યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.45

પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથાપશ્યદસૌ ગાધિઃ સ્વાધિપીવરયા ધિયા ।
અન્તર્જલસ્થ એવાન્તરાત્મનાત્મનિ નિર્મલે

ભૂતમણ્ડલપર્યન્તગ્રામોપાન્તનિવાસિનામ્ ।
શ્વપચાનાં સ્ત્રિયા ગર્ભે સ્થિતિમાત્માનમાકુલમ્

ગર્ભવાસભરાક્રાન્તં પીડિતં પેલવાઙ્ગકમ્ ।
શ્વપચીહૃદયે સુપ્તં સ્વવિષ્ઠાયામિવાકુલમ્

શનૈઃ પક્વતયા કાલે પ્રસૂતં મેચકચ્છવિમ્ ।
શ્વપચ્યા પ્રાવૃષેવાબ્દં શ્યામમાવલિતં મલૈઃ

સંપન્નં શ્વપચાગારે શિશું શ્વપચવલ્લભમ્ ।
ઇતશ્ચેતશ્ચ ગચ્છન્તમુત્પીડમિવ યામુનમ્

દ્વાદશાબ્દદશાં યાતં સંસ્થિતં ષોડશાબ્દિકમ્ ।
પીવરાંસમુદારાઙ્ગં પયોદમિવ મેદુરમ્

સારમેયપરીવારં વિહરન્તં વનાદ્વનમ્ ।
નિઘ્નન્તં મૃગલક્ષાણિ પૌલિન્દીં સ્થિતિમાગતમ્

તમાલલતયેવાથ શ્રિતં શ્વપચકાન્તયા ।
સ્તનસ્તબકશાલિન્યા નવપલ્લવહસ્તયા

શ્યામયા મલિનાકારદશનામલમાલયા ।
વનપલ્લવયા ભૂરિવિલાસવલિતાઙ્ગયા

વિલસન્તં વનાન્તેષુ તયા સહ નવેષ્ટયા ।
શ્યામલં શ્યામયા ભૃઙ્ગં ભૃંગ્યેવ કુસુમર્દ્ધિષુ

વનપર્ણલતાપત્રે વસન્તં વ્યસનાતુરમ્ ।
વિન્ધ્યકાન્તારમાકારમભ્યાગતમિવોદ્ભટમ્

વિશ્રાન્તં વનકુઞ્જેષુ સુપ્તં ગિરિદરીષુ ચ ।
નિલીનં પત્રપુઞ્જેષુ ગુલ્મકેષુ કૃતાલયમ્

કિંકિરાતાવતંસાઢ્યં યૂથિકાસ્ત્રગ્વિભૂષિતમ્ ।
કેતકોત્તંસસુભગં સહકારસ્રગાકુલમ્

લુલિતં પુષ્પશય્યાસુ ભ્રાન્તમદ્રિતટીષુ ચ ।
તજ્જ્ઞં કાનનકોશેષુ બહુજ્ઞં મૃગમારણે

પ્રસૂતમથ શૈલેષુ પુત્રાન્નિજકુલાઙ્કુરાન્ ।
અત્યન્તવિષમોદન્તાન્ખદિરઃ કણ્ટકાનિવ

કલત્રવન્તં સંપન્નં સ્થિતં પ્રક્ષીણયૌવનમ્ ।
શનૈર્જર્જરતાં યાતં વૃષ્ટિહીનમિવ સ્થલમ્

તતો ભૂતગ્રહગ્રામજન્મદેશમુપેત્ય તમ્ ।
સંસ્થિતં મઠિકાં પર્ણૈઃ કૃત્વા દૂરે મુનીન્દ્રવત્

જરાજરઠતાં યાતં સ્વદેહસમપુત્રકમ્ ।
જીર્ણંપ્રાયરસશ્વભ્રતમાલતરુસંનિભમ્

પ્રૌઢં શ્વપચગાર્હસ્થ્યં કુર્વાણં બહુબાન્ધવમ્ ।
ક્રૂરનામાર્થવચનં પરાં વૃદ્ધિમુપાગતમ્

અથાપશ્યદસૌ ગાધિર્યાવત્તસ્ય કલત્રિણઃ ।
જરઠઃ શ્વપચેભ્યશ્ચ સ્વાત્મનો ભ્રમહારિણઃ

તત્કલત્રમશેષેણ નીતમાવૃત્ય મૃત્યુના ।
આસારસલિલેનાશુ વનપર્ણગણો યથા

પ્રલપત્યેક એવાસાવટવ્યાં દુઃખકર્શિતઃ ।
વિયૂથ ઇવ સારઙ્ગો વિગતાસ્થોઽશ્રુલોચનઃ

દિનાનિ કતિચિત્તત્ર નીત્વા શોકપરીતધીઃ ।
જહૌ સ્વદેશં સંશુષ્કપદ્મં સર ઇવાણ્ડજઃ

વિજહાર બહૂન્દેશાનનાસ્થશ્ચિન્તયાન્વિતઃ ।
પ્રેર્યમાણ ઇવાન્યેન વાતનુન્ન ઇવામ્બુદઃ

એકદા પ્રાપ કીરાણાં મણ્ડલે શ્રીમતીં પુરીમ્ ।
ખેચરો વિહરન્શૂન્યે સદ્વિમાનમિવામ્બરે

નૃત્યદ્રત્નાંશુકચ્છન્નમાર્ગવૃક્ષલતાઙ્ગનમ્ ।
આગુલ્ફાકીર્ણકુસુમં ચન્દનાગુરુસુન્દરમ્

સામન્તૈર્લલનાભિશ્ચ નાગરૈશ્ચ નિરન્તરમ્ ।
સ્વર્ગમાર્ગોપમં રાજમાર્ગમધ્યમવાપ સઃ

મણિરત્નકૃતાગારં તત્ર મઙ્ગલહસ્તિનમ્ ।
દદર્શામરશૈલેન્દ્રમિવ સંચારચઞ્ચલમ્

મૃતે રાજનિ રાજાર્થં વિહરન્તમિતસ્તતઃ ।
રત્નજ્ઞમિવ રત્નાર્થં ચિન્તામણિદિદૃક્ષયા

તમસૌ શ્વપચો નાગં કૌતુકોદ્ધુરયા દૃશા ।
ચિરમાલોકયામાસ સ્પન્દયુક્તાચલોપમમ્

આલોકયન્તમાદાય તં કરેણ સ વારણઃ ।
સ્વકટેઽયોજયન્મેરુસ્તટેઽર્કમિવ સાદરમ્

તસ્મિન્કટગતે નેદુર્જયદુન્દુભયોઽભિતઃ ।
કલ્પામ્બુદ ઇવાકાશમધિરૂઢે મહાર્ણવાઃ

પૂરિતાશો બભૌ રાજા જયતીતિ જનસ્વનઃ ।
ઉદભૂત્સંપ્રબુદ્ધાનાં વિહગાનામિવારવઃ

ઉદભૂદ્બન્દિવૃન્દાનાં ઘનકોલાહલસ્તતઃ ।
વેલાવિલુલિતામ્બૂનામમ્બુધીનામિવ ધ્વનિઃ

તં તત્રાવરયામાસુર્મણ્ડનાર્થં વરાઙ્ગનાઃ ।
ક્ષીરોદગતવિભ્રાન્તા લહર્ય ઇવ મન્દરમ્

માનિન્યસ્તં ગુણપ્રોતૈર્નાનારત્નૈરપૂરયન્ ।
નાનાપ્રભાપ્રભાતાર્કા વેલા ઇવ તટાચલમ્

તુષારશિશિરસ્પર્શૈસ્તાસ્તં હારૈરભૂષયન્ ।
શ્યામા વનનદીપૂરૈર્વર્ષાઃ શ્રૃઙ્ગમિવોત્તમમ્

વિચિત્રવર્ણસૌગન્ધ્યૈઃ પુષ્પૈરાવલયન્સ્ત્રિયઃ ।
વનં મધુશ્રિય ઇવ તં લોલકરપલ્લવાઃ

નાનાવર્ણરસામોદૈસ્તાસ્તમાશુ વિલેપનૈઃ ।
અલેપયન્પ્રભાજાલૈર્નગોઽભ્રમિવ ધાતુભિઃ

રત્નકાઞ્ચનકાન્તોઽસાવાદદે ચિત્તમાતતમ્ ।
સંધ્યાભ્રતારેન્દુનદીવ્યાપ્તં મેરુરિવામ્બરમ્

ભૂષિતઃ સવિલાસાભિર્બાલવલ્લીભિરાવૃતઃ ।
રત્નપુષ્પાંશુકાકીર્ણઃ કલ્પવૃક્ષ ઇવાબભૌ

તાદૃશં તમુપાજગ્મુઃ પરિવારસમન્વિતાઃ ।
સર્વાઃ પ્રકૃતયઃ ફુલ્લં માર્ગદ્રુમમિવાધ્વગાઃ

તા એનમાસને સૈંહે તત્રાભિષિષિચુઃ ક્રમાત્ ।
તસ્મિન્નેવ ગજે શક્રમૈરાવત ઇવામરાઃ

એવં સ શ્વપચો રાજ્યં પ્રાપ કીરપુરાન્તરે ।
આરણ્યં હરિણં પુષ્ટમપ્રાણમિવ વાયસઃ

કીરીકરતલામ્ભોજપ્રમૃષ્ટચરણામ્બુજઃ ।
સર્વાઙ્ગે કુઙ્કુમાલેપૈઃ સંધ્યામ્બુધરશોભનઃ

જજ્વાલ કીરનગરે નાગરીગણવાનસૌ ।
સિંહીગણયુતઃ સિંહો યથા કુસુમિતે વને

હરિહતકરિકુમ્ભોન્મુક્તમુક્તાકલાપ-
પ્રવિરચિતશરીરઃ શાન્તચિન્તાવિષાદઃ ।
અરમત સહ સદ્ભિસ્તત્ર ભોગૈઃ સરસ્યાં
રવિકરમદતપ્તો વારિપૂરૈરિવેભઃ

પરિવિસૃતનૃપૌજાઃ સર્વદિક્સંસ્થિતાજ્ઞઃ
કતિપયદિવસેહાસિદ્ધદેશવ્યવસ્થઃ ।
પ્રકૃતિભિરલમૂઢાશેષરાજન્યભારઃ
સ ગવલ ઇતિ નામ્ના તત્ર રાજા બભૂવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ગાધિવૃત્તાન્તે શ્વપચરાજ્યલાભો નામ પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ