યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.23

ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ

વિરોચન ઉવાચ ।
અસ્તિ પુત્રાતિવિતતો દેશો વિપુલકોટરઃ ।
ત્રૈલોક્યાનાં સહસ્રાણિ યત્ર માન્તિ બહૂન્યપિ

યત્ર નામ્ભોધયો નાપિ સાગરા વા ન ચાદ્રયઃ ।
ન વનાનિ ન તીર્થાનિ ન નદ્યો ન સરાંસિ ચ

ન મહી નાપિ ચાકાશં ન દ્યૌર્ન પવનાદયઃ ।
ન ચન્દ્રાર્કૌ ન લોકેશા ન દેવા નચ દાનવાઃ

ન ભૂતયક્ષરક્ષાંસિ ન ગુલ્મા ન વનશ્રિયઃ ।
ન કાષ્ઠતૃણભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

નાપો ન જ્વલનો નાશા નોર્ધ્વં નાધો ન વિષ્ટપમ્ ।
ન લોકો નાતપો નાહં ન હરીન્દ્રહરાદયઃ

એક એવાસ્મિ સુમહાંસ્તત્ર રાજા મહાદ્યુતિઃ ।
સર્વકૃત્સર્વગઃ સર્વઃ સ ચ તૂષ્ણીં વ્યવસ્થિતઃ

તેન સંકલ્પિતો મન્ત્રી સર્વસન્મન્ત્રણોન્મુખઃ ।
અઘટં ઘટયત્યાશુ ઘટં વિઘટયત્યલમ્

ભોક્તું ન કિંચિચ્છક્નોતિ ન ચ જાનાતિ કિંચન ।
રાજાર્થં કેવલં સર્વં કરોત્યજ્ઞોઽપિ સન્સદા

સ એવ સર્વકાર્યૈકકર્તા તસ્ય મહીપતેઃ ।
રાજા કેવલમેકાન્તે સ્વસ્થ એવાવતિષ્ઠતે

બલિરુવાચ ।
આધિવ્યાધિવિનિર્મુક્તઃ કઃ સ દેશો મહામતે ।
કથમાસાદ્યતે ચાપિ કેન વાધિગતઃ પ્રભો

કઃ સ તાદૃગ્વિધો મન્ત્રી રાજા ચાપિ મહાબલઃ ।
હેલાલૂનજગજ્જાલૈર્યોઽસ્માભિરપિ નો જિતઃ

અપૂર્વમેતદાખ્યાનં મમામરભયપ્રદ ।
કથયાપનયાસ્માકં હૃદ્વ્યોમ્નઃ સંશયામ્બુદમ્

વિરોચન ઉવાચ ।
સ તત્ર મન્ત્રી બલવાન્દેવાસુરગણૈઃ સુત ।
સમેતૈર્લક્ષગુણિતૈરપિ નાક્રમ્યતે મનાક્

નાસૌ સહસ્રનયનો ન યમો ન ધનેશ્વરઃ ।
નામરો નાસુરો વાપિ યદિ પુત્રક જીયતે

તત્રાસિમુસલપ્રાસવજ્રચક્રગદાદયઃ ।
હેતયઃ કુણ્ઠતાં યાન્તિ દૃષદીવોત્પલાહતિઃ

ગમ્યોઽસૌ નાસ્ત્રશસ્ત્રાણાં ન ભટોદ્ભવકર્મણામ્ ।
તેન દેવાસુરાઃ સર્વે સર્વદૈવ વશીકૃતાઃ

અવિષ્ણુનાપિ તેનેહ હિરણ્યાક્ષાદયોઽસુરાઃ ।
પાતિતાઃ કલ્પવાતેન મેરુકલ્પદ્રુમા ઇવ

નારાયણાદયો દેવા અપિ સર્વાવબોધિનઃ ।
તેનાક્રમ્ય યથાકામમવટેષુ નિવેશિતાઃ

તત્પ્રસાદેન સાટોપં પઞ્ચમાત્રશરઃ સ્મરઃ ।
ત્રૈલોક્યમિદમાક્રમ્ય સમ્રાડિવ વિવલ્ગતિ

સુરાસુરૌઘગૃહ્યોઽપિ ગુણહીનોઽપિ દુર્મતિઃ ।
દુરાકૃતિરપિ ક્રોધસ્તત્પ્રસાદેન જૃમ્ભતે

દેવાસુરસહસ્રાણાં સંગરો યઃ પુનઃ પુનઃ ।
તદેતત્ક્રીડનં તસ્ય મન્ત્રિણો મન્ત્રશાલિનઃ

સ મન્ત્રી કેવલં પુત્ર તેનૈવ પ્રભુણા યદિ ।
જીયતે તત્સુજેયોઽસાવન્યથા ત્વચલોપમઃ

તસ્યૈવ તત્પ્રભોઃ કાલે જેતું તં મન્ત્રિણં નિજમ્ ।
ઇચ્છા સંજાયતે તેન જીયતેઽસાવયત્નતઃ

ત્રૈલોક્યવલિનાં મલ્લમુચ્છ્વાસિતજગત્ત્રયમ્ ।
જેતું ચેદસ્તિ તે શક્તિસ્તત્પરાક્રમવાનસિ

તસ્મિન્નભ્યુદિતે સૂર્યે ત્રૈલોક્યકમલાકરાઃ ।
ઇમે વિકાસમાયાન્તિ વિલીયન્તેઽસ્તમાગતે

તમેવમેકયા બુદ્ધ્યા વ્યામોહપરિહીનયા ।
યદિ જેતું સમર્થોઽસિ ધીરસ્તદસિ સુવ્રત

તસ્મિઞ્જિતે જિતા લોકા ભવિષ્યન્ત્યજિતા અપિ ।
અજિતે ત્વજિતા એતે ચિરકાલજિતા અપિ

તસ્માદનન્તસિદ્ધ્યર્થં શાશ્વતાય સુખાય ચ ।
તજ્જયે યત્નમાતિષ્ઠ કષ્ટયાપિ હિ ચેષ્ટયા

સસુરદનુજનાગયક્ષસંઘં
સનરમહોરગકિન્નરં સમેતમ્ ।
ત્રિજગદપિ વશીકૃતં સમન્તા-
દતિબલિના નનુ હેલયૈવ તેન

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે વિરોચનવચનં નામ ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ