યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.27

સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સુરાસુરસભાજ્યેષ્ઠે તસ્મિન્ભૃગુસુતે ગતે ।
મનસા ચિન્તયામાસ બલિર્બુદ્ધિમતાં વરઃ

યુક્તમુક્તં ભગવતા ચિદેવેદં જગત્ત્રયમ્ ।
ચિદહં ચિદિમે લોકાશ્ચિદાશાશ્ચિદિયં ક્રિયા

સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વં ચિદેવ પરમાર્થતઃ ।
અસ્તિ ચિદ્વ્યતિરેકેણ નેહ કિંચન કુત્રચિત્

અયમાદિત્ય ઇત્યર્કો ન ચિતા યદિ ચેત્યતે ।
તદર્કતમસોર્ભેદઃ ક ઇહેવોપલભ્યતે

ઇયં ભૂરિતિ ભૂરેષા ચિતા યદિ ન ચેત્યતે ।
ભૂમેઃ કિં નામ ભૂમિત્વં તદ્ભવ્યે ભવ્યતાં ગતમ્

ઇમા દિશો દિશ ઇતિ ચેત્યન્તે ન ચિતા યદિ ।
તત્કિં નામ દિશાં દિક્ત્વં શૈલાનાં ચાપિ કાદ્રિતા

ઇદં જગજ્જગદિતિ ચિતા યદિ ન ચેત્યતે ।
તત્કિં જગત્ત્વં જગતો નભસ્ત્વં નભસોઽથ કિમ્

કાયોઽયં પર્વતાકારશ્ચિતા યદિ ન ચેત્યતે ।
તત્કિં નામ શરીરત્વં શરીરસ્ય શરીરિણામ્

ચિદિન્દ્રિયાણિ ચિત્કાયશ્ચિન્મનશ્ચિત્તદેષણા ।
ચિદન્તશ્ચિદ્બહિશ્ચિત્ખં ચિદ્ભાવાશ્ચિદ્ભવસ્થિતિઃ

ચિતૈવૈનમહં સર્વં સ્પર્શનૈષણપૂર્વકમ્ ।
કરોમિ માત્રાસંસ્પર્શં શરીરેણ ન કિંચન

કિમનેન શરીરેણ કાષ્ઠલોષ્ટસમેન મે ।
અશેષજગદેકાત્મા ચિદહં ચેતનાત્મકઃ

અહં ચિદમ્બરે ભાનાવહં ચિદ્ભૂતપઞ્જરે ।
સુરાસુરેષુ ચિદહં સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ

ચિદસ્તીહ દ્વિતીયા હિ કલ્પનૈવ ન વિદ્યતે ।
દ્વિત્વસ્યાસંભવાલ્લોકે કઃ શત્રુઃ કશ્ચ વા સુહૃત્

બલિનામ્નઃ શરીરસ્ય ચ્છિન્ને શિરસિ ભાસુરે ।
ચિતઃ કિં તદ્ભવેચ્છિન્નં સર્વલોકાવપૂરણાત્

ચિતા સંચેતિતો દ્વેષો દ્વેષો ભવતિ નાન્યથા ।
તસ્માદ્દ્વેષાદયઃ સર્વે ભાવાભાવાશ્ચિદાત્મકાઃ

ન ચિતો વ્યતિરેકેણ પ્રવિચાર્યાપિ કિંચન ।
આસાદ્યતે કિલ સ્ફારાદસ્માત્ત્રિભુવનોદરાત્

ન દ્વેષોઽસ્તિ ન રાગોઽસ્તિ ન મનો નાસ્ય વૃત્તયઃ ।
ચિન્માત્રસ્યાતિશુદ્ધસ્ય વિકલ્પકલના કુતઃ

ચિદહં સર્વગો વ્યાપી નિત્યાનન્દમયાત્મકઃ ।
વિકલ્પકલનાતીતો દ્વિતીયાંશવિવર્જિતઃ

ચિતશ્ચિદિતિ યન્નામ નિર્નામાયા ન નામ તત્ ।
શબ્દાત્મિકૈષા ચિચ્છક્તિઃ પરિસ્ફુરતિ સર્વગા

દૃશ્યદર્શનનિર્મુક્તકેવલામલરૂપવાન્ ।
નિત્યોદિતો નિરાભાસો દ્રષ્ટાસ્મિ પરમેશ્વરઃ

કલ્પનાવિકલાકારઃ કાલકાન્તકલામયઃ ।
આભાસમાત્રમુદિતો નિત્યાભાસવિવર્જિતઃ

ભારૂપૈકસ્વરૂપેઽસ્મિન્સ્વરૂપેણ જયામ્યહમ્ ।
ચેત્યરઞ્જનરિક્તાય વિમુક્તાય મહાત્મને

પ્રત્યક્ચેતનરૂપાય સ્વરૂપાય નમોઽસ્તુ તે ।
ચિતયે ચેત્યમુક્તાય યુક્ત્યા યુક્તાય યોગ્યયા

સર્વાવભાસદીપાય મહ્યમેવ નમોઽસ્તુ તે ।
ચેત્યનિર્મુક્તચિદ્રૂપં વિષ્વગ્વિશ્વાવપૂરકમ્

સંશાન્તસર્વસંવેદ્યં સચ્ચિન્માત્રમહં મહત્ ।
આકાશવદનન્તોઽહમપ્યણોરણુરાતતઃ

નાસાદયન્તિ મામેતાઃ સુખદુઃખદશા દૃશઃ ।
સંવેદનમસંવેદ્યમચેત્યં ચેતનં તતમ્

ન શક્તા માં પરિચ્છેત્તું ભાવાભાવા જગદ્ગતાઃ ।
અથ ચૈતે જગદ્ભાવાઃ પરિચ્છિન્દન્તુ મામિમમ્

યથાભિમતમેવૈતે મત્તો ન વ્યતિરેકિણઃ ।
યદિ સ્વભાવભૂતેન વસ્તુના વસ્તુ નીયતે

હ્રિયતે દીયતે વાપિ તત્કિં કસ્ય કિલ ક્ષતમ્ ।
સર્વદા સર્વમેવાહં સર્વકૃત્સર્વસંગતઃ

ચેત્યમસ્મ્યહમેવૈતન્ન કિંચિદપિ ચોદિતમ્ ।
કિં સંકલ્પવિકલ્પાભ્યાં ચિતં ચિદિયમેકિકા

સંક્ષોભયામ્યહં તાવચ્છામ્યામ્યાત્મનિ પાવને ।
ઇતિ સંચિન્તયન્નેવ બલિઃ પરમકોવિદઃ

ઓંકારાદર્ધમાત્રાર્થં ભાવયન્મૌનમાસ્થિતઃ ।
સંશાન્તસર્વસંકલ્પઃ પ્રશાન્તકલનાગણઃ

નિઃશઙ્કમપિ દૂરાસ્તચેત્યચિન્તકચિન્તનઃ ।
ધ્યાતૃધ્યેયધ્યાનહીનો નિર્મલઃ શાન્તવાસનઃ

બભૂવાવાતદીપાભો બલિઃ પ્રાપ્તમહાપદઃ ।
ઉપશાન્તમનાસ્તત્ર રત્નવાતાયને બલિઃ ।
અવસદ્બહુકાલં સ સમુત્કીર્ણ ઇવોપલે

પ્રશમિતૈષણયા પરિપૂર્ણયા
મનનદોષદશોજ્ઝિતયૈતયા ।
બલિરરાજત નિર્મલસત્તયા
વિઘનમચ્છતયેવ શરન્નભઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મો૦ ઉપશમપ્રકરણે બલિવિશ્રાન્તિર્નામ સપ્તવિંશઃ સર્ગઃ