદિતે ત્વથ

તાવાસાંચક્રતુઃ કાન્તૌ દંપતી સુમુહૂર્તકમ્ ।
અથોત્થાય જ્વલદ્રત્નદીપાં કાઞ્ચનકન્દરામ્

સ્વયં પૂર્વોપરચિતાં ગુપ્તાં વિવિશતુઃ પ્રિયૌ ।
દદર્શતુર્નવં તત્ર તલ્પં કુસુમકલ્પિતમ્

પરિતો વ્યાપ્તમુત્કીર્ણૈર્હેમપઙ્કજરાશિભિઃ ।
મન્દારાદિભિરન્યૈશ્ચ પુષ્પૈર્ગ્લાનિવિવર્જિતૈઃ

ઉચ્ચકૈઃ સુપ્રમાણેન નિર્મિતૈઃ કુસુમૈઃ સમૈઃ ।
દીર્ઘેન્દુબિમ્બપ્રતિમૈસ્તુષારસ્થલશીતલૈઃ

ક્ષીરોદજલધારાભં જ્યોત્સ્નાસંપિણ્ડસુન્દરમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમનઙ્ગસ્ય નતં ભિત્તાવિવ સ્થિતમ્

સુગન્ધમુન્નતં કાન્તં ચિરાદન્યતયોત્થિતમ્ ।
મિથુનં પુષ્પરાશૌ તન્ન્યષીદત્પરિતોઽમલે ।
તસ્મિન્સમસમાભોગે ક્ષીરોદે મન્દરો યથા

તૈસ્તૈર્મિથઃ પ્રણયપેશલવાગ્વિલાસૈ-
સ્તત્કાલકાર્યસુભગૈઃ પ્રણયોપચારૈઃ ।
સત્કાન્તયોર્નવનવેન તયોઃ સુખેન
દીર્ઘા મુહૂર્ત ઇવ સા રજની જગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ લીલાવિવાહો નામ ષડુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ