યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.100-2

શતતમઃ સર્ગઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તન્મહાબુદ્ધે યાદૃશં કારણં પરમ્ ।
કાર્યં તાદૃશમેવેદં જગદિત્યેવ વેદ્મ્યહમ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
યત્ર કારણતા તસ્ય કાર્યં તદુપપદ્યતે ।
યન્ન કારણમેવાદૌ તસ્માત્કાર્યં કુતો ભવેત્

નેહાસ્તિ કારણં કિંચિન્ન ચ કાર્યં કદાચન ।
વિદ્યમાનમિદં સર્વં સર્વં શાન્તમજં જગત્

જાયતે કારણાત્કાર્યં યત્તત્કારણવદ્ભવેત્ ।
યન્ન જાયત એવેહ તસ્મિન્સદૃશતા કુતઃ

બીજમેવ ન યસ્યાસ્તિ તત્કથં વદ જાયતે ।
અપ્રતર્ક્યમનાખ્યં ચ યત્તસ્ય ક્વેવ બીજતા

દેશકાલવશાત્સર્વે હેતુમન્તઃ પ્રમાણગાઃ ।
અકર્તૃબ્રહ્મવિષયઃ પ્રમા કારણયોઃ કથમ્

અકર્તૃકર્મકરણે નાસ્તિ કારણતા શિવે ।
તસ્માત્તત્કારણં નાસ્તિ જગચ્છબ્દાર્થવેદનમ્

બ્રહ્મૈવ ત્વં સ્વરૂપં સદ્યત્સ્થિતં ધારયસ્વ તત્ ।
અસમ્યગ્દર્શિવિષયં તદેવ જગદાચિતમ્

ચિન્માત્રમજરં શાન્તં યદેકં તત્પ્રમીયતે ।
તેનૈવાયં જગદ્બ્રહ્મ સચ્છાન્તં બુદ્ધ્યતે વપુઃ

અન્યથૈવ ચ યો ભાવશ્ચેતસઃ પૃથિવીપતે ।
સ એવ નાશઃ કથિતઃ સ્વાનુભૂતશ્ચ પણ્ડિતૈઃ

ચિત્તં નાશસ્વભાવં તદ્વિદ્ધિ નાશાત્મકં નૃપ ।
ક્ષણનાશો યતઃ કલ્પચિત્તશબ્દેન કથ્યતે

અસંકલ્પનમાત્રેણ સમ્યગ્જ્ઞાનોદયાત્મના ।
સંકલ્પઃ ક્ષીયતે સિદ્ધ્યૈ સ્વયમેવાસદાત્મકઃ

નામ્નૈવાઙ્ગીકૃતાભાવં યદિ વિશ્વં હિ કથ્યતે ।
વિદ્યમાનં કથં તત્સ્યાન્નનુ તામરસેક્ષણ

હસ્તાવુત્ક્ષિપ્ય યો બ્રૂતે શદ્રોઽસ્મીતિ ભૃશં ગિરા ।
કથં સ વિપ્રો ભવતિ વિપ્રત્વં ત્વસ્ય કીદૃશમ્

વિવૃત્તધાતુરત્યુચ્ચૈર્મૃતોઽસ્મીતિ વિરૌતિ યઃ ।
મૃતિમેવાગતં વિદ્ધિ જીવનં તસ્ય સંભ્રમ

ભ્રમાકૃતિ યદસ્તીહ દૃશ્યતેઽલાતચક્રવત્ ।
મૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રાદિબાલવેતાલકાદિવત્

તત્કથં કિલ નામ સ્યાત્સત્યં શ્રમભરાત્મકમ્ ।
અજ્ઞાનભ્રાન્તિરેવાન્તશ્ચિત્તમિત્યેવ કથ્યતે

અજ્ઞાનમુચ્યતે ચિત્તમસત્સદિવ સંસ્થિતમ્ ।
અસંવેદનમજ્ઞાનં જ્ઞાનં સંવેદનં ભવેત્

અજ્ઞાનસત્ત્વસંવિત્તેર્જ્ઞાનાત્સંવેદનાત્ક્ષયઃ ।
જલજ્ઞાનં મુધા ભ્રાન્તિઃ સાધો મરુમરીચિષુ

નૈતજ્જલમિતિ જ્ઞાનાત્સંવિત્તેઃ પ્રવિલીયતે ।
ઇદં ચિત્તમિતિ પ્રૌઢં યદજ્ઞાનમલં હૃદિ

નાસ્તિ ચિત્તમિતિ જ્ઞાનાત્તત્સમૂલં વિનશ્યતિ ।
યથા રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગત્વમજ્ઞાનભ્રમસંભવમ્

ન સર્પોઽયમિતિ જ્ઞાનાધૃદિ રૂઢાત્પ્રણશ્યતિ ।
તથાત્મનિ મનોભૂતમજ્ઞાનભ્રમસંભવમ્

ચિત્તં નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનાધૃદિ રૂઢાદ્વિનશ્યતિ ।
ચિત્તં મનોઽહમિત્યન્તર્યાવદજ્ઞાનસંભવમ્

ન ચિત્તમસ્તિ નો ચૈવમહંકારાદિસંયુતમ્ ।
કિંચિદેવ જગત્યસ્મિન્સંવિદેકાન્તનિર્મલા

તયા સંકલ્પચિત્તાદિ કૃતમાસીદ્વિમૂઢયા ।
અદ્યાસંકલ્પતઃ સર્વં પરિત્યક્તં પ્રબુદ્ધયા

સંકલ્પેન યદા યાતિ ત્વસંકલ્પેન ગચ્છતિ ।
પવનેન મહાબાહો જ્વાલાજાલમિવાનલે

આત્મતત્ત્વૈકઘનયા તતયા બ્રહ્મસત્તયા ।
જગત્સર્વમિતિ વ્યાપ્તં સમુદ્ર ઇવ વારિણા

નાહમસ્મિ ન ચાન્યોસ્તિ ન ત્વં નૈતે ન ચિત્તકમ્ ।
નેન્દ્રિયાણિ ન ચાકાશમાત્મા ત્વેકોઽસ્તિ નિર્મલઃ

ઘટાદ્યાકારરૂપેણ સ એવાયં વિલોક્યતે ।
ઇદં ચિત્તમયં ચાહમિતિ કૈવ કુકલ્પના

ન જાયતે ન મ્રિયતે કિંચિદસ્મિઞ્જગત્ત્રયે ।
કેવલોઽયં ચિદુલ્લાસઃ સદસદ્ભાવનાત્મના

સર્વમાત્મા પરંબ્રહ્મ સકૃત્પ્રકટમાતતમ્ ।
દ્વિત્વૈકત્વે ન વિદ્યેતે ન ભ્રાન્તિર્ન ચ સંભ્રમઃ

સર્વેન્દ્રિયગણાકારે સન્નેવાસિ સખે તતઃ ।
ન દહ્યસે મહાબુદ્ધે ન ચ ક્વચન લિપ્યસે

ન તે વિનશ્યતિ સખે ન ચ કિંચિદ્વિવર્ધતે ।
નિર્મલાકાશરૂપસ્ય કૈવલ્યાનન્તરૂપિણઃ

ઇચ્છાનિચ્છાત્મિકે શક્તી યેતરાપિ ત્વમેવ ચ ।
ન હ્યંશુવ્યતિરેકેણ શશાઙ્ક ઉપલભ્યતે

અજમજરમનાદ્યજસ્વભાવં
સકૃદમલં વિલસત્સદૈકરૂપમ્ ।
વિગલિતકલનં કલાખ્યલીલં
સદુદિતમાદ્યમજં તદાત્મતત્ત્વમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજપરમાવબોધનં નામ શતતમઃ સર્ગઃ