યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.44

ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રામાપર્યવસાનેયં માયા સંસૃતિનામિકા ।
આત્મચિત્તજયેનૈવ ક્ષયમાયાતિ નાન્યથા ॥
જગન્માયાપ્રપઞ્ચસ્ય વૈચિત્ર્યપ્રતિપત્તયે ।
ઇતિહાસમિમં વક્ષ્યે શ્રૃણુષ્વાવહિતોઽનઘ

અસ્ત્યસ્મિન્વસુધાપીઠે કોસલો નામ મણ્ડલઃ ।
કલ્પવૃક્ષવનં મેરાવિવ રત્નગણાકરઃ

તત્રાભૂદ્બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ગુણી ગાધિરિતિ શ્રુતઃ ।
પરમશ્રોત્રિયો ધીમાન્ધર્મમૂર્તિરિવ સ્થિતઃ

આબાલ્યાત્પ્રવિરક્તેન ચેતસા સ વ્યરાજત ।
નિષ્કલઙ્કાવદાતેન ભુવનં નભસા યથા

કિમપ્યભિમતં કાર્યં વિનિધાય સ્વચેતસિ ।
બન્ધુવૃન્દાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય તપસ્તપ્તું વનં યયૌ

ઉત્ફુલ્લકમલં પ્રાપ સરસ્તત્ર સ વિપ્રરાટ્ ।
ચન્દ્રઃ પ્રસન્નવિમલં તારાસારમિવામ્બરમ્

આશૌરિદર્શનં તસ્મિંસ્તપોર્થં સરસિ દ્વિજઃ ।
આકણ્ઠમમ્બુનિર્મગ્નઃ પ્રાવૃટ્પદ્મ ઇવાવિશત્

યયૌ માસાષ્ટકં તસ્ય મગ્નસ્ય સરસોઽમ્ભસિ ।
વાસપઙ્કજસંકોચમનાગ્ભગ્નમુખચ્છવેઃ

અથૈનં તપસા તપ્તમાજગામૈકદા હરિઃ ।
નિદાઘાર્તં ઘનઃ શ્યામઃ પ્રાવૃષીવ ધરાતલમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
વિપ્રોત્તિષ્ઠ પયોમધ્યાદ્ગૃહાણાભિમતં વરમ્ ।
અભીપ્સિતફલોપેતો જાતસ્તે નિયમદ્રુમઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
અસંખ્યેયજગદ્ભૂતહૃત્પદ્મકુહરાલિને ।
જગત્ત્રયેકનલિનીસરસે વિષ્ણવે નમઃ

માયામિમાં ત્વદ્રચિતાં ભગવન્પારમાત્મિકીમ્ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છામિ સંસારનામ્નીમાન્ધ્યૈકકારિણીમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇમાં દ્રક્ષ્યસિ માયાં ત્વં તતસ્ત્યક્ષ્યસિ ચેત્યજઃ ।
ઉક્ત્વા યયાવદૃશ્યત્વં ગાન્ધર્વમિવ પત્તનમ્

ગતે વિષ્ણૌ સમુત્તસ્થૌ જલાત્સ બ્રાહ્મણેશ્વરઃ ।
શીતલામલમૂર્તિત્વાદિન્દુઃ ક્ષીરોદકાદિવ

બભૂવ પરિતુષ્ટાત્મા દર્શનેન જગત્પતેઃ ।
દર્શનસ્પર્શનૈરિન્દોરુત્ફુલ્લમિવ કૈરવમ્

અથાસ્ય કતિચિત્તસ્મિન્દિવસા નિર્યયુર્વને ।
હરિસંદર્શનાનન્દવતો બ્રાહ્મણકર્મણા

એકદારબ્ધવાન્સ્નાનં સરસ્યુદિતપઙ્કજે ।
ચિન્તયન્વૈષ્ણવં વાક્યં મહર્ષિરિવ માનસે

અથ સ્નાનવિધાવન્તર્જલમેષ ચકાર હ ।
સકલાઘવિઘાતાર્થં પરિવર્તમિવાત્મના

અન્તર્જલવિધૌ તસ્મિન્વિસ્મૃતધ્યાનમન્ત્રધીઃ ।
પર્યસ્તસંવિત્પ્રસરઃ સોઽપશ્યજ્જલમધ્યતઃ

મૃતમાત્માનમાત્મીયે સદને શોચ્યતાં ગતમ્ ।
પતિતં વાતવેગેન કન્દરાન્તરિવ દ્રુમમ્

પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ મુક્તમન્તમુપાગતમ્ ।
સંશાન્તાવયવસ્પન્દં નિર્વાત ઇવ ખણ્ડકમ્

પાણ્ડુરાનનમામ્લાનં વૃક્ષપર્ણમિવારસમ્ ।
શવીભૂતમિવાગ્લાનં છિન્નનાલમિવામ્બુજમ્

વિપર્યસ્તેક્ષણં પ્રાતર્મગ્નતારમિવામ્બરમ્ ।
સાવગ્રહમિવ ગ્રામં સર્વતઃ પાંસુધૂસરમ્

બાષ્પક્લિન્નમુખૈર્દીનૈઃ કરુણાક્રન્દકારિભિઃ ।
આવૃતં બન્ધુભિઃ ખિન્નૈઃ કુરરૈરિવ પાદપમ્

સેતુભંગગલદ્વારિહ્રિયમાણમુખાબ્જયા ।
નલિન્યા સમધર્મિણ્યા ભાર્યયા પાદયોઃ શ્રિતમ્

તારાક્રન્દરણદ્રેફપ્રલાપાલાપલુબ્ધયા ।
માત્રા ગૃહીતં ચિબુકે નવવ્યઞ્જનલાઞ્છિતે

અન્યૈઃ પાર્શ્વગતૈર્દીનૈઃ સ્રવદશ્રુમુખૈર્જનૈઃ ।
શ્રિતં ગલદવશ્યાયૈઃ શુષ્કપર્ણૈરિવ દ્રુમમ્

વિયોગભીત્યા સંયોગપરિહારપરૈરિવ ।
દૂરં વિપ્રસૃતૈરઙ્ગૈરનાત્મીયૈરિવાવૃતમ્

પરસ્પરમલગ્નાભ્યામોષ્ઠાભ્યાં દશનૈઃ સિતૈઃ ।
સવિરાગમિવામ્લાનૈર્હસન્તં સ્વાત્મજીવિતમ્

મૌનધ્યાનમિવાપન્નં પઙ્કાદિવ વિનિર્મિતમ્ ।
અપ્રબોધાય સંસુપ્તં વિશ્રામ્યન્તમિવોચ્ચકૈઃ

બાન્ધવાક્રન્દસંરમ્ભકોલાહલગતા ગિરઃ ।
સ્નેહભાવવિચારાર્થં શ્રૃણ્વન્તમિવ યત્નતઃ

અથ તત્કાલકલ્લોલપ્રલાપાકુલચેષ્ટિતૈઃ ।
સોરસ્તાડનમૂર્ચ્છોત્થનેત્રવારિવહાપ્લુતૈઃ

ક્રમેણ સ્વજનૈઃ ક્ષુબ્ધૈસ્તારાક્રન્દાદિઘર્ઘરૈઃ ।
નિષ્કાલિતમમઙ્ગલ્યમપુનર્દર્શનાય વૈ

નીતં શ્મશાનં માંસાન્ત્રવસાપઙ્કકલઙ્કિતમ્ ।
શુષ્કાશુષ્કરસક્લિન્નં કંકાલશતસંકુલમ્

ગૃધ્રાભ્રચ્છન્નસૂર્યાંશુચિતાજ્વલનનિસ્તમઃ ।
શિવાશિવમુખજ્વાલાજાલપલ્લવિતાવનિ

વહદ્રક્તસરિત્સ્નાતમગ્નકઙ્કોગ્રવાયસમ્ ।
રક્તાર્દ્રતન્ત્રીપ્રસરજાલાબદ્ધજરત્ખગમ્

તત્ર તે જ્વલને દીપ્તે ચક્રુસ્તં ભસ્મસાચ્છવમ્ ।
બાન્ધવાઃ સલિલાપૂરં સમુદ્રા ઇવ વાડવે

ચિતિશ્ચટચટાસ્ફોટૈઃ શવમાશુ દદાહ સા ।
શુષ્કેન્ધનબહૂચ્છૂનજ્વાલાજાલજટાવલી

અભ્યુલ્લસત્કટકટારવમુક્તગન્ધ-
વ્યાપ્તામ્બુવાહપટલોઽસ્થિચયં હુતાશઃ ।
દન્તી સરન્ધ્રમિવ વેણુવનં સમન્તા-
દુદ્વાન્તમેદુરરસં દલયાંચકાર

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ગાધિવૃત્તાન્તે ગાધિવિનાશો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ