યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.55

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આત્મજ્ઞાનદિનૈકાર્ક મત્સંશયતૃણાનલ ।
અજ્ઞાનદાહશીતાંશો સત્તાસામાન્યમીશ કિમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદા સંક્ષીયતે ચિત્તમભાવાત્યન્તભાવનાત્ ।
ચિત્સામાન્યસ્વરૂપસ્ય સત્તાસામાન્યતા તદા

નૂનં ચેત્યાંશરહિતા ચિદ્યદાત્મનિ લીયતે ।
અસદ્રૂપવદત્યચ્છા સત્તાસામાન્યતા તદા

યદા સર્વમિદં કિંચિત્સબાહ્યાભ્યન્તરાત્મકમ્ ।
અપલપ્ય વસેચ્ચેતઃ સત્તાસામાન્યતા તદા

યદા સર્વાણિ દૃશ્યાનિ સત્તાસામાન્યવેદનમ્ ।
સ્વરૂપેણ સ્વરૂપાભં સત્તાસામાન્યતા તદા

કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ દૃશ્યાનિ લીયન્તે સ્વાત્મનાત્મનિ ।
અભાવિતાન્યેવ યદા સત્તાસામાન્યતા તદા

દૃષ્ટિરેષા હિ પરમા સદેહાદેહયોઃ સદા ।
મુક્તયોઃ સંભવત્યેવ તુર્યાતીતપદોપમા

વ્યુત્થિતસ્ય ભવત્યેષા સમાધિસ્થસ્ય ચાનઘ ।
જ્ઞસ્ય કેવલમજ્ઞસ્ય ન ભવત્યેવ બોધજા

અસ્યાં દૃશિ સ્થિતાઃ સર્વે જીવન્મુક્તા મહાશયાઃ ।
સિદ્ધા રસા ઇવ ભુવિ વ્યોમવીથ્યામિવાનિલાઃ

અસ્મત્પ્રભૃતયઃ સર્વે નારદાદ્યાશ્ચ રાઘવ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશ્વરાદ્યાશ્ચ દૃષ્ટાવસ્યાં વ્યવસ્થિતાઃ

એતામાલમ્બ્ય પદવીં સમસ્તભયનાશિનીમ્ ।
ઉદ્દાલકોઽસાવવસદ્યાવદિચ્છં જગદ્ગૃહે

અથ કાલેન બહુના બુદ્ધિસ્તસ્ય બભૂવ હ ।
વિદેહમુક્તસ્તિષ્ઠામિ દેહં ત્યક્ત્વેતિ નિશ્ચલા

એવં ચિન્તિતવાનદ્રેર્ગુહાયાં પલ્લવાસને ।
બદ્ધપદ્માસનસ્તસ્થાવર્ધોન્મીલિતલોચનઃ

સંયમ્ય ગુદસંરોધાદ્દ્વારાણિ નવ ચેતસઃ ।
માત્રાસ્પર્શાન્વિચિન્વાનો ભાવિતસ્વાઙ્ગચિદ્ધનઃ

સંરુદ્ધપ્રાણપવનઃ સમસંસ્થાનકન્ધરઃ ।
તાલુમૂલતલાલગ્નજિહ્વામૂલો લસન્મુખઃ

ન બહિર્નાન્તરે નાધો નોર્ધ્વે નાર્થે ન શૂન્યકે ।
સંયોજિતમનોદૃષ્ટિર્દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશન્

પ્રાણપ્રવાહસંરોધસમઃ સ્વચ્છાનનચ્છવિઃ ।
અઙ્ગ ચિત્સંવિદુત્તાનરોમકણ્ટકિતાઙ્ગભૂઃ

અઙ્ગચિત્સંવિદાભ્યાસાચ્ચિત્સામાન્યમુપાદદે ।
તદભ્યાસાદવાપાન્તરાનન્દસ્પન્દમુત્તમમ્

તદાસ્વાદનતો લીનચિત્સામાન્યદશાક્રમમ્ ।
વિશ્વંભરમનન્તાત્મ સત્તાસામાન્યમાયયૌ

તસ્થૌ સમસમાભોગઃ પરાં વિશ્રાન્તિમાગતઃ ।
અનાનન્દસમાનન્દમુગ્ધમુગ્ધમુખદ્યુતિઃ

સંશાન્તાનન્દપુલકઃ પદં પ્રાપ્યામલં ગતઃ ।
ચિરકાલપરિક્ષીણમનનાદિભવભ્રમઃ

બભૂવ સ મહાસત્ત્વો લિપિકર્માર્પિતોપમઃ ।
સમઃ કલાવપૂર્ણેન શરદચ્છામ્બરેન્દુના

ઉપશશામ શનૈર્દિવસૈરસૌ
કતિપયૈઃ સ્વપદે વિમલાત્મનિ ।
તરુરસઃ શરદન્ત ઇવામલે
રવિકરૌજસિ જન્મદશાતિગઃ

ગતસકલવિકલ્પો નિર્વિકારોઽભિરામઃ
સકલમલવિલાસોપાધિનિર્મુક્તમૂર્તિઃ ।
વિગલિતસુખમાદ્યં તત્સુખં પ્રાપ યસ્મિં-
સ્તૃણમિવ જલરાશાવૂહ્યતે શક્રલક્ષ્મીઃ

અપરિમિતનભોન્તર્વ્યાપિદિગ્વ્યાપિ પૂર્ણં
ભુવનભરણશીલં ભૂરિભવ્યોપસેવ્યમ્ ।
કથનગુણમતીતં સત્યમાનન્દમાદ્યં
પરમસુખમનન્તં બ્રાહ્મણોઽસૌ બભૂવ

ગતવતિ પદમાદ્યં ચેતસિ સ્વચ્છભાવં
દ્વિજતનુરથ માસૈઃ સોપવિષ્ટૈવ ષડ્ભિઃ ।
રવિકરપરિતપ્તા વાતભાંકારરમ્યા
તનુતરુભુજતન્ત્રી શૈલવીણા બભૂવ

અથ બહુતરકાલેનૈતદદ્રેર્ભુવં તા-
મુપયયુરગકન્યાઽસંયુતા માતરઃ ખાત્ ।
અભિમતફલસિદ્ધ્યૌ સંયુતા એવ સર્વા
અનલમિવ શિખાનાં પઙ્ક્તયઃ પિઙ્ગકેશ્યઃ

દિનકરકરશુષ્કં વિપ્રકંકાલકં ત
જ્ઝટિતિ મુકુટકોટૌ ખડ્ગખટ્વાઙ્ગમધ્યે ।
સકલવિબુધવન્દ્યા ખિંખિની દેવદેવી
નિશિ નવતરવૃત્તાકાન્તકાન્તિં ચકાર

ઇત્યુદ્દાલકદેહકં સુવિલસન્માયૂરબર્હવ્રજ-
વ્યાલોલાબ્દલવે નવૈર્વિવલિતે મન્દારમાલાગણૈઃ ।
શેતે ખિંખિનિકા મહાભગવતી લીલાલલામે લતા-
જાલે ભૃઙ્ગ ઇવાન્તપુષ્પપટલે પશ્ચાદુપાગચ્છતિ

એષોદ્દાલકચિત્તવૃત્તિકલનાવલ્લી વિવેકસ્ફુર-
ત્સ્વાનન્દપ્રવિકાસભાસિકુસુમા હૃત્કાનને વિસ્તૃતા ॥
રૂઢા યસ્ય કદાચિદેવ વિહરન્નપ્યેવ સચ્છાયયા
નાસાવેતિ વિયોગમેતિ સફલેનોચ્ચૈસ્તરાં સંગમમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે ભો૦ ઉપશમપ્રકરણે ઉદ્દાલકનિર્વાણં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ