યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.51

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતઃપ્રભૃતિ તત્રાસૌ પ્રસિદ્ધસ્તાપસાશ્રમે ।
કદમ્બદાશૂર ઇતિ શૂરસ્તપસિ દારુણે

તસ્મિઁલ્લતાદલે સ્થિત્વા વિલોક્ય કકુભઃ ક્ષણાત્ ।
દૃઢપદ્માસનં બદ્ધ્વા દિગ્ભ્યઃ પ્રત્યાહૃતાત્મના

અજ્ઞાતપરમાર્થેન ક્રિયામાત્રે ચ તિષ્ઠતા ।
ફલકાર્પણ્યયુક્તેન મનસા સોઽકરોન્મખમ્

નભોગતલતાપત્રસંસ્થિતેનાન્તરાત્મના ।
સર્વાઃ સ્વમનસા તેન કૃતા યજ્ઞક્રિયાઃ ક્રમાત્

તત્રાસૌ દશ વર્ષાણિ મનસૈવાયજત્સુરાન્ ।
ગવાશ્વનરમેધાદ્યૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ

કાલેનામલતાં યાતે વિતતે તસ્ય ચેતસિ ।
બલાદવતતારાન્તર્જ્ઞાનમાત્મપ્રસાદજમ્

તતો વિશીર્ણાવરણો વિગલદ્વાસનામલઃ ।
સ દદર્શૈકદા તસ્યાં લતાયામગ્રતઃ સ્થિતામ્

વનદેવીં વિશાલાક્ષીમાલોકકુસુમામ્બરામ્ ।
કામિનીં કાન્તવદનાં મદઘૂર્ણિતલોચનામ્

નીલોત્પલામોદવતીમતીવ સુમનોહરામ્ ।
તામુવાચાનવદ્યાઙ્ગીં સ મુનિર્વિનતાનનામ્

કોકિલાકુસુમાપૂરનતાં વનલતામિવ ।
કા ત્વમુત્પલપત્રાક્ષિ કાન્તિવિક્ષોભિતસ્મરા

વયસ્યામિવ પુષ્પાઢ્યાં લતાં કિમિવ તિષ્ઠસિ ।
ઇત્યુક્તે મૃગશાવાક્ષી ગૌરપીનપયોધરા

મુનિમાહ મનોહારિ મુગ્ધાક્ષરમિદં વચઃ ।
યાનિ યાનિ દુરાપાનિ વાઞ્છિતાનિ મહીતલે

પ્રાપ્યન્તે તાનિ તાન્યાશુ મહતામેવ યાચ્ઞયા ।
અહમસ્મિઁલ્લતાકીર્ણે ત્વત્કદમ્બાભ્યલંકૃતે

લતાલીલાલયા બ્રહ્મન્વિપિને વનદેવતા ।
યશ્ચૈત્રસિતપક્ષસ્ય ત્રયોદશ્યાં સ્મરોત્સવે

બભૂવ વનદેવીનાં સમાજો નન્દને વને ।
તત્રાહમગમં નાથ ત્રૈલોક્યલલનાસદઃ

તત્ર દૃષ્ટા મયા સર્વા વયસ્યા મદનોત્સવે ।
અપુત્રયા પુત્રયુતાસ્તેનાહં દુઃખિતા ભૃશમ્

ત્વયિ સર્વાર્થસાર્થસ્ય બૃહત્કલ્પતરૌ સ્થિતે ।
અનાથેવ કથં નાથ કિલ શોચામ્યપુત્રિકા

દેહિ મે ભગવન્પુત્ર નો ચેદ્દેહમિહાગ્નયે ।
પ્રકરોમ્યાહુતિં પુત્ર દુઃખદાહોપશાન્તયે

તામિત્યુક્તવતીં તન્વીં વિહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ ।
આહ હસ્તગતં પુષ્પં તસ્યૈ દત્ત્વા દયાન્વિતઃ

ગચ્છ તન્વઙ્ગિ માસેન પૂજાર્હમલિલોચનમ્ ।
પ્રસોષ્યસે સુતં કાન્તં પ્રસૂનમિવ સલ્લતા

કિંત્વસૌ મરણાવેશયાયિન્યા નસ્ત્વયા સુતઃ ।
યાચિતઃ કૃચ્છ્રં સંપ્રાપ્ય જ્ઞાતા તેન ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા સ મુનિસ્તન્વીં પ્રસન્નમુખમણ્ડલામ્ ।
પરિચર્યાં કરોમીતિ પ્રાર્થનોત્કાં વ્યસર્જયત્

સા જગામાત્મસદનં સોઽતિષ્ઠત્સ્વાત્મના સહ ।
અવહત્ક્રમશઃ કાલ ઋતુસંવત્સરાઙ્કિતઃ

અથ દીર્ઘેણ કાલેન સૈવોત્પલવિલોચના ।
દ્વાદશાબ્દમુપાદાય સુતં મુનિમુપાયયૌ

સા પ્રણમ્યોપવિશ્યાગ્રે મુનિમિન્દુસમાનનમ્।
ઉવાચ કલયા વાચા ચૂતદ્રુમભિવાલિની

અયં સ ભગવન્ભવ્યઃ કુમારઃ પુત્ર આવયોઃ ।
કૃતો મયા સમગ્રાણાં કલાનાં કિલ કોવિદઃ

પ્રભો કેવલમેતેન જ્ઞાનં નાધિગતં શુભમ્ ।
યેન સંસારચક્રેઽસ્મિન્ન પુનઃ પરિપીડ્યતે

જ્ઞાનં ત્વમેવાસ્ય વિભો કૃપયોપદિશાધુના ।
કો હિ નામ કુલે જાતં પુત્રં મૌર્ખ્યેણ યોજયેત્

એવં વદન્તીં સ મુનિઃ સચ્છિષ્યમબલે સુતમ્ ।
ઇહૈવ સ્થાપયૈનં ત્વમિત્યુક્ત્વા તાં વ્યસર્જયત્

તસ્યાં ગતાયાં સ પિતુરન્તેવાસિતયા તયા ।
અતિષ્ઠત્સંયતો ધીમાનર્કસ્યેવારુણઃ પુરઃ

કદર્થઃ પ્રાપ્ય વિજ્ઞાનં તતશ્ચિત્રાભિરુક્તિભિઃ ।
ચિરકાલમસૌ તત્ર મુનિઃ પુત્રમબોધયત્

આખ્યાયિકાખ્યાનશતૈર્દૃષ્ટાન્તૈર્દૃષ્ટિકલ્પિતૈઃ ।
તથેતિહાસવૃત્તાન્તૈર્વેદવેદાન્તનિશ્ચયૈઃ

અનુદ્વેગિતયા નિત્યં વિસ્તરેણ કથાક્રમૈઃ ।
અનુભૂતિમુપારૂઢૈ રૂઢિમેતિ યથા મયિ

અનુભવવશતો રસાતિરિક્તૈ-
રલમુચિતાર્થવચોગણૈર્મહાત્મા ।
જલદ ઇવ શિખણ્ડિનં પુરઃસ્થં
તનયમબોધયદમ્બરે મહર્ષિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે દાશૂરો૦ દાશૂરસુતાનુબોધનં નામૈકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ